منابع و پی نوشتهای متوسط
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

اعتکاف: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز (صفحه‌ای جدید حاوی ''''معنای لغوی:''' راغب لغت شناس مشهور در مورد معنای واژه می‌گويد: «اعتكاف به مع...' ایجاد کرد)
 
 
(۱۰ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
'''معنای لغوی:'''
+
{{خوب}}
 +
'''«اعتکاف»''' به توقف سه روز یا بیشتر در [[مسجد]] برای رضای [[خدا]] گفته می‌شود که در آن اعتکاف کننده، روزها را به [[روزه]] و [[عبادت]] به سر می‌برد. مقصود از این عمل، خلوت با خویشتن و [[قرب الهی|تقرب]] و توجه به خداوند با دوری موقت از اشتغالات روزمره است. این عمل که برگرفته از [[قرآن]] و روایات است احکام خاص خود را دارد.
 +
==معنای اعتکاف ==
  
راغب لغت شناس مشهور در مورد معنای واژه می‌گويد: «[[اعتكاف]] به معناى روى آوردن و ملازمت با چيزى، همراه با تعظيم آن است».
+
[[راغب اصفهانی]] در مورد معنای لغوی واژه «اعتکاف» می‌گوید: «اعتکاف به معناى روى آوردن و ملازمت با چیزى، همراه با تعظیم آن است». و در اصطلاح [[فقه|فقهی]]، به توقف سه روز یا بیشتر در [[مسجد]] به قصد قربت و با شرایط مخصوص، اعتکاف و به شخص به جا آورنده اعتکاف، مُعتکف گویند.
  
'''معنای اصطلاحی:'''
+
==اعتکاف در قرآن و احادیث==
  
در اصطلاح فقهی به توقف سه روز يا بيشتر در مسجد به قصد قربت و با شرايط مخصوص، اعتكاف و به شخص به جا آورنده اعتكاف، معتكف گويند.
+
از آیات [[قرآن]] برمی‌آید که اعتکاف پیش از این در میان [[پیامبران]] و [[شریعت|شرایع]] پیشین نیز وجود داشته است. چنانکه خداوند به [[حضرت ابراهیم]] علیه‌السلام پس از بنیان‌گذاری [[کعبه]] دستور می‌دهد تا آن را برای [[طواف]] کنندگان و معتکفین آماده سازد: {{متن قرآن|«و عَهِدنا الی ابراهیم و اسماعیل أن طَهّرا بَیتی للطائفین والعاکفین...»}}؛ از ابراهیم و اسماعیل پیمان گرفتیم تا خانه خدا (کعبه) را برای طواف کنندگان و معتکفین پاک و تطهیر نمایند. ([[سوره بقره]]/۱۲۵)
  
'''اعتكاف در قرآن:'''
+
همچنین در آیه ۱۸۷ [[سوره بقره]]، [[حرام|حرمت]] نزدیکی با زنان در حال اعتکاف بیان شده است: {{متن قرآن|«وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاکفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ»}}؛ با زنان در زمانی که در مساجد معتکف هستید، مباشرت و نزدیکی نکنید.
  
از آیات [[قرآن]] برمی‌آید که اعتکاف پيش از اين در ميان [[پيامبران]] و شرايع پيشين نيز وجود داشته است. چنانچه قرآن گزارش مي‌کند که خداوند به [[حضرت ابراهيم]] علیه‌السلام پس از بنيان‌گذاري کعبه دستور مي‌دهد تا آن را براي طواف کنندگان و معتکفين آماده سازد: «و عهدنا الي ابراهيم و اسماعيل ان طهرا بيتي للطائفين والعاکفين؛ از ابراهيم و اسماعيل پيمان گرفتيم تا خانه خدا (کعبه) را براي طواف کنندگان و معتکفين پاک و تطهير نمايند». ([[سوره بقره]]/125)
+
در «[[کنز العمال (کتاب)|کنزالعمال]]» از [[پیامبر اکرم]] صلى الله علیه وآله نقل گردیده است که: همه [[گناهان]] گذشته کسى که از روى [[ایمان]] و براى رسیدن به [[ثواب]] الهى معتکف شود، آمرزیده مى شود.<ref> کنزالعمال، متقی هندی، ح ۲۴۰۰۷.</ref>
  
آيه دیگر در مورد اعتکاف آیه 187 [[سوره بقره]] است كه در آن حرمت نزدیکی با زنان در حال اعتکاف بیان شده است: «وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاكِفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ؛ با زنان در زماني که در مساجد معتکف هستيد، مباشرت و نزديکي نکنيد».
+
و نیز از آن حضرت نقل شده است که: معتکف همه گناهان را در بند مى کند و مانند کسى که همه خوبى ها را انجام داده است، به او پاداش داده مى شود.<ref> همان، ح ۲۴۰۱۲.</ref>
  
'''اعتكاف در احادیث:'''
+
و در «[[سنن النبی (کتاب)|سنن النبی]]»، به نقل از کتاب [[الکافی (کتاب)|الکافى]] از [[امام صادق]] علیه‌السلام نقل شده که فرمود: رسول خدا صلى الله علیه وآله چون دهه آخر [[ماه رمضان]] مى شد، در [[مسجد]] اعتکاف مى کرد و برایش خیمه اى موئى مى زدند و آن حضرت به [[عبادت]] مى پرداخت و بستر خوابش را برمى چید.<ref> سنن النبی، علامه طباطبائی، باب ما نورده من سننه صلى الله علیه وآله فى الاعتکاف.</ref>
  
در کنزالعمال از پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله نقل گردیده است که: همه گناهان گذشته كسى كه از روى [[ايمان]] و براى رسيدن به ثواب الهى معتكف شود، آمرزيده مى شود.<ref> كنزالعمّال، ح 24007.</ref>
+
==زمان اعتکاف==
  
و نیز از آن حضرت نقل شده است که: معتكف همه گناهان را در بند مى كند و مانند كسى كه همه خوبى ها را انجام داده است، به او پاداش داده مى شود.<ref> همان، ح 24012.</ref>
+
اعتکاف از نظر زمان، محدود به وقت  خاص نیست؛ تنها از آن رو که لازمه اعتکاف، [[روزه]] گرفتن است، باید در زمانى اعتکاف شود که شرعاً بتوان روزه گرفت؛ پس هرگاه روزه گرفتن صحیح باشد، اعتکاف نیز صحیح است. ولى بهترین زمان براى اعتکاف دهه آخر ماه مبارک [[رمضان]] و [[ایام البیض]] ماه [[رجب]] است.
  
و در کتاب سنن النبی نوشته [[علامه طباطبائی]] که به نقل سنت‌های [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله اختصاص دارد به نقل از كافى از [[امام صادق]] عليه‌السلام نقل شده كه فرمود: رسول خدا صلى اللَه عليه و آله چون دهه آخر ماه [[رمضان]] مى شد، در [[مسجد]] [[اعتكاف]] مى كرد و برايش خيمه اى موئى مى زدند. حضرت كمرش را براى [[عبادت]] مى بست و بستر خوابش را برمى چيد.
+
اعتکاف در دهه آخر ماه رمضان، با آماده سازى انسان براى درک [[شب قدر|لیلة‌القدر]] و بهره‌بردارى از فیض این شب گرانقدر، بى ارتباط نیست. در کشور [[ایران]] اکنون اعتکاف در سه روز از ماه رجب، بیش از اعتکاف در دهه پایانى ماه رمضان رواج دارد و این سه روز از چند نظر حائز اهمیت است: اول آن که ماه رجب، ماه حرام است و از روایات استفاده مى شود که اعتکاف در ماه هاى حرام، نسبت به دیگر ماه‌ها از فضیلت  بیشترى برخوردار است. ثانیا: روزه در ماه رجب داراى فضیلتى خاص است؛ [[مالک بن انس]] (پیشواى مذهب [[مالکی|مالکى]]) گفته است: سوگند به خدا، چشمانم تاکنون کسى را که از نظر وارستگى، فضیلت و عبادت و پرهیزگارى برتر از [[امام صادق]] علیه‌السلام باشد، ندیده است. من به حضور ایشان مى آمدم و او مرا مورد توجه قرار مى داد و احترام مى نمود. روزى به ایشان عرض کردم: اى فرزند رسول خدا! پاداش کسى که یک روز از ماه رجب را با ایمان و اخلاص روزه بگیرد، چیست؟ امام صادق علیه‌السلام فرمود: پدرم از پدرش و او از جدش و ایشان از [[رسول خدا]] صلی الله علیه وآله برایم روایت کرد که هر کس یک روز از ماه رجب را از سر [[ایمان]] و [[اخلاص]] روزه بگیرد، گناهانش آمرزیده مى شود.<ref> شیخ صدوق، فضائل الاشهرالثلاثة، ص  ۳۸، روایت  ۱۶.</ref>
  
در پایان [[حدیث]] در کافی آمده است که وقتی حضرت این را فرمودند، کسی سوال کرد: آیا در این مدت از زنان عزلت می‌نمود؟ (و اعتزل النساء؟) حضرت جواب دادند: نه عزلت نمی‌نمود. (أمّا اعتزال النساء فلا)
+
بر پایه حدیثى دیگر از پیامبر صلی الله علیه وآله هر کس سه روز از ماه رجب را [[روزه]] بگیرد، خداوند میان او و آتش [[جهنم]] به اندازه هفتاد سال راه فاصله مى اندازد. پروردگار مهربان به کسى که سه روز از ماه رجب را روزه گرفته، خطاب مى کند که حق تو بر من واجب شد و دوستى و ولایتم برایت حتمى شد. اى فرشتگان! در حضور شما گناهان بنده ام را آمرزیدم.<ref> همان، ص  ۲۵، بخشى از روایت  ۱۲.</ref>
  
[[علامه طباطبائی]] رحمه الله پس از نقل حدیث از کتاب کافی می‌گوید: گفته‌اند كه مقصود از «نفی اعتزال» تجویز معاشرت و مصاحبت كردن با آنان است نه جماع.(3 )
+
علاوه بر روایاتى که به طور عام نسبت به فضیلت روزه ماه رجب تاکید مى نماید، درباره روزه گرفتن در روزهاى ۱۳، ۱۴ و ۱۵ این ماه ([[ایام البیض]]) و انجام «[[اعمال ام داوود|اعمال ام‌ داود]]» نیز تاکید شده است.
  
'''زمان اعتكاف:'''
+
==احکام اعتکاف‌==
  
اعتكاف از نظر زمان محدود به وقت  خاص نیست؛ تنها از آن رو كه لازمه اعتكاف، روزه گرفتن است. باید در زمانى اعتكاف شود كه شرعاً بتوان روزه گرفت. پس هرگاه روزه گرفتن صحیح باشد، اعتكاف نیز صحیح است ولى بهترین زمان براى اعتكاف دهه آخر ماه مبارك [[رمضان]] و ایام البیض ماه [[رجب]] است.
+
'''حکم تکلیفى:'''
  
اعتكاف در دهه آخر ماه رمضان، با آماده سازى انسان براى درك لیلة‌القدر و بهره‌بردارى از فیض این شب گرانقدر، بى ارتباط نیست. در كشور ما اكنون اعتكاف در سه روز از ماه رجب بیش از اعتكاف در دهه پایانى ماه رمضان رواج دارد و این سه روز از چند نظر حائز اهمیت است:
+
اعتکاف در اصل [[شرع]]، [[مستحب]] است، اما به وسیله [[نذر]]، عهد، [[قسم خوردن|قسم]] و شرط ضمن عقد لازم مانند [[اجاره]] و مانند آن واجب مى‌شود.<ref name="alorva"> العروة الوثقى ۲/۲۴۶.</ref> بافضیلت‌ترین زمان براى اعتکاف، ماه مبارک [[رمضان]] به ویژه دهه آخر آن است.<ref name="alorva" />
  
اول آن كه ماه رجب، ماه حرام است و از روایات استفاده مى شود كه اعتكاف در ماه هاى حرام، نسبت  به دیگر ماه‌ها از فضیلت  بیشترى برخوردار است.
+
'''شرایط اعتکاف:'''
  
ثانیا: روزه در ماه رجب داراى فضیلتى خاص است، مالك بن انس (پیشواى مذهب مالكى) گفته است: سوگند به خدا، چشمانم تاكنون كسى را كه از نظر وارستگى، فضیلت و عبادت و پرهیزگارى برتر از [[امام صادق]] علیه‌السلام باشد، ندیده است.
+
[[عقل]]، [[اسلام]]، [[قصد قربت]]، سه روز یا بیشتر [[روزه]] گرفتن، در [[مسجد]] به جا آوردن، حضور در مسجد و از آن خارج نشدن، اذن مولا براى مملوک و اذن شوهر براى زن و اذن پدر و مادر براى فرزند -در صورت اذیت شدن پدر و مادر-، از شرایط صحت اعتکاف است. همچنین بر شرط بودن [[ایمان]] در صحت همه عبادت‌ها از جمله اعتکاف، ادعاى [[اجماع]] شده است.<ref>همان،‌ ۱۵/۶۳ و مستمسک العروة ۸/۵۳۹.</ref>
  
من به حضور ایشان مى آمدم و او مرا مورد توجه قرار مى داد و احترام مى نمود. روزى به ایشان عرض كردم: اى فرزند رسول خدا! پاداش كسى كه یك روز از ماه رجب را با ایمان و اخلاص روزه بگیرد، چیست؟ امام صادق علیه‌السلام فرمود: پدرم از پدرش و او از جدش و ایشان از [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله برایم روایت كرد كه هر كس یك روز از ماه رجب را از سر [[ایمان]] و [[اخلاص]] روزه بگیرد، گناهانش آمرزیده مى شود.<ref> شیخ صدوق، فضائل الاشهرالثلاثة، ص  38، روایت  16.</ref>
+
در این که اعتکاف در هر مسجدى صحیح است یا تنها در [[مسجد جامع]] شهر و یا تنها در مساجد چهارگانه ([[مسجدالحرام]]، [[مسجدالنبى]]، [[مسجد کوفه]] و [[مسجد بصره]]) که [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] یا [[امامان معصوم]] علیهم‌السلام در آن‌ها [[نماز جماعت]] یا [[نماز جمعه]] اقامه کرده‌اند - اختلاف است؛ هر چند قول اخیر به مشهور نسبت داده شده است.<ref>جواهرالکلام، ۱۷/ ۱۶۱-۱۷۳.</ref>
  
بر پایه حدیثى دیگر از پیامبر صلی الله علیه و آله هر كس سه روز از ماه رجب را [[روزه]] بگیرد، خداوند میان او و آتش جهنم به اندازه هفتاد سال راه فاصله مى اندازد. پروردگار مهربان به كسى كه سه روز از ماه رجب را روزه گرفته، خطاب مى كند كه حق تو بر من واجب شد و دوستى و ولایتم برایت  حتمى شد. اى فرشتگان! در حضور شما شهادت مى دهم كه گناهان بنده ام را آمرزیده ام.<ref> همان، ص  25، بخشى از روایت  12.</ref>
+
در [[روزه]] اعتکاف، قصد اعتکاف شرط نیست، بلکه روزه ماه [[رمضان]] یا روزه نذرى و مانند آن نیز کفایت مى‌کند.<ref>مستند الشیعة، ۱۰/۵۴۵.</ref> در صورت صحیح نبودن روزه - به جهت زمان مانند [[عید قربان]] و [[عید فطر]] و یا به جهت شخص مانند حائض، نفساء، بیمار و مسافر - اعتکاف نیز صحیح نیست.<ref>همان، ۵۴۶.</ref>
  
علاوه بر روایاتى كه به طور عام نسبت  به فضیلت روزه ماه رجب تاكید مى نماید، درباره روزه گرفتن در روزهاى 13، 14 و 15 و انجام عمل «ام‌داود» نیز تاكید شده است.
+
شب‌هاى دوم و سوم از سه روز اعتکاف، جزء مدت اعتکاف است و به قول مشهور، شب اول جزء آن نیست. از این رو، مدت اعتکاف از طلوع فجر روز اول تا غروب روز سوم است.<ref>همان، ۵۴۷-۵۴۹ و جواهرالکلام ۱۷/ ۱۶۶-۱۶۸.</ref>
  
'''احکام اعتكاف‌:'''
+
ناتمام گذاشتن اعتکاف [[واجب]] در صورتى که وقتش معین باشد، جایز نیست، اما در این که ناتمام گذاشتن چنین اعتکافى در صورتى که وقتش معین نباشد و نیز ناتمام گذاشتن اعتکاف [[مستحب]] به طور مطلق جایز است یا به طور مطلق جایز نیست و یا‌ در دو روز اول جایز است و پس از آن جایز نیست، اختلاف است؛ هر چند قول اخیر، مشهور است.<ref>مستمسک العروة، ۸/۵۶۰ و مستندالشیعة، ۱۰/ ۵۶۱-۵۶۳.</ref>
  
'''''حكم تكليفى:'''''
+
خروج از مسجد به هنگام ضرورت - مانند تخلّى، [[غسل]] [[جنابت‌‌‌‌‌|جنابت]] و استحاضه و دیگر غسل‌هاى واجب - و نیز انجام امورى مانند برطرف کردن حاجت مؤمنان، [[تشییع جنازه]] و [[عیادت بیماران|عیادت بیمار]] جایز است.<ref>جواهرالکلام، ۱۷/ ۱۸۰-۱۸۲.</ref> در صورت خروج از مسجد، [[نماز]] خواندن جز در [[مکه]] و نیز زیر سایه نشستن جایز نیست.<ref>مستندالشیعة، ۱۰/۵۶۰.</ref>
  
اعتكاف در اصل شرع، مستحب است، اما به وسيله نذر، عهد، قسم و شرط ضمن عقد لازم مانند اجاره و مانند آن واجب مى‌شود.<ref>و <ref> العروة الوثقى 2/246.</ref>. العروة الوثقى 2/246.</ref> بافضيلت‌ترين زمان براى [[اعتكاف]]، ماه مبارك [[رمضان]] به ويژه دهه آخر آن است.<ref> العروة الوثقى 2/246.</ref>
+
'''محرّمات اعتکاف:'''
  
'''''شرايط:'''''
+
آمیزش با همسر و به قول مشهور لمس کردن و بوسیدن او با [[شهوت رانی|شهوت]]، بوییدن عطر، گل و گیاهان خوش‌بو به قول مشهور، [[جدال و مراء|مجادله]] با دیگران در امور دنیوى و دینى (به قصد فضل‌فروشى و غلبه) و خرید و فروش در شب و روز، بر معتکف [[حرام]] است.<ref>جواهرالکلام، ۱۷/ ۱۹۹-۲۰۴.</ref>
  
عقل، اسلام، قصد قربت، سه روز يا بيشتر روزه گرفتن در [[مسجد]] به جا آوردن، باقى ماندن در مسجد و از آن خارج نشدن، اذن مولا براى مملوك و اذن شوهر براى زن و اذن پدر و مادر براى فرزند در صورت اذيت شدن پدر و مادر، شرايط صحت اعتكاف است.
+
'''بطلان اعتکاف:'''
  
در اين كه اعتكاف در هر مسجدى صحيح است يا تنها در مسجد جامع شهر و يا تنها در مساجد چهارگانه ([[مسجدالحرام]]، [[مسجدالنبى]]، [[مسجد كوفه]] و [[مسجد بصره]]) كه پيامبر يا امامان معصوم عليهم‌السلام در آن‌ها [[نماز جماعت]] يا جمعه اقامه كرده‌اند - اختلاف است؛ هر چند قول اخير به مشهور نسبت داده شده است.<ref>جواهرالكلام، 17/ 161-173.</ref> همچنين بر شرط بودن [[ايمان]] در صحت همه عبادت‌ها از جمله اعتكاف، ادعاى اجماع شده است.<ref>همان،‌ 15/63 و مستمسك العروة 8/539.</ref>
+
آنچه [[روزه]] را باطل مى‌کند، اعتکاف را نیز باطل مى‌کند.<ref>همان، ۲۰۷.</ref> همچنین آمیزش در شب، موجب بطلان اعتکاف است<ref>مستندالشیعة، ۱۰/۵۷۱.</ref> و در بطلان آن به سبب ارتکاب دیگر محرّمات یاد شده، اختلاف است.<ref>۵۶۸ و العروة‌الوثقى ۲/۲۶۰.</ref>
  
'''''احكام:'''''
+
اعتکاف باطل شده، اگر واجب معیّن باشد، قضاى آن و اگر غیرمعیّن باشد، اعاده آن واجب است. همچنین اگر اعتکاف مستحب باشد و پس از گذشت دو روز باطل شود، بنابر قول به وجوب اعتکاف مستحبى بعد از گذشت دو روز، قضاى آن واجب است.<ref>العروة الوثقى ۲/۲۶۰.</ref>
  
در [[روزه]] اعتكاف، قصد اعتكاف شرط نيست بلكه روزه ماه [[رمضان]] يا روزه نذرى و مانند آن نيز كفايت مى‌كند.<ref>مستند الشيعة، 10/545.</ref> در صورت صحيح نبودن روزه - به جهت زمان مانند اعياد قربان و فطر و يا به جهت شخص مانند حائض، نفساء، بيمار و مسافر - اعتكاف نيز صحيح نيست.<ref>همان، 546.</ref>
+
باطل کردن اعتکاف واجب به وسیله آمیزش حتى در شب، موجب ثبوت [[کفاره|کفاره]] است و آن به قول مشهور، کفاره روزه ماه [[رمضان]] یعنى آزاد کردن برده یا دو ماه روزه گرفتن و یا [[اطعام]] شصت فقیر است. در ثبوت کفاره به سبب ارتکاب دیگر محرمات یاد شده، اختلاف است.
  
شب‌هاى دوم و سوم از سه روز اعتكاف، جزء مدت اعتكاف است و به قول مشهور، شب اول جزء آن نيست. از اين رو، مدت اعتكاف از طلوع فجر روز اول تا غروب روز سوم است.<ref>همان، 547-549 و جواهرالكلام 17/ 166-168.</ref>
+
اگر اعتکاف در [[روزه]] ماه رمضان یا قضاى روزه ماه رمضان پس از زوال به سبب جماع کردن باطل شود، دو کفاره ثابت مى‌گردد؛ یکى براى باطل کردن اعتکاف و دیگرى براى باطل کردن روزه.<ref>همان، ۲۶۱.</ref>
  
ناتمام گذاشتن اعتكاف واجب در صورتى كه وقتش معين باشد، جايز نيست اما در اين كه ناتمام گذاشتن چنين اعتكافى در صورتى كه وقتش معين نباشد و نيز ناتمام گذاشتن اعتكاف مستحب به طور مطلق جايز است يا به طور مطلق جايز نيست و يا‌ در دو روز اول جايز است و پس از آن جايز نيست، اختلاف است؛ هر چند قول اخير، مشهور است.<ref>مستمسك العروة، 8/560 و مستندالشيعة، 10/ 561-563.</ref>
+
==فلسفه اعتکاف==
 +
[[اسلام]]، [[دین]] انزوا و گوشه گیری نیست و حتی با آن به مخالفت پرداخته است، ولی از آن جا که دست و پا زدن در مسائل مادّی و مشاغل روزمره و معاشرت با [[غفلت]] زدگان جامه، تمایل به [[دنیا]] و تجمل گرایی را در انسان افزایش می دهد و گاه آدمی را از یاد [[حق]] و روی کردن به حقیقت و توجه به امور معنوی بازداشته و به خود مشغول می کند، در اسلام برنامه ای داوطلبانه برای برطرف ساختن این آفت روحی تدارک دیده شده که «اعتکاف» نام دارد.
  
خروج از مسجد به هنگام ضرورت - مانند تخلّى، غسل جنابت و استحاضه و ديگر غسل‌هاى واجب - و نيز انجام امورى مانند برطرف كردن حاجت مؤمنان، تشييع جنازه و عيادت بيمار جايز است.<ref>جواهرالكلام، 17/ 180-182.</ref> در صورت خروج از مسجد، [[نماز]] خواندن جز در [[مكه]] و نيز زير سايه نشستن جايز نيست.<ref>مستندالشيعة، 10/560.</ref>
+
'''اعتکاف، فرصت ارتباط:'''
  
'''''محرّمات:'''''
+
[[انسان]] طبق وعده الهی در [[آیه 6 سوره انشقاق|آیه ۶ سوره انشقاق]]، سرانجام به دیدار معبود نایل خواهد شد. او برای رسیدن به محبت [[خداوند]]، باید راه [[عبادت]] حقیقی را در پیش بگیرد و گاهی در اُنس با پروردگار به گوشه ای خلوت پناه برد و دور از همه عنوان ها و تعلقات دنیایی، لَختی در حالِ خود بیندیشد و با سوز دل و اشک چشم، زنگار و سیاهی را از چهره جان خود بزداید و در زاد و توشه [[آخرت]] تأمّل کند. ادیان الهی با توجه به این نیاز روحی، با آن که انسان را به حضور در جامعه و شرکت در فعالیت های اجتماعی فرا می خوانند، فرصت هایی را نیز برای خلوت کردن او با خداوند فراهم ساخته اند که یکی از این فرصت ها، «اعتکاف» است.
  
آميزش با همسر و به قول مشهور لمس كردن و بوسيدن او با شهوت، بوييدن عطر، گل و گياهان خوش‌بو به قول مشهور، مجادله با ديگران در امور دنيوى و دينى به قصد فضل‌فروشى و غلبه و خريد و فروش در شب و روز بر معتكف [[حرام]] است.<ref>جواهرالكلام، 17/ 199-204.</ref>‌
+
'''اعتکاف، درمان فراموشی:'''
  
'''''اسباب بطلان:'''''
+
[[قرآن کریم]]، در [[آیه 27 سوره حدید|آیه ۲۷ سوره حدید]]، از گوشه گیری پیروان [[حضرت مسیح]] علیه السلام سخن به میان آورده و می فرماید: «.. و رهبانیتی را که ابداع پیروان مسیح بود، برای آنها مقرر کردیم تا خشنودی خداوند را به دست آورند؛ پس حق آن را چنان چه بایسته بود، مراعات نکردند.» [[علامه طباطبایی]] در [[تفسیر]] این آیه می فرمایند: «از لحن آیه شریفه برمی آید که خداوند، در ابتدا [[رهبانیت|رُهبانیت]] را بر پیروان حضرت عیسی علیه السلام مقرر نکرده بود، ولی آن را مورد تأیید قرار داد». هرچند مسیحیان به دلیل زیاده روی در این کار مورد نکوهش قرار گرفتند، ولی دین اسلام، عبادتی به نام اعتکاف پیش بینی کرد که نوعی خلوت گزینی و درون اندیشی برای ساختن انسان ها و جلوگیری از خدافراموشی و خودفراموشی است. «اعتکاف» راه کار مناسب و درمان مطلوبی برای بیماری فراموشی خود و خداست.
  
آنچه [[روزه]] را باطل مى‌كند، اعتكاف را نيز باطل مى‌كند.<ref>همان، 207.</ref> ([[روزه]]) همچنين آميزش در شب، موجب بطلان اعتكاف است<ref>مستندالشيعة، 10/571.</ref> و در بطلان آن به سبب ارتكاب ديگر محرّمات ياد شده، اختلاف است.<ref>568 و العروة‌الوثقى 2/260.</ref>
+
'''اعتکاف، توقّفی آگاهانه:'''
  
'''''آثار بطلان:'''''
+
«اعتکاف» توقّفی ناآگاهانه در [[مسجد]]، بدون عشق به عبادت و قصد قربت نیست. آن چه می تواند موجب دل کندن از لذایذ زندگی مادّی شود، خود باید لذتی برتر باشد، لذتی چون وصال محبوب، تقرّب و نزدیکی به خدای بزرگ و قرار گرفتن در سایه سار محبّت الهی. مُعتکف، از خانه خویش بیرون رفته و آگاهانه عزمِ حضور در خانه حضرت حق می کند؛ حضوری آگاهانه، عاشقانه و خالصانه بر درگاه پروردگار یکتا.
 
+
==پانویس==
اگر اعتكاف باطل شده، واجب معين باشد. قضاى آن و اگر غيرمعيّن باشد، اعاده آن واجب است. همچنين اگر اعتكاف مستحب باشد و پس از گذشت دو روز باطل شود، بنابر قول به وجوب اعتكاف مستحبى بعد از گذشت دو روز، قضاى آن واجب است.<ref>العروة الوثقى 2/260.</ref>
 
 
 
باطل كردن اعتكاف واجب به وسيله آميزش حتى در شب، موجب ثبوت كفاره است و آن به قول مشهور، كفاره روزه ماه [[رمضان]] يعنى آزاد كردن برده يا دو ماه روزه گرفتن و يا اطعام شصت فقير است. در ثبوت كفاره به سبب ارتكاب ديگر محرمات ياد شده، اختلاف است.
 
 
 
اگر اعتكاف در روزه ماه رمضان يا قضاى روزه ماه رمضان پس از زوال به سبب جماع كردن باطل شود، دو كفاره ثابت مى‌گردد؛ يكى براى باطل كردن اعتكاف و ديگرى براى باطل كردن روزه.<ref>همان، 261.</ref>
 
 
 
==پانویس ==
 
 
<references />
 
<references />
(3). سنن النبی، باب ما نورده من سننه صلى الله عليه و آله فى الاعتكاف.
+
==منابع==
 
+
*فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، جمعی از پژوهشگران زیر نظر سید محمود شاهرودی، ۱۴۲۶ ق.
 
+
*[http://quran.porsemani.ir/node/۲۱۶۷ "اعتکاف در قرآن"؛ سایت پرسمان قرآن]، تاریخ بازیابی: ۴ خرداد ۱۳۹۱.
===منابع===
+
*[http://www.quranstudies.ir/۴۰۷/-/asset_publisher/oAk۴/content/%%%%%%AA%DA%%%%%۸۱-%%%%%%۸۷%DB%۸C-%%%%۸۷-%%%%۸۸%DB%۸C-%%AA%%۸۲%%۸۸%%/maximized "اعتکاف"، خلیل منصوری، سایت  مطالعات قرآنی]، تاریخ بازیابی: ۴ خرداد ۱۳۹۱.
 
+
*[http://rasekhoon.net/article/show-۳۲۳۳۴.aspx "ریشه های تاریخی اعتکاف در قرآن"؛ سایت راسخون]، تاریخ بازیابی: ۴ خرداد ۱۳۹۱.
* سنن النبی، علامه طباطبائی رحمه الله.
+
*[http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=۸۰۷۱ "اعتکاف؛ راهی برای انس با خدا"؛ سایت تبیان]، تاریخ بازیابی: ۴ خرداد ۱۳۹۱.
 
+
{{سنجش کیفی
* فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم‌السلام، جمعی از پژوهشگران زیر نظر سید محمود هاشمی شاهرودی، مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم‌السلام، قم-ايران، اول، 1426 ه‍ـ.ق.
+
|سنجش=شده
 
+
|شناسه= خوب
* [[http://quran.porsemani.ir/node/2167  اعتکاف در قرآن؛ سایت پرسمان قران]]، تاریخ بازیابی: 4 خرداد 1391
+
|عنوان بندی مناسب= خوب
 
+
|کفایت منابع و پی نوشت ها= متوسط
* [[http://www.quranstudies.ir/407/-/asset_publisher/oAk4/content/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%81-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D9%82%D9%88%D8%A7/maximized اعتکاف، خلیل منصوری]]، تاریخ بازیابی: 4 خرداد 1391
+
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 
+
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
* [[http://rasekhoon.net/article/show-32334.aspx ریشه های تاریخی اعتکاف در قرآن؛راسخون]]، تاریخ بازیابی: 4 خرداد 1391
+
|جامعیت= خوب
 
+
|رعایت اختصار= خوب
* [[http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=8071  اعتكاف؛ راهی برای انس با خدا؛ تبیان]]، تاریخ بازیابی: 4 خرداد 1391
+
|سیر منطقی= خوب
 +
|کیفیت پژوهش= خوب
 +
|رده= دارد
 +
}}
 +
[[رده:احکام عبادی]]
 +
[[رده:آداب و سنن]]
 +
[[رده:آداب روزهای خاص]]
 +
[[رده: مقاله های مهم]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۵ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۷:۰۴

«اعتکاف» به توقف سه روز یا بیشتر در مسجد برای رضای خدا گفته می‌شود که در آن اعتکاف کننده، روزها را به روزه و عبادت به سر می‌برد. مقصود از این عمل، خلوت با خویشتن و تقرب و توجه به خداوند با دوری موقت از اشتغالات روزمره است. این عمل که برگرفته از قرآن و روایات است احکام خاص خود را دارد.

معنای اعتکاف

راغب اصفهانی در مورد معنای لغوی واژه «اعتکاف» می‌گوید: «اعتکاف به معناى روى آوردن و ملازمت با چیزى، همراه با تعظیم آن است». و در اصطلاح فقهی، به توقف سه روز یا بیشتر در مسجد به قصد قربت و با شرایط مخصوص، اعتکاف و به شخص به جا آورنده اعتکاف، مُعتکف گویند.

اعتکاف در قرآن و احادیث

از آیات قرآن برمی‌آید که اعتکاف پیش از این در میان پیامبران و شرایع پیشین نیز وجود داشته است. چنانکه خداوند به حضرت ابراهیم علیه‌السلام پس از بنیان‌گذاری کعبه دستور می‌دهد تا آن را برای طواف کنندگان و معتکفین آماده سازد: «و عَهِدنا الی ابراهیم و اسماعیل أن طَهّرا بَیتی للطائفین والعاکفین...»؛ از ابراهیم و اسماعیل پیمان گرفتیم تا خانه خدا (کعبه) را برای طواف کنندگان و معتکفین پاک و تطهیر نمایند. (سوره بقره/۱۲۵)

همچنین در آیه ۱۸۷ سوره بقره، حرمت نزدیکی با زنان در حال اعتکاف بیان شده است: «وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاکفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ»؛ با زنان در زمانی که در مساجد معتکف هستید، مباشرت و نزدیکی نکنید.

در «کنزالعمال» از پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله نقل گردیده است که: همه گناهان گذشته کسى که از روى ایمان و براى رسیدن به ثواب الهى معتکف شود، آمرزیده مى شود.[۱]

و نیز از آن حضرت نقل شده است که: معتکف همه گناهان را در بند مى کند و مانند کسى که همه خوبى ها را انجام داده است، به او پاداش داده مى شود.[۲]

و در «سنن النبی»، به نقل از کتاب الکافى از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: رسول خدا صلى الله علیه وآله چون دهه آخر ماه رمضان مى شد، در مسجد اعتکاف مى کرد و برایش خیمه اى موئى مى زدند و آن حضرت به عبادت مى پرداخت و بستر خوابش را برمى چید.[۳]

زمان اعتکاف

اعتکاف از نظر زمان، محدود به وقت خاص نیست؛ تنها از آن رو که لازمه اعتکاف، روزه گرفتن است، باید در زمانى اعتکاف شود که شرعاً بتوان روزه گرفت؛ پس هرگاه روزه گرفتن صحیح باشد، اعتکاف نیز صحیح است. ولى بهترین زمان براى اعتکاف دهه آخر ماه مبارک رمضان و ایام البیض ماه رجب است.

اعتکاف در دهه آخر ماه رمضان، با آماده سازى انسان براى درک لیلة‌القدر و بهره‌بردارى از فیض این شب گرانقدر، بى ارتباط نیست. در کشور ایران اکنون اعتکاف در سه روز از ماه رجب، بیش از اعتکاف در دهه پایانى ماه رمضان رواج دارد و این سه روز از چند نظر حائز اهمیت است: اول آن که ماه رجب، ماه حرام است و از روایات استفاده مى شود که اعتکاف در ماه هاى حرام، نسبت به دیگر ماه‌ها از فضیلت بیشترى برخوردار است. ثانیا: روزه در ماه رجب داراى فضیلتى خاص است؛ مالک بن انس (پیشواى مذهب مالکى) گفته است: سوگند به خدا، چشمانم تاکنون کسى را که از نظر وارستگى، فضیلت و عبادت و پرهیزگارى برتر از امام صادق علیه‌السلام باشد، ندیده است. من به حضور ایشان مى آمدم و او مرا مورد توجه قرار مى داد و احترام مى نمود. روزى به ایشان عرض کردم: اى فرزند رسول خدا! پاداش کسى که یک روز از ماه رجب را با ایمان و اخلاص روزه بگیرد، چیست؟ امام صادق علیه‌السلام فرمود: پدرم از پدرش و او از جدش و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه وآله برایم روایت کرد که هر کس یک روز از ماه رجب را از سر ایمان و اخلاص روزه بگیرد، گناهانش آمرزیده مى شود.[۴]

بر پایه حدیثى دیگر از پیامبر صلی الله علیه وآله هر کس سه روز از ماه رجب را روزه بگیرد، خداوند میان او و آتش جهنم به اندازه هفتاد سال راه فاصله مى اندازد. پروردگار مهربان به کسى که سه روز از ماه رجب را روزه گرفته، خطاب مى کند که حق تو بر من واجب شد و دوستى و ولایتم برایت حتمى شد. اى فرشتگان! در حضور شما گناهان بنده ام را آمرزیدم.[۵]

علاوه بر روایاتى که به طور عام نسبت به فضیلت روزه ماه رجب تاکید مى نماید، درباره روزه گرفتن در روزهاى ۱۳، ۱۴ و ۱۵ این ماه (ایام البیض) و انجام «اعمال ام‌ داود» نیز تاکید شده است.

احکام اعتکاف‌

حکم تکلیفى:

اعتکاف در اصل شرع، مستحب است، اما به وسیله نذر، عهد، قسم و شرط ضمن عقد لازم مانند اجاره و مانند آن واجب مى‌شود.[۶] بافضیلت‌ترین زمان براى اعتکاف، ماه مبارک رمضان به ویژه دهه آخر آن است.[۶]

شرایط اعتکاف:

عقل، اسلام، قصد قربت، سه روز یا بیشتر روزه گرفتن، در مسجد به جا آوردن، حضور در مسجد و از آن خارج نشدن، اذن مولا براى مملوک و اذن شوهر براى زن و اذن پدر و مادر براى فرزند -در صورت اذیت شدن پدر و مادر-، از شرایط صحت اعتکاف است. همچنین بر شرط بودن ایمان در صحت همه عبادت‌ها از جمله اعتکاف، ادعاى اجماع شده است.[۷]

در این که اعتکاف در هر مسجدى صحیح است یا تنها در مسجد جامع شهر و یا تنها در مساجد چهارگانه (مسجدالحرام، مسجدالنبى، مسجد کوفه و مسجد بصره) که پیامبر اکرم یا امامان معصوم علیهم‌السلام در آن‌ها نماز جماعت یا نماز جمعه اقامه کرده‌اند - اختلاف است؛ هر چند قول اخیر به مشهور نسبت داده شده است.[۸]

در روزه اعتکاف، قصد اعتکاف شرط نیست، بلکه روزه ماه رمضان یا روزه نذرى و مانند آن نیز کفایت مى‌کند.[۹] در صورت صحیح نبودن روزه - به جهت زمان مانند عید قربان و عید فطر و یا به جهت شخص مانند حائض، نفساء، بیمار و مسافر - اعتکاف نیز صحیح نیست.[۱۰]

شب‌هاى دوم و سوم از سه روز اعتکاف، جزء مدت اعتکاف است و به قول مشهور، شب اول جزء آن نیست. از این رو، مدت اعتکاف از طلوع فجر روز اول تا غروب روز سوم است.[۱۱]

ناتمام گذاشتن اعتکاف واجب در صورتى که وقتش معین باشد، جایز نیست، اما در این که ناتمام گذاشتن چنین اعتکافى در صورتى که وقتش معین نباشد و نیز ناتمام گذاشتن اعتکاف مستحب به طور مطلق جایز است یا به طور مطلق جایز نیست و یا‌ در دو روز اول جایز است و پس از آن جایز نیست، اختلاف است؛ هر چند قول اخیر، مشهور است.[۱۲]

خروج از مسجد به هنگام ضرورت - مانند تخلّى، غسل جنابت و استحاضه و دیگر غسل‌هاى واجب - و نیز انجام امورى مانند برطرف کردن حاجت مؤمنان، تشییع جنازه و عیادت بیمار جایز است.[۱۳] در صورت خروج از مسجد، نماز خواندن جز در مکه و نیز زیر سایه نشستن جایز نیست.[۱۴]

محرّمات اعتکاف:

آمیزش با همسر و به قول مشهور لمس کردن و بوسیدن او با شهوت، بوییدن عطر، گل و گیاهان خوش‌بو به قول مشهور، مجادله با دیگران در امور دنیوى و دینى (به قصد فضل‌فروشى و غلبه) و خرید و فروش در شب و روز، بر معتکف حرام است.[۱۵]

بطلان اعتکاف:

آنچه روزه را باطل مى‌کند، اعتکاف را نیز باطل مى‌کند.[۱۶] همچنین آمیزش در شب، موجب بطلان اعتکاف است[۱۷] و در بطلان آن به سبب ارتکاب دیگر محرّمات یاد شده، اختلاف است.[۱۸]

اعتکاف باطل شده، اگر واجب معیّن باشد، قضاى آن و اگر غیرمعیّن باشد، اعاده آن واجب است. همچنین اگر اعتکاف مستحب باشد و پس از گذشت دو روز باطل شود، بنابر قول به وجوب اعتکاف مستحبى بعد از گذشت دو روز، قضاى آن واجب است.[۱۹]

باطل کردن اعتکاف واجب به وسیله آمیزش حتى در شب، موجب ثبوت کفاره است و آن به قول مشهور، کفاره روزه ماه رمضان یعنى آزاد کردن برده یا دو ماه روزه گرفتن و یا اطعام شصت فقیر است. در ثبوت کفاره به سبب ارتکاب دیگر محرمات یاد شده، اختلاف است.

اگر اعتکاف در روزه ماه رمضان یا قضاى روزه ماه رمضان پس از زوال به سبب جماع کردن باطل شود، دو کفاره ثابت مى‌گردد؛ یکى براى باطل کردن اعتکاف و دیگرى براى باطل کردن روزه.[۲۰]

فلسفه اعتکاف

اسلام، دین انزوا و گوشه گیری نیست و حتی با آن به مخالفت پرداخته است، ولی از آن جا که دست و پا زدن در مسائل مادّی و مشاغل روزمره و معاشرت با غفلت زدگان جامه، تمایل به دنیا و تجمل گرایی را در انسان افزایش می دهد و گاه آدمی را از یاد حق و روی کردن به حقیقت و توجه به امور معنوی بازداشته و به خود مشغول می کند، در اسلام برنامه ای داوطلبانه برای برطرف ساختن این آفت روحی تدارک دیده شده که «اعتکاف» نام دارد.

اعتکاف، فرصت ارتباط:

انسان طبق وعده الهی در آیه ۶ سوره انشقاق، سرانجام به دیدار معبود نایل خواهد شد. او برای رسیدن به محبت خداوند، باید راه عبادت حقیقی را در پیش بگیرد و گاهی در اُنس با پروردگار به گوشه ای خلوت پناه برد و دور از همه عنوان ها و تعلقات دنیایی، لَختی در حالِ خود بیندیشد و با سوز دل و اشک چشم، زنگار و سیاهی را از چهره جان خود بزداید و در زاد و توشه آخرت تأمّل کند. ادیان الهی با توجه به این نیاز روحی، با آن که انسان را به حضور در جامعه و شرکت در فعالیت های اجتماعی فرا می خوانند، فرصت هایی را نیز برای خلوت کردن او با خداوند فراهم ساخته اند که یکی از این فرصت ها، «اعتکاف» است.

اعتکاف، درمان فراموشی:

قرآن کریم، در آیه ۲۷ سوره حدید، از گوشه گیری پیروان حضرت مسیح علیه السلام سخن به میان آورده و می فرماید: «.. و رهبانیتی را که ابداع پیروان مسیح بود، برای آنها مقرر کردیم تا خشنودی خداوند را به دست آورند؛ پس حق آن را چنان چه بایسته بود، مراعات نکردند.» علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می فرمایند: «از لحن آیه شریفه برمی آید که خداوند، در ابتدا رُهبانیت را بر پیروان حضرت عیسی علیه السلام مقرر نکرده بود، ولی آن را مورد تأیید قرار داد». هرچند مسیحیان به دلیل زیاده روی در این کار مورد نکوهش قرار گرفتند، ولی دین اسلام، عبادتی به نام اعتکاف پیش بینی کرد که نوعی خلوت گزینی و درون اندیشی برای ساختن انسان ها و جلوگیری از خدافراموشی و خودفراموشی است. «اعتکاف» راه کار مناسب و درمان مطلوبی برای بیماری فراموشی خود و خداست.

اعتکاف، توقّفی آگاهانه:

«اعتکاف» توقّفی ناآگاهانه در مسجد، بدون عشق به عبادت و قصد قربت نیست. آن چه می تواند موجب دل کندن از لذایذ زندگی مادّی شود، خود باید لذتی برتر باشد، لذتی چون وصال محبوب، تقرّب و نزدیکی به خدای بزرگ و قرار گرفتن در سایه سار محبّت الهی. مُعتکف، از خانه خویش بیرون رفته و آگاهانه عزمِ حضور در خانه حضرت حق می کند؛ حضوری آگاهانه، عاشقانه و خالصانه بر درگاه پروردگار یکتا.

پانویس

  1. کنزالعمال، متقی هندی، ح ۲۴۰۰۷.
  2. همان، ح ۲۴۰۱۲.
  3. سنن النبی، علامه طباطبائی، باب ما نورده من سننه صلى الله علیه وآله فى الاعتکاف.
  4. شیخ صدوق، فضائل الاشهرالثلاثة، ص ۳۸، روایت ۱۶.
  5. همان، ص ۲۵، بخشى از روایت ۱۲.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ العروة الوثقى ۲/۲۴۶.
  7. همان،‌ ۱۵/۶۳ و مستمسک العروة ۸/۵۳۹.
  8. جواهرالکلام، ۱۷/ ۱۶۱-۱۷۳.
  9. مستند الشیعة، ۱۰/۵۴۵.
  10. همان، ۵۴۶.
  11. همان، ۵۴۷-۵۴۹ و جواهرالکلام ۱۷/ ۱۶۶-۱۶۸.
  12. مستمسک العروة، ۸/۵۶۰ و مستندالشیعة، ۱۰/ ۵۶۱-۵۶۳.
  13. جواهرالکلام، ۱۷/ ۱۸۰-۱۸۲.
  14. مستندالشیعة، ۱۰/۵۶۰.
  15. جواهرالکلام، ۱۷/ ۱۹۹-۲۰۴.
  16. همان، ۲۰۷.
  17. مستندالشیعة، ۱۰/۵۷۱.
  18. ۵۶۸ و العروة‌الوثقى ۲/۲۶۰.
  19. العروة الوثقى ۲/۲۶۰.
  20. همان، ۲۶۱.

منابع