منابع و پی نوشتهای متوسط
جامعیت مقاله متوسط
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

خوارج: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(برداشتن لینک غیر فعال)
(ویرایش)
 
(۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۱ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
 
{{خوب}}
 
{{خوب}}
خوارج (جمع خارجى) گروهی هستند که در جریان [[جنگ صفین]] پس از قضیه «[[حكمیت]]» از اكثریت مسلمانان جدا شدند. آنان معتقد بودند حکمیت، خلاف بوده،  همگی به ویژه [[امام علی علیه‌السلام]] باید از این لغزش توبه كنند.
+
'''«خوارج»''' (جمع خارجى) گروهی هستند که در جریان [[جنگ صفین]] پس از قضیه «[[ماجرای حکمیت|حکمیت]]» از اکثریت مسلمانان جدا شدند. آنان معتقد بودند که حکمیت درست نبوده و همگی به ویژه [[امام علی علیه السلام|امام علی]] (علیه‌السلام) باید از این لغزش [[توبه]] کنند. سرانجام امام (علیه‌السلام) در [[جنگ نهروان]] ناچار به جنگ با این گروه شد و آنان را شکست سختی داد. مراد از «[[مارقین]]» در روایتی از [[پیامبر اکرم]] (صلی الله علیه وآله)، این فرقه انحرافی است.
  
 
==پیدایش خوارج==
 
==پیدایش خوارج==
  
در جنگ صفین در آخرین روزی که جنگ داشت به نفع علی (ع) خاتمه می یافت، معاویه با مشورت عمرو عاص دست به یک نیرنگ ماهرانه ای زد و دستور داد قرآن ها را بر سر نیزه ها بلند کنند و سپاهیان امام علی علیه السلام را به توقف جنگ و [[حَکَم]] قرار دادن قرآن فراخوانند!
+
در [[جنگ صفین]] در آخرین روزی که جنگ داشت به نفع [[امام علی علیه السلام|حضرت علی]] (علیه‌السلام) خاتمه می یافت، [[معاویه]] با مشورت [[عمرو بن عاص|عمرو عاص]] دست به یک نیرنگ ماهرانه ای زد و دستور داد [[قرآن]] ها را بر سر نیزه ها بلند کنند و سپاهیان امام علی علیه السلام را به توقف جنگ و [[حَکَم]] قرار دادن قرآن فراخوانند!
  
امام علی علیه السلام فریاد برآورد بزنید آنها را، اینها صفحه و کاغذ قرآن را بهانه کرده می خواهند در پناه لفظ و کتابت قرآن خودشان را حفظ کنند و بعد به همان روش ضد قرآنی خود ادامه دهند. کاغذ و جلد قرآن در مقابل حقیقت آن، ارزش و احترامی ندارد. حقیقت و جلوه راستین قرآن منم. اینها کاغذ و خط را دستاویز کرده اند تا حقیقت و معنی را نابود سازند.
+
امام علی علیه السلام فریاد برآورد بزنید آنها را، اینها صفحه و کاغذ قرآن را بهانه کرده، می خواهند در پناه لفظ و کتابت قرآن، خودشان را حفظ کنند و بعد به همان روش ضد قرآنی خود ادامه دهند. کاغذ و جلد قرآن در مقابل حقیقت آن، ارزش و احترامی ندارد. حقیقت و جلوه راستین قرآن من هستم. اینها کاغذ و خط را دستاویز کرده اند تا حقیقت و معنی را نابود سازند.
  
اما سخنان آن حضرت فریب خوردگان را مجاب نکرد و آن حضرت ناچار شدند جنگ را متوقف نموده به حکمیت تن در دهند.  
+
اما سخنان آن حضرت، فریب خوردگان را مجاب نکرد و آن حضرت ناچار شدند جنگ را متوقف نموده و به [[ماجرای حکمیت|حکمیت]] تن در دهند. در جریان حکمیت، [[عمرو بن عاص]] داور شام، [[ابوموسی اشعری]] داور [[عراق]] را فریب داد و عراقیان که دانستند فریب خورده اند بر حضرت علی (ع) اعتراض کردند که چرا به حکمیت گردن نهاده ای و فرقه ای شدند و به مخالفت امام پرداختند.  
  
در جریان حکمیت [[عمروبن عاص]] داور شام، [[ابوموسی اشعری]] داور عراق را فریب داد و عراقیان که دانستند فریب خورده اند بر علی (ع ) اعتراض کردند که چرا به حکمیت گردن نهاده ای و فرقه ای شدند و بمخالفت علی پرداختند.  
+
ابتداء این عده اهمیت چندانی نداشتند، ولی روز به روز بر شمار آنان افزوده شد و سرانجام در [[حروراء|حرورا]]، گردآمدند. امام علی (ع) با آنان جنگید و خوارج شکستی سخت خوردند. لیکن بنای اعتقاد آنان در [[اسلام]] باقی ماند و رفته رفته برای خود مکتب خاصی تأسیس کردند و در مسائل اعتقادی نظر دادند.  
  
ابتداء این عده اهمیت چندانی نداشتند ولی روز به روز بر شمار آنان افزوده شد و سرانجام در حزورا، گردآمدند. علی (ع ) با آنان جنگید و خوارج شکستی سخت خوردند. لیکن بنای اعتقاد آنان در اسلام باقی ماند و رفته رفته برای خود مکتب خاصی تأسیس کردند و در مسائل اعتقادی نظر دادند.
+
طبق نقل مشهور، سه تن از بازماندگان [[جنگ نهروان|نهروان]] تصمیم گرفتند سه نفر از شخصیت‌های حادثه‌ساز امت اسلام - یعنی [[امام علی]] (علیه‌السلام)، [[معاویه|معاویه بن ابوسفیان]] و [[عمرو بن عاص]] - را از میان بردارند، و تنها [[ابن ملجم مرادی|عبدالرحمان بن ملجم]] که مأمور کشتن امام علی علیه‌السلام بود، موفق به انجام آن تصمیم شوم گردید.
 
 
طبق نقل مشهور، سه تن از بازماندگان نهروان تصمیم گرفتند سه تن از شخصیت‌های حادثه‌ساز امت اسلام را، كه عبارت بودند از - [[امام علی]] علیه‌السلام، معاویه بن ابوسفیان و عمرو بن عاص - از میان بردارند، تنها عبدالرحمان بن ملجم كه مأمور كشتن امام علی علیه‌السلام بود، موفق شد.
 
  
 +
در حدیثی، [[پیامبر اسلام]](صلی الله علیه وآله) خطاب به امام علی(ع)، از ظهور گروهی با عنوان «[[مارقین]]» -که اشاره به «خوارج» دارد- خبر داده است: «ستقاتل بعدی الناکثین و القاسطین و المارقین؛ پس از من با [[ناکثین]] و [[قاسطین]] و [[مارقین]] خواهی جنگید». این پیشگویی صادق پیامبر اکرم، از جمله دلایل انحراف و باطل بودن این فرقه گمراه است.
 
==شورش‌های خوارج==
 
==شورش‌های خوارج==
  
پس از انتقال خلافت به معاویه در سال 41 ه.ق، [[خوارج]] علیه معاویه و امویان قیام کردند. طی جنگی كه بین خوارج و معاویه روی داد، خوارج شكست خوردند. در سال 43 ه.ق این گروه با رهبری مستورد بن علّفه خارجی در عراق شورش كردند و با مغیره بن شعبه، والی كوفه جنگیدند. در سال 58 ه.ق كه عبیدالله بن زیاد فرمانروای مطلق العنان عراق بود، گروه زیادی از خوارج كشته شدند.
+
پس از انتقال [[خلافت]] به [[معاویه]] در سال ۴۱ ه.ق، [[خوارج]] علیه معاویه و [[بنی امیه|امویان]] قیام کردند. طی جنگی که بین خوارج و معاویه روی داد، خوارج شکست خوردند. در سال ۴۳ ه.ق این گروه با رهبری مستورد بن علّفه خارجی در [[عراق]] شورش کردند و با [[مغیرة بن شعبه]]، والی [[کوفه|کوفه]] جنگیدند. در سال ۵۸ ه.ق که [[عبیدالله بن زیاد]] فرمانروای عراق بود، گروه زیادی از خوارج کشته شدند. در دورانی که [[زیاد بن ابیه]] و فرزندش (عبیدالله) در عراق حکومت می‌کردند، خوارج سخت سرکوب شدند. نافع بن ازرق در [[بصره]] قیام کرد. در سال  ۷۵ ه.ق [[حجاج بن یوسف|حجاج بن یوسف ثقفی]] والی عراق شدیداً‌ خوارج را سرکوب کرد.
 
 
در دورانی كه زیاد و فرزندش در [[عراق]] حكومت می‌كردند، خوارج سخت سركوب شدند. نافع بن ازرق در [[بصره]] قیام كرد. در سال  75 ه.ق [[حجاج بن یوسف ثقفی]] والی عراق شدیداً‌ خوارج را سركوب کرد.
 
  
در سال 77 ه.ق خوارج با رهبری شبیب بن ورقاء و قطری بن فجائت در [[كوفه]] و [[اهواز]] قیام كردند. در همین سال گروهی از خوارج یاد شده، پس از آن كه شبیب در جنگ كشته شد با فرماندهی قطری كه از [[ازارقه]] بود، به [[طبرستان]] كوچ كردند. اما [[مهلّب]] فرمانده نظامی حجاج آنان را تا طبرستان تعقیب و سركوب نمود.
+
در سال ۷۷ ه.ق خوارج با رهبری شبیب بن ورقاء و قطری بن فجائت در [[کوفه]] و اهواز قیام کردند. در همین سال گروهی از خوارج یاد شده، پس از آن که شبیب در جنگ کشته شد با فرماندهی قطری که از [[ازارقه]] بود، به طبرستان کوچ کردند. اما مهلّب فرمانده نظامی حجاج آنان را تا طبرستان تعقیب و سرکوب نمود. در سال ۱۰۰ ه.ق خارجیان عراق شورش کردند که در سال بعد سرکوب شدند. بهلول بن بشر در سال ۱۱۹ ه.ق در عراق دست به قیام زد که به وسیله عاملان خلیفه [[هشام بن عبدالملک|هشام بن عبدالملک]] فرو پاشیدند.  
  
در سال 100 ه.ق خارجیان عراق شورش كردند كه در سال بعد سركوب شدند. [[بهلول بن بشر]] در سال 119 ه.ق در عراق دست به قیام زد كه به وسیله عاملان خلیفه [[هشام بن عبدالملك]] فرو پاشیدند. در سال‌های پایانی خلافت امویان خوارج در عراق و دیگر جاها بر فعالیت‌شان افزودند. در سال‌های سال 122 ه.ق تا سال 124 ه.ق شورش‌هایی در آفریقا علیه امویان پدید آمد. در سال 126 ه.ق تا سال 128 ه.ق خوارج [[عراق]] با رهبری [[سعید بن بهدل]] و [[ضحاك بن قیس]] شوریدند در آن سال [[ابوحمزه خارجی]] و [[عبیدالله بن یحیی طالب الحق]] در [[حضرالموت]] [[یمن]] قیام كردند. در سال 129 ه.ق شیبان بن عبدالعزیز خارجی، قیام كرد كه بدست عمر بن هبیره والی عراق كشته شد. در سال 130 ه.ق شیبان بن سلمه خارجی در خراسان طغیان كرد. در اواخر دوران اموی خوارج غالباً از موصل خروج می‌كردند و عمدتاً از [[آل بكر]] و [[بنی‌شیبان]] بودند. در این دوران خالد قسری، فرمانروای اموی عراق، شدیداً به سركوب خوارج اهتمام می‌ورزید. پس از فروپاشی امویان و تأسیس خلافت عباسیان، قیام‌های خوارج هم‌چنان ادامه یافت.
+
در سال‌های پایانی خلافت [[بنی امیه|امویان]]، خوارج در عراق و دیگر جاها بر فعالیت‌شان افزودند. در سال‌های سال ۱۲۲ ه.ق تا سال ۱۲۴ ه.ق شورش‌هایی در آفریقا علیه امویان پدید آمد. در سال ۱۲۶ ه.ق تا سال ۱۲۸ ه.ق خوارج [[عراق]] با رهبری سعید بن بهدل و ضحاک بن قیس شوریدند. در آن سال ابوحمزه خارجی و عبیدالله بن یحیی طالب الحق در «[[حضر موت|حضرالموت]]» [[یمن]] قیام کردند. در سال ۱۲۹ ه.ق شیبان بن عبدالعزیز خارجی، قیام کرد که بدست عمر بن هبیره والی عراق کشته شد. در سال ۱۳۰ ه.ق شیبان بن سلمه خارجی در [[خراسان]] طغیان کرد. در اواخر دوران [[بنی امیه|اموی]] خوارج غالباً از موصل خروج می‌کردند و عمدتاً از آل بکر و بنی‌شیبان بودند. در این دوران خالد قسری، فرمانروای اموی عراق، شدیداً به سرکوب خوارج اهتمام می‌ورزید.  
  
در سال 132 ه.ق گروهی از خوراج اباضی و نیز گروهی از صفریه در عمان خروج كردند كه غالباً كشته شدند. در سال 136 ه.ق خوارج [[آذربایجان]] قیام كردند. معبد بن حرمله شیبانی در سال 137 ه.ق در جزیره شورش كرد و سال بعد كشته شد. فرقه‌ای از خوارج در سال 139 ه.ق در [[ارمنستان]] قیام كردند و از سال 140 ه.ق تا آخر قرن دوم هجری خارجیان یمن و [[موصل]] و [[خراسان]] و [[سجستان]] و جزیره مكرراً قیام كردند و جملگی شكست خوردند.
+
پس از فروپاشی امویان و تأسیس خلافت [[حکومت بنی عباس|عباسیان]]، قیام‌های خوارج همچنان ادامه یافت. در سال ۱۳۲ ه.ق گروهی از خوراج [[اباضیه|اباضی]] و نیز گروهی از صفریه در [[عمان]] خروج کردند که غالباً کشته شدند. در سال ۱۳۶ ه.ق خوارج [[آذربایجان]] قیام کردند. معبد بن حرمله شیبانی در سال ۱۳۷ ه.ق در جزیره شورش کرد و سال بعد کشته شد. فرقه‌ای از خوارج در سال ۱۳۹ ه.ق در ارمنستان قیام کردند و از سال ۱۴۰ ه.ق تا آخر قرن دوم هجری خارجیان [[یمن]] و موصل و [[خراسان]] و سجستان و جزیره، مکرراً قیام کردند و جملگی شکست خوردند.
  
هنگامی كه در اواخر سده دوم هجری قیروان بدست [[ابوعبدالله شیعی]] سال 298 ه.ق گشوده شد و پس از آن [[عبیدالمهد]]ی سال 322 ه.ق قدرت را بدست گرفت و حكومت عبیدیان فاطمی را در شمال آفریقا بنیاد نهاد، ابویزید نُكاری، علیه [[فاطمیان]] شیعی دست به قیامی گسترده زد. اما سرانجام شكست خورد. پس از آن، شورش‌های خارجیان فروكش كرد.
+
هنگامی که در اواخر سده دوم هجری قیروان بدست ابوعبدالله شیعی در سال ۲۹۸ ه.ق گشوده شد و پس از آن عبیدالمهدی سال ۳۲۲ ه.ق قدرت را بدست گرفت و حکومت عبیدیان فاطمی را در شمال آفریقا بنیاد نهاد، ابویزید نُکاری، علیه [[فاطمیان]] [[شیعه|شیعی]] دست به قیامی گسترده زد. اما سرانجام شکست خورد. پس از آن، شورش‌های خارجیان فروکش کرد.
  
 
==عقاید خوارج==
 
==عقاید خوارج==
  
عقاید [[خوارج]] اولیه را می‌توان به اختصار چنین برشمرد:
+
عقاید خوارج اولیه را می‌توان به اختصار چنین برشمرد:
 
 
# هر كس مرتكب گناه كبیره شود، از اصحاب جحیم است.
 
# هر جا كه خوارج حاكم نباشند، دارالکفر است.
 
# هر كس در دارالکفر ساكن شود، كافر است و باید علیه او قیام كرد.
 
# حكومت ابوبكر و عمر و شش سال اول حكومت عثمان و خلافت [[امام علی]] علیه‌السلام تا پذیرش حكمیت، مشروع بود.
 
# حكومت و امارت موروثی نیست.
 
# انتخاب امام باید با رأی و انتخاب آزاد مردم صورت گیرد.
 
# حكومت، اختصاص به [[امام علی]] علیه‌السلام و فرزندان او ندارد.
 
# جایز است كه اساساً‌ در عالم امامی نباشد.
 
# خروج علیه امامی كه خلاف سنّت عمل كند واجب است.
 
# ضرورت وجود امام به دو دلیل است:
 
## امامت نماز
 
## فرماندهی جهاد
 
  
==فرقه‌های خوارج و عقاید آن‌ها==
+
#هر کس مرتکب [[گناه]] کبیره شود، از اصحاب [[جحیم]] است.
 +
#هر جا که خوارج حاکم نباشند، دارالکفر است.
 +
#هر کس در دارالکفر ساکن شود، [[کفر|کافر]] است و باید علیه او قیام کرد.
 +
#حکومت [[ابوبکر|ابوبکر]] و [[عمر بن خطاب|عمر]] و شش سال اول حکومت [[عثمان بن عفان|عثمان]] و خلافت [[امام علی]] علیه‌السلام تا قبل از پذیرش حکمیت، مشروع بود.
 +
#حکومت و امارت موروثی نیست.
 +
#انتخاب [[امام]] باید با رأی و انتخاب آزاد مردم صورت گیرد.
 +
#حکومت، اختصاص به [[امام علی]] علیه‌السلام و فرزندان او ندارد.
 +
#جایز است که اساساً‌ در عالم امامی نباشد.
 +
#خروج علیه امامی که خلاف [[سنت|سنّت]] عمل کند واجب است.
 +
#ضرورت وجود امام به دو دلیل است: [[امام جماعت‌|امامت]] نماز و فرماندهی [[جهاد]].
  
مهم‌ترین گروه‌های خوارج عبارتند از:
+
==فرقه‌های خوارج==
  
# [[ازرقیّه]]؛ كه به وسیله نافع بن ارزق حنفی پایه‌گذاری بوده است. نافع نخستین انشعابگر خوارج است.
+
مهم‌ترین فرقه‌ها و گروه‌های خوارج عبارتند از:
# [[نجدیه]]: نجده بن عمر حنفی از یاران نافع بود، اما از او جدا شده فرقه نجدیه و یا نجدات را پدید آورد. علت اصلی انشعاب نجده، تندروی‌های فكری و عملی ازرقیان بود.
+
#[[ازارقه]] یا ازرقیّه؛ که به وسیله نافع بن ازرق [[حنفی]] پایه‌گذاری شده است. نافع نخستین انشعابگر خوارج است.
# [[اباضیه]]: مؤسس این فرقه عبدالله بن اباض تمیمی است كه احتمالاً‌ در سال 80 ه.ق در گذشته باشد. این فرقه از میانه روان خوارج به شمار می‌رفتند.
+
#[[نجدیه]]: نجدة بن عمر حنفی از یاران نافع بود، اما از او جدا شد و فرقه نجدیه و یا نجدات را پدید آورد. علت اصلی انشعاب نجده، تندروی‌های فکری و عملی ازرقیان بود.
                                                 
+
#[[اباضیه]]: مؤسس این فرقه عبدالله بن اباض تمیمی است که احتمالاً‌ در سال ۸۰ ه.ق درگذشته باشد. این فرقه از میانه‌روان خوارج به شمار می‌رفتند.
 
==منابع==
 
==منابع==
* دائرةالمعارف تشیع، زیر نظر: احمد صدر سید جوادی، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، حسن یوسفی اشکوری؛ تهران، نشر محبی، چاپ اول، 1386، ج7، ص295.
+
*دائرةالمعارف تشیع، تهران، نشر محبی، چاپ اول، ۱۳۸۶، ج۷، ص۲۹۵.
* [http://islampedia.ir/fa/1391/02/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AC-2/ خوارج، اسلام پدیا]، بازیابی: 18 شهریور 1393
+
*[http://islampedia.ir/fa/1391/02/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AC-2/ خوارج، اسلام پدیا]، بازیابی: ۱۸ شهریور ۱۳۹۳.
* خوارج، سایت دائره المعارف طهور.
+
*خوارج، سایت دائره المعارف طهور.
* خوارج، لغت نامه دهخدا، در دسترس در [http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AC-2 واژه یاب]، بازیابی: 18 شهریور 1393
+
*خوارج، لغت نامه دهخدا، در دسترس در [http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AC-2 واژه یاب]، بازیابی: ۱۸ شهریور ۱۳۹۳.
 
+
==مطالب مرتبط==
 +
*[[مارقین]]
 +
*[[جنگ نهروان]]
 
[[رده:دشمنان امام علی علیه السلام]]
 
[[رده:دشمنان امام علی علیه السلام]]
 
[[رده:خوارج]]
 
[[رده:خوارج]]
 
[[رده:فرقه های کلامی]]
 
[[رده:فرقه های کلامی]]
 +
[[رده: مقاله های مهم]]
 +
{{سنجش کیفی
 +
|سنجش=شده
 +
|شناسه= خوب
 +
|عنوان بندی مناسب= خوب
 +
|کفایت منابع و پی نوشت ها= متوسط
 +
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 +
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
 +
|جامعیت= متوسط
 +
|رعایت اختصار= خوب
 +
|سیر منطقی= خوب
 +
|کیفیت پژوهش= خوب
 +
|رده= دارد
 +
}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۶ اوت ۲۰۲۱، ساعت ۱۰:۳۶

«خوارج» (جمع خارجى) گروهی هستند که در جریان جنگ صفین پس از قضیه «حکمیت» از اکثریت مسلمانان جدا شدند. آنان معتقد بودند که حکمیت درست نبوده و همگی به ویژه امام علی (علیه‌السلام) باید از این لغزش توبه کنند. سرانجام امام (علیه‌السلام) در جنگ نهروان ناچار به جنگ با این گروه شد و آنان را شکست سختی داد. مراد از «مارقین» در روایتی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله)، این فرقه انحرافی است.

پیدایش خوارج

در جنگ صفین در آخرین روزی که جنگ داشت به نفع حضرت علی (علیه‌السلام) خاتمه می یافت، معاویه با مشورت عمرو عاص دست به یک نیرنگ ماهرانه ای زد و دستور داد قرآن ها را بر سر نیزه ها بلند کنند و سپاهیان امام علی علیه السلام را به توقف جنگ و حَکَم قرار دادن قرآن فراخوانند!

امام علی علیه السلام فریاد برآورد بزنید آنها را، اینها صفحه و کاغذ قرآن را بهانه کرده، می خواهند در پناه لفظ و کتابت قرآن، خودشان را حفظ کنند و بعد به همان روش ضد قرآنی خود ادامه دهند. کاغذ و جلد قرآن در مقابل حقیقت آن، ارزش و احترامی ندارد. حقیقت و جلوه راستین قرآن من هستم. اینها کاغذ و خط را دستاویز کرده اند تا حقیقت و معنی را نابود سازند.

اما سخنان آن حضرت، فریب خوردگان را مجاب نکرد و آن حضرت ناچار شدند جنگ را متوقف نموده و به حکمیت تن در دهند. در جریان حکمیت، عمرو بن عاص داور شام، ابوموسی اشعری داور عراق را فریب داد و عراقیان که دانستند فریب خورده اند بر حضرت علی (ع) اعتراض کردند که چرا به حکمیت گردن نهاده ای و فرقه ای شدند و به مخالفت امام پرداختند.

ابتداء این عده اهمیت چندانی نداشتند، ولی روز به روز بر شمار آنان افزوده شد و سرانجام در حرورا، گردآمدند. امام علی (ع) با آنان جنگید و خوارج شکستی سخت خوردند. لیکن بنای اعتقاد آنان در اسلام باقی ماند و رفته رفته برای خود مکتب خاصی تأسیس کردند و در مسائل اعتقادی نظر دادند.

طبق نقل مشهور، سه تن از بازماندگان نهروان تصمیم گرفتند سه نفر از شخصیت‌های حادثه‌ساز امت اسلام - یعنی امام علی (علیه‌السلام)، معاویه بن ابوسفیان و عمرو بن عاص - را از میان بردارند، و تنها عبدالرحمان بن ملجم که مأمور کشتن امام علی علیه‌السلام بود، موفق به انجام آن تصمیم شوم گردید.

در حدیثی، پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) خطاب به امام علی(ع)، از ظهور گروهی با عنوان «مارقین» -که اشاره به «خوارج» دارد- خبر داده است: «ستقاتل بعدی الناکثین و القاسطین و المارقین؛ پس از من با ناکثین و قاسطین و مارقین خواهی جنگید». این پیشگویی صادق پیامبر اکرم، از جمله دلایل انحراف و باطل بودن این فرقه گمراه است.

شورش‌های خوارج

پس از انتقال خلافت به معاویه در سال ۴۱ ه.ق، خوارج علیه معاویه و امویان قیام کردند. طی جنگی که بین خوارج و معاویه روی داد، خوارج شکست خوردند. در سال ۴۳ ه.ق این گروه با رهبری مستورد بن علّفه خارجی در عراق شورش کردند و با مغیرة بن شعبه، والی کوفه جنگیدند. در سال ۵۸ ه.ق که عبیدالله بن زیاد فرمانروای عراق بود، گروه زیادی از خوارج کشته شدند. در دورانی که زیاد بن ابیه و فرزندش (عبیدالله) در عراق حکومت می‌کردند، خوارج سخت سرکوب شدند. نافع بن ازرق در بصره قیام کرد. در سال ۷۵ ه.ق حجاج بن یوسف ثقفی والی عراق شدیداً‌ خوارج را سرکوب کرد.

در سال ۷۷ ه.ق خوارج با رهبری شبیب بن ورقاء و قطری بن فجائت در کوفه و اهواز قیام کردند. در همین سال گروهی از خوارج یاد شده، پس از آن که شبیب در جنگ کشته شد با فرماندهی قطری که از ازارقه بود، به طبرستان کوچ کردند. اما مهلّب فرمانده نظامی حجاج آنان را تا طبرستان تعقیب و سرکوب نمود. در سال ۱۰۰ ه.ق خارجیان عراق شورش کردند که در سال بعد سرکوب شدند. بهلول بن بشر در سال ۱۱۹ ه.ق در عراق دست به قیام زد که به وسیله عاملان خلیفه هشام بن عبدالملک فرو پاشیدند.

در سال‌های پایانی خلافت امویان، خوارج در عراق و دیگر جاها بر فعالیت‌شان افزودند. در سال‌های سال ۱۲۲ ه.ق تا سال ۱۲۴ ه.ق شورش‌هایی در آفریقا علیه امویان پدید آمد. در سال ۱۲۶ ه.ق تا سال ۱۲۸ ه.ق خوارج عراق با رهبری سعید بن بهدل و ضحاک بن قیس شوریدند. در آن سال ابوحمزه خارجی و عبیدالله بن یحیی طالب الحق در «حضرالموت» یمن قیام کردند. در سال ۱۲۹ ه.ق شیبان بن عبدالعزیز خارجی، قیام کرد که بدست عمر بن هبیره والی عراق کشته شد. در سال ۱۳۰ ه.ق شیبان بن سلمه خارجی در خراسان طغیان کرد. در اواخر دوران اموی خوارج غالباً از موصل خروج می‌کردند و عمدتاً از آل بکر و بنی‌شیبان بودند. در این دوران خالد قسری، فرمانروای اموی عراق، شدیداً به سرکوب خوارج اهتمام می‌ورزید.

پس از فروپاشی امویان و تأسیس خلافت عباسیان، قیام‌های خوارج همچنان ادامه یافت. در سال ۱۳۲ ه.ق گروهی از خوراج اباضی و نیز گروهی از صفریه در عمان خروج کردند که غالباً کشته شدند. در سال ۱۳۶ ه.ق خوارج آذربایجان قیام کردند. معبد بن حرمله شیبانی در سال ۱۳۷ ه.ق در جزیره شورش کرد و سال بعد کشته شد. فرقه‌ای از خوارج در سال ۱۳۹ ه.ق در ارمنستان قیام کردند و از سال ۱۴۰ ه.ق تا آخر قرن دوم هجری خارجیان یمن و موصل و خراسان و سجستان و جزیره، مکرراً قیام کردند و جملگی شکست خوردند.

هنگامی که در اواخر سده دوم هجری قیروان بدست ابوعبدالله شیعی در سال ۲۹۸ ه.ق گشوده شد و پس از آن عبیدالمهدی سال ۳۲۲ ه.ق قدرت را بدست گرفت و حکومت عبیدیان فاطمی را در شمال آفریقا بنیاد نهاد، ابویزید نُکاری، علیه فاطمیان شیعی دست به قیامی گسترده زد. اما سرانجام شکست خورد. پس از آن، شورش‌های خارجیان فروکش کرد.

عقاید خوارج

عقاید خوارج اولیه را می‌توان به اختصار چنین برشمرد:

  1. هر کس مرتکب گناه کبیره شود، از اصحاب جحیم است.
  2. هر جا که خوارج حاکم نباشند، دارالکفر است.
  3. هر کس در دارالکفر ساکن شود، کافر است و باید علیه او قیام کرد.
  4. حکومت ابوبکر و عمر و شش سال اول حکومت عثمان و خلافت امام علی علیه‌السلام تا قبل از پذیرش حکمیت، مشروع بود.
  5. حکومت و امارت موروثی نیست.
  6. انتخاب امام باید با رأی و انتخاب آزاد مردم صورت گیرد.
  7. حکومت، اختصاص به امام علی علیه‌السلام و فرزندان او ندارد.
  8. جایز است که اساساً‌ در عالم امامی نباشد.
  9. خروج علیه امامی که خلاف سنّت عمل کند واجب است.
  10. ضرورت وجود امام به دو دلیل است: امامت نماز و فرماندهی جهاد.

فرقه‌های خوارج

مهم‌ترین فرقه‌ها و گروه‌های خوارج عبارتند از:

  1. ازارقه یا ازرقیّه؛ که به وسیله نافع بن ازرق حنفی پایه‌گذاری شده است. نافع نخستین انشعابگر خوارج است.
  2. نجدیه: نجدة بن عمر حنفی از یاران نافع بود، اما از او جدا شد و فرقه نجدیه و یا نجدات را پدید آورد. علت اصلی انشعاب نجده، تندروی‌های فکری و عملی ازرقیان بود.
  3. اباضیه: مؤسس این فرقه عبدالله بن اباض تمیمی است که احتمالاً‌ در سال ۸۰ ه.ق درگذشته باشد. این فرقه از میانه‌روان خوارج به شمار می‌رفتند.

منابع

  • دائرةالمعارف تشیع، تهران، نشر محبی، چاپ اول، ۱۳۸۶، ج۷، ص۲۹۵.
  • خوارج، اسلام پدیا، بازیابی: ۱۸ شهریور ۱۳۹۳.
  • خوارج، سایت دائره المعارف طهور.
  • خوارج، لغت نامه دهخدا، در دسترس در واژه یاب، بازیابی: ۱۸ شهریور ۱۳۹۳.

مطالب مرتبط