فرق تشیع
فرق تشیع به شاخه‌هایی گفته می‌شود که از سدهٔ نخست هجری در میان پیروان امام علی علیه‌السلام پدید آمدند و در مسئلهٔ امامت، شمار امامان و نشانه‌های امامِ برحق با یکدیگر اختلاف یافتند. این فرقه‌ها را نویسندگان کهن در آثاری چون فرق الشیعة نوبختی و المقالات و الفرق اشعری قمی برشمرده‌اند و شهرستانی و بغدادی نیز از بیرون به آنها نگریسته‌اند. برخی از این شاخه‌ها، مانند امامیه، زیدیه و اسماعیلیه، تا امروز پاییده‌اند و پیروانی دارند؛ برخی دیگر، مانند کیسانیه، واقفیه، فطحیه و بیشتر گروه‌های غلات، از میان رفته‌اند یا بازماندگانشان در فرقه‌های دیگر حل شده‌اند. وجه مشترک این شاخه‌ها پذیرش امامت امام علی علیه‌السلام و برتری او بر دیگر صحابه است و اختلاف اصلی بر سر جانشینی پس از اوست.[۱]
محتویات
معنای تشیع
واژهٔ «شیعه» از ریشهٔ «ش ی ع» و به معنای پیرو و گروه همسو است و جمع آن «شیع» است. در قرآن در همین معنای لغوی به کار رفته است: «وَإِنَّ مِن شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ»؛ «و به راستی ابراهیم از پیروان او [نوح] بود» و در جای دیگر: «فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِن شِيعَتِهِ وَهَذَا مِن عَدُوِّهِ»؛ «پس در آن [شهر] دو مرد را یافت که با هم می‌جنگیدند؛ این یکی از پیروان او و آن دیگری از دشمنانش بود».[۲] بنابراین «شیعه» در این کاربردها بر مذهب خاصی دلالت نمی‌کند.
کاربرد اصطلاحی آن از سدهٔ نخست هجری آغاز شد و در منابع کهن پیروان امام علی علیه‌السلام «شیعة علی» خوانده شدند. در این کاربرد، شیعه همهٔ گروه‌هایی را در بر می‌گرفت که امامت اهل بیت را پذیرفته بودند؛ از این رو فرقه‌نگاران، زیدیه و اسماعیلیه را نیز ذیل «فرق الشیعة» آورده‌اند. امروزه در کاربرد رایج، «شیعه» بر امامیه اطلاق می‌شود.[۳]
زمینهٔ پیدایش انشعاب‌ها
پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله و گرد آمدن گروهی از صحابه در واقعه سقیفه بنی ساعده، گروهی از مسلمانان بر وصایت و اولویت امام علی علیه‌السلام پای فشردند و او را سزاوارترین فرد به جانشینی دانستند. این گروه هستهٔ نخستین تشیع را شکل داد.[۴]
انشعاب‌های بعدی بیشتر در دو نقطه رخ داد: اختلاف بر سر جانشین یک امام، و قیام‌های سیاسی که انتظار امام قائم را به شخص معینی پیوند می‌زد. بر پایهٔ گزارش فرقه‌نگاران کهن، کیسانیه در پی قیام مختار و امامت محمد بن حنفیه، زیدیه پس از قیام زید بن علی در سال ۱۲۲ ق، اسماعیلیه پس از درگذشت امام صادق علیه‌السلام، واقفیه پس از درگذشت امام موسی کاظم علیه‌السلام و فطحیه با گرایش به عبدالله افطح پدید آمدند. با این حال، تاریخ دقیق پیدایش برخی از این شاخه‌ها روشن نیست و منابع کهن در شمار و ترتیب آنها هم‌داستان نیستند؛ مثلاً شهرستانی شماری از گروه‌هایی را که نوبختی مستقل شمرده، ذیل زیدیه یا امامیه آورده است.[۵]
معیارهای تمایز
این فرقه‌ها هرچند در پذیرش امامت امام علی علیه‌السلام، برتری او بر دیگر صحابه و مرجعیت دینی اهل بیت مشترک‌اند و در برابر اهل سنت در یک سوی قرار می‌گیرند، در چند محور از یکدیگر جدا می‌شوند: نخست، راه تعیین امام؛ امامیه نص الهی را شرط می‌داند، زیدیه قیام و شایستگی شخصی را ملاک می‌گیرد و اسماعیلیه نص را با سلسلهٔ موروثی و دانش باطنی پیوند می‌دهد. دوم، شمار امامان؛ سوم، عصمت و گسترهٔ علم امام؛ چهارم، جایگاه مهدی و غیبت؛ پنجم، تفسیر ظاهر و باطن دین؛ و ششم، منابع فقه و میزان تکیه بر عقل و اجتهاد.[۶]
امامیه
امامیه یا اثنی عشریه، از شاخه‌های اصلی تشیع، به امامت دوازده امام از اهل بیت باور دارد که نخستینشان امام علی علیه‌السلام و آخرینشان امام مهدی است. در این باور، امام با نص پیامبر یا امام پیشین تعیین می‌شود، از گناه و خطا معصوم است و دانش لازم برای تفسیر دین را دارد. بر پایهٔ منابع امامیه، امام دوازدهم در سال ۲۶۰ ق از دیدگان پنهان شد؛ دورهٔ نخست غیبت صغرا با نیابت سفیران ادامه یافت و از سال ۳۲۹ ق غیبت کبرا آغاز شد. فقه امامیه بر پایهٔ قرآن، سنت اهل بیت، اجماع و عقل گسترش یافت.[۷]
زیدیه
زیدیه به زید بن علی بن الحسین، نوهٔ امام حسین علیه‌السلام، منسوب‌اند. زید در سال ۱۲۲ ق در کوفه قیام کرد و در جنگ با سپاه اموی کشته شد و پس از او پسرش یحیی بن زید در خراسان قیام کرد. پیروان او هر فاطمی را که عالم، زاهد و شجاع باشد و برای قیام با شمشیر دعوت کند سزاوار امامت می‌دانند؛ در این باور، امام لازم نیست معصوم باشد و از این رو امامت مفضول را در برخی حالات جایز شمرده‌اند. گروه‌های جارودیه، سلیمانیه و بتریه در جزئیات این آموزه با هم اختلاف دارند. گفته شده زیدیه در فقه به مکتب‌های اهل سنت نزدیک‌اند و در اصول اعتقادی از معتزله تأثیر پذیرفته‌اند؛ شاخهٔ اصلی آنان امروزه در یمن حضور دارد.[۸]
اسماعیلیه
اسماعیلیه به اسماعیل، فرزند امام صادق علیه‌السلام، منسوب‌اند. بر پایهٔ گزارش مشهور، اسماعیل در حیات پدر درگذشت، اما گروهی مرگ او را نپذیرفتند یا امامت را در فرزندش محمد بن اسماعیل ادامه دادند؛ از این رو به آنان سبعیه یا هفت‌امامی نیز گفته‌اند. اسماعیلیه برای امام جایگاهی باطنی قائل‌اند و قرآن را با تأویل و تمایز ظاهر و باطن تفسیر می‌کنند و امامت را سلسله‌ای مستمر می‌دانند. در سال ۲۹۷ ق دولت فاطمیان در مغرب شکل گرفت و پس از درگذشت المستنصر در سدهٔ پنجم، پیروان او به شاخه‌های نزاری و مستعلی تقسیم شدند.[۹]
فرقه‌های از میان‌رفته
کیسانیه
کیسانیه در پی قیام مختار در کوفه (۶۶ ق) پدید آمد و امامت محمد بن حنفیه، فرزند امام علی علیه‌السلام، را پذیرفت. نام این فرقه را به کیسان، از یاران مختار یا لقب او، منسوب دانسته‌اند و در این باره اختلاف است. برخی از آنان محمد بن حنفیه را مهدی و زندهٔ غایب در کوه رضوی دانستند.[۱۰]
واقفیه
واقفیه بر امامت امام موسی کاظم علیه‌السلام توقف کردند و او را آخرین امام و قائم آل محمد خواندند. این گرایش در سال‌های حبس آن حضرت و پس از درگذشت او در سال ۱۸۳ ق میان بخشی از شیعیان پدید آمد؛ بسیاری از آنان بعدها امامت امام رضا علیه‌السلام را پذیرفتند و گروهی بر توقف ماندند.[۱۱]
فطحیه
فطحیه به عبدالله افطح، فرزند امام صادق علیه‌السلام، منسوب‌اند. پس از درگذشت آن امام در سال ۱۴۸ ق، گروهی به امامت عبدالله گراییدند؛ او اندکی بعد درگذشت و بیشتر آنان به امامت امام موسی کاظم علیه‌السلام بازگشتند.[۱۲]
غلات
غلات گروه‌هایی بودند که دربارهٔ امامان از حد بشری فراتر رفتند و به الوهیت، حلول یا تناسخ قائل شدند. در منابع فرقه‌شناسی، خطابیه و سبئیه از شمار این گروه‌ها هستند. نوبختی و اشعری قمی باورهای آنان را گزارش و رد کرده‌اند و عالمان امامیه غالیان را از شمار امامیه بیرون دانسته‌اند.[۱۳]
وضعیت کنونی
امروزه از میان این فرقه‌ها، امامیه بیشترین پیروان را دارد؛ زیدیه در یمن و اسماعیلیه در شماری از کشورهای آسیایی و آفریقایی حضور دارند. آمار دقیقی از شمار پیروان هر شاخه در دست نیست و منابع فرقه‌شناسی بیشتر به باورها و تاریخ هر فرقه پرداخته‌اند.[۱۴]
جایگاه نزد امامیه
بر پایهٔ گزارش منابع امامیه، زیدیه و اسماعیلیه در شمار مسلمانان شمرده می‌شوند، هرچند باورهایشان با استناد به روایات اهل بیت و اصول عقلی نقد می‌شود؛ در برابر، غالیان از شمار امامیه بیرون دانسته شده‌اند.[۱۵]
پانویس
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة؛ اشعری قمی، المقالات و الفرق؛ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ صافات، آیهٔ ۸۳؛ قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۱۵؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیات.
- ↑ اشعری قمی، المقالات و الفرق؛ نوبختی، فرق الشیعة؛ سبحانی، بحوث فی الملل و النحل.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲؛ نوبختی، فرق الشیعة.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة؛ اشعری قمی، المقالات و الفرق؛ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ صدوق، کمال الدین؛ طوسی، الغیبة.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱؛ اشعری قمی، المقالات و الفرق؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱؛ نوبختی، فرق الشیعة؛ سبحانی، بحوث فی الملل و النحل.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة؛ اشعری قمی، المقالات و الفرق؛ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة؛ اشعری قمی، المقالات و الفرق.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة؛ اشعری قمی، المقالات و الفرق.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة؛ اشعری قمی، المقالات و الفرق؛ مفید، اوائل المقالات.
- ↑ سبحانی، بحوث فی الملل و النحل؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
- ↑ مفید، اوائل المقالات؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم.
منابع
- قرآن کریم.
- اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ المقالات و الفرق، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
- بغدادی، عبدالقاهر؛ الفرق بین الفرق، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۴.
- سبحانی، جعفر؛ بحوث فی الملل و النحل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، بی‌تا.
- شهرستانی، محمد؛ الملل و النحل، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۴ق؛ ج۱.
- صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۵ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طوسی، محمد؛ الغیبة، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
- کلینی، محمد؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- مفید، محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- نوبختی، حسن؛ فرق الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۴ق.
- یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
| اعتقادات شیعه | |
| توحید | توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی |
| عدل | قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین |
| نبوت | عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن |
| امامت |
باورها: ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج) |
| معاد | برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم |
