تحریف‌ناپذیری قرآن

تحریف‌ناپذیری قرآن به معنای مصون‌ماندن متن قرآن از هرگونه تغییر، کاستی و افزودگی است. این آموزه در کلام اسلامی، به‌ویژه در مکتب امامیه، در شمار مباحث نبوت و وحی جای دارد و بر این باور استوار است که قرآنِ در دست مسلمانان همان وحی نازل‌شده بر پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله است. متکلمان مسلمان برای اثبات آن به آیات، روایات و دلایل عقلی و نیز شواهد تاریخی تمسک می‌کنند. در برابر، «تحریف معنوی» یعنی کج‌کردن معنای آیات و تفسیر ناروا، امری است که قرآن خود از آن هشدار داده است. تفکیک تحریف لفظی از تحریف معنوی، کلید فهم بسیاری از اختلاف‌ها در این بحث است.

معنای تحریف

واژهٔ «تحریف» از ریشهٔ «ح-ر-ف» و برگرفته از «حَرْف» به معنای لبه و کنارهٔ چیزی است. بر این پایه، تحریف را «به کناره بردنِ سخن از معنای راستین آن» دانسته‌اند. این واژه در قرآن نیز در همین معنا به کار رفته است: «يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ»؛ «سخنان را از جایگاه‌های خود دگرگون می‌کنند».

در اصطلاح، تحریف هرگونه دگرگونی در لفظ یا معناست که مقصود گوینده را تغییر دهد. این دگرگونی می‌تواند با جابه‌جا کردن واژه‌ها، تغییر اعراب، تبدیل ساختار جمله یا تفسیر نادرست رخ دهد.

اقسام تحریف

عالمان مسلمان تحریف را به دو گونه تقسیم کرده‌اند. تحریف لفظی آن است که در خودِ متن دست برده شود؛ خواه با افزودن واژه یا آیه، خواه با کاستن از آن، خواه با تبدیل و جابه‌جایی الفاظ و اعراب. تحریف معنوی آن است که الفاظ دست‌نخورده بماند، اما معنا و تأویل آیه دگرگون شود؛ مانند تطبیق ناروای آیه بر مصداقی که مراد خداوند نیست، یا تفسیر به رأی.

این تفکیک از آن رو مهم است که بخشی از هشدارهای قرآنی و روایی، ناظر به تحریف معنوی است و اثبات آن، سلامت متن را خدشه‌دار نمی‌کند. عالمان امامیه وقوع تحریف لفظی در قرآن را نفی می‌کنند، اما امکان تحریف معنوی از سوی جریان‌های انحرافی را در طول تاریخ می‌پذیرند.

جایگاه در اعتقادات امامیه

شیخ صدوق در الاعتقادات قرآنِ موجود را همان وحی نازل‌شده بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌داند و آن را از افزایش و کاهش مصون می‌شمارد. شیخ مفید در اوائل المقالات همین باور را نظر اتفاقی امامیه گزارش می‌کند. سید ابوالقاسم خویی نیز در البیان پس از بررسی روایات مربوط، تحریف به زیاده و نقیصه را رد می‌کند و آن را با اجماع مسلمانان ناسازگار می‌داند. در دیدگاه مشهور امامیه، این آموزه در شمار مباحث نبوت است؛ زیرا جاودانگی رسالت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به مصونیت کتاب او وابسته است.

ادلهٔ نقلی

مهم‌ترین آیهٔ مورد استناد، آیهٔ نهم سوره حجر است: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ»؛ «بی‌گمان ما خود این ذکر [= قرآن] را فرو فرستادیم و به‌یقین ما نگهبان آنیم». مفسران شیعه «ذکر» را در این آیه بر قرآن تطبیق کرده‌اند و «حفظ» را به نگهداری متن آن از تغییر و نیز نگهداری از بطلان و اعراض تفسیر کرده‌اند.

دلیل دوم، آیهٔ چهل‌ودوم سوره فصلت است: «لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ»؛ «باطل نه از پیش روی آن به آن راه می‌یابد و نه از پشت سرش». به گزارش مفسران، «باطل» در این آیه بر هرگونه ابطال، نسخ و دگرگونی در گذشته و آیندهٔ قرآن تطبیق شده است.

از روایات، حدیث مشهور ثقلین مورد استناد است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي»؛ «من در میان شما دو چیز گران‌بها می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم، اهل بیتم». استدلال شده است که سفارش به تمسک به قرآن تا روز قیامت، با تحریف‌شدن متن آن سازگار نیست؛ زیرا تمسک به کتاب دگرگون‌شده، تکلیف به امر نامقدور است.

ادلهٔ عقلی

قرآن خود را کتاب هدایت جاودانه برای همهٔ مردم معرفی می‌کند: «وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَيْءٍ»؛ «و کتاب را بر تو فرو فرستادیم که بیانگر هر چیز است». اگر متن این کتاب در گذر زمان دگرگون شود، غرض الهی از فرستادن آن، یعنی هدایت پایدار، از میان می‌رود و نقض غرض در حکمت خداوند روا نیست؛ پس خداوند متن آن را حفظ می‌کند. این استدلال در تفاسیر امامیه در ذیل آیهٔ حفظ تقریر شده است.

دلیل عقلی دیگر، ناتوانی فرض تحریف است. قرآن از صدر اسلام با تواتر و با اهتمام همگانی مسلمانان نقل شده و جمع قرآن در یک مصحف با نظارت عموم انجام گرفته است. تحریف متن در چنین وضعیتی به توطئهٔ همگانی و پنهان‌ماندن آن از حافظان و قاریان انبوه نیاز دارد که عادتاً محال است.

روایات موهم تحریف

در منابع حدیثی، روایاتی هست که در نگاه نخست با تحریف‌ناپذیری ناسازگار می‌نماید. بخشی از این روایات، اختلاف قرائت‌ها را گزارش می‌کند که به خوانش و اعراب واژه‌ها مربوط است، نه به متن مصحف. بخشی دیگر، روایاتی آحاد و ضعیف‌السند است که در مصادر شیعه با اشکال سندی یا نسخه‌ای روبه‌روست. دستهٔ سوم، روایات «نسخ تلاوت» است که بیشتر در منابع اهل سنت آمده و بر آن است که حکم برخی آیات باقی و تلاوت آن‌ها برداشته شده است؛ عالمان امامیه این نظریه را نپذیرفته‌اند. دستهٔ چهارم، روایاتی است که به مصحف امام علی علیه‌السلام و تفاوت ترتیب آن اشاره دارد و بر اختلاف ترتیب و همراهی تأویل دلالت می‌کند، نه بر نقص متن.

دیدگاه محدث نوری

حسین بن محمدتقی نوری طبرسی (درگذشتهٔ ۱۳۲۰ق) در فصل الخطاب فی تحریف کتاب رب الأرباب روایات مربوط به اختلاف مصاحف و قرائات را گرد آورد و برخی از آن‌ها را ظاهر در نقص متن قرآن دانست. این کتاب با واکنش گستردهٔ عالمان شیعه روبه‌رو شد؛ خویی در البیان و معرفت در التمهید سند و دلالت روایات مورد استناد او را نقد کرده و آن‌ها را برای اثبات تحریف ناکافی دانسته‌اند. برخی پژوهشگران نیز یادآور شده‌اند که گردآوری روایات در این کتاب به معنای پذیرش دلالت همهٔ آن‌ها نیست و او خود با روش محدثان اخباری، در سند روایات سخت‌گیری نکرده است. با این حال، دیدگاه او در برابر اجماع عالمان امامیه بر تحریف‌ناپذیری قرار گرفته است.

دیدگاه اهل سنت

عالمان اهل سنت نیز به‌طور کلی تحریف به زیاده و نقیصه در قرآن را نمی‌پذیرند و آن را با وعدهٔ حفظ الهی ناسازگار می‌دانند. با این حال، در منابع آنان روایاتی دربارهٔ نسخ تلاوت و اختلاف مصاحف نقل شده که مبنای مباحث بعدی شده است. عالمان امامیه این روایات را از جهت سند و دلالت نقد کرده و آن‌ها را برای اثبات تحریف کافی ندانسته‌اند.

منابع

• قرآن کریم.
• خویی، سید ابوالقاسم؛ البیان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخویی، بی‌تا.
• راغب اصفهانی، حسین؛ المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
• سیوطی، جلال‌الدین؛ الإتقان فی علوم القرآن، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۲۱ق.
• صدوق، محمد بن علی؛ الاعتقادات فی دین الإمامیة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۷۹ق.
• طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• معرفت، محمدهادی؛ التمهید فی علوم القرآن، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۲ق؛ ج۱.
• مفید، محمد بن محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
• نوری، حسین؛ فصل الخطاب فی تحریف کتاب رب الأرباب، چاپ سنگی، بی‌تا.