غلات

غلات (جمع «غالی»)، به گروه‌ها و افرادی گفته می‌شود که در شناخت و ستایش امامان یا پیامبران از حد می‌گذرند و برای آنان مقام الوهیت، نبوت، حلول یا تناسخ قائل می‌شوند. این عنوان در منابع فرقه‌شناسی اسلامی، نام یکی از شاخه‌های شیعهٔ اولیه است که با عقایدی مانند الوهیت امام علی علیه السلام و حلول شناخته می‌شد. امامان شیعه به‌شدت از آنان تبری جسته و عقایدشان را جعلی و کفرآمیز خوانده‌اند.

واژه و تعریف

«غلو» در لغت به معنای تجاوز از حد و اندازه است. در اصطلاح، «غالی» کسی است که در توصیف یک موجود، از مرتبهٔ ممکن فراتر رود و برای او صفتی از صفات خدا یا مقامی الهی اثبات کند. اشعری قمی در تعریف این گروه می‌نویسد: «وَ إِنَّمَا سُمُّوا الْغَالِیَةَ لِأَنَّهُمْ غَلَوْا فِی عَلِیٍّ وَ قَالُوا فِیهِ قَوْلًا عَظِیمًا»؛ «آنان را غالیه نامیدند، زیرا دربارهٔ علی (ع) غلو کردند و سخنی بزرگ گفتند.»

غلو را می‌توان به چند گونه تقسیم کرد: غلو در ذات، یعنی اعتقاد به الوهیت امام یا پیامبر؛ غلو در صفات، یعنی تشبیه آنان به خدا یا نسبت دادن صفات مخصوص خدا به آنان؛ و غلو در مقام، یعنی اعتقاد به اینکه آنان پیامبرند یا وحی بر آنان نازل می‌شود. در برابر غلو، «تقصیر» قرار دارد که کوتاهی در شناخت مقام امامان است؛ شیعهٔ دوازده‌امامی هر دو را انحراف می‌شمارد و در روایات، از هر دو گروه تبری جسته شده است.

غلو در قرآن

قرآن در چند آیه از غلو در دین نهی کرده است. در آیهٔ ۱۷۱ سوره نساء می‌فرماید: «يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ»؛ «ای اهل کتاب! در دین خود غلو نکنید و دربارهٔ خدا جز سخن حق نگویید.» در سوره مائده نیز پس از یادآوری بشری‌بودن حضرت عیسی علیه السلام می‌فرماید: «مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ»؛ «مسیح، پسر مریم، جز فرستاده‌ای نیست که پیش از او نیز فرستادگانی گذشته‌اند.»

همچنین در سوره توبه از گفتار یهود و نصارا دربارهٔ عزیر و مسیح که آنان را فرزند خدا خواندند، به عنوان نمونه‌ای از غلو یاد شده است: «وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ»؛ «یهود گفتند عزیر پسر خداست و مسیحیان گفتند مسیح پسر خداست.» این آیات نشان می‌دهد که غلو، پیش از اسلام نیز در ادیان وجود داشته و قرآن آن را رد کرده است.

غلو در روایات

امام علی علیه السلام در سخنی کوتاه، دو گروه را در حق خود هلاک‌شده می‌داند: «هَلَكَ فِيَّ رَجُلَانِ: مُحِبٌّ غَالٍ، وَ مُبْغِضٌ قَالٍ»؛ «در حق من دو کس هلاک شدند: دوستدار غالی و دشمن کینه‌توز.» این سخن، غلو در محبت را در کنار دشمنی شدید قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که هر دو از حد خارج‌اند.

امام رضا علیه السلام دربارهٔ مغیرة بن سعید، از سران غالیان، فرمود: «كَانَ الْمُغِيرَةُ بْنُ سَعِيدٍ يَكْذِبُ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَأَذَاقَهُ اللَّهُ حَرَّ الْحَدِيدِ»؛ «مغیرة بن سعید بر پدرم امام باقر علیه السلام دروغ می‌بست؛ خداوند گرمی آهن را به او چشاند.» امام صادق علیه السلام نیز فرمود: «كَانَ الْمُغِيرَةُ بْنُ سَعِيدٍ يَتَعَمَّدُ الْكَذِبَ عَلَى أَبِي... فَكَانَ يَدُسُّ فِيهَا الْكُفْرَ وَ الزَّنْدَقَةَ... فَكُلُّ مَا كَانَ فِي كُتُبِ أَصْحَابِ أَبِي مِنَ الْغُلُوِّ فَذَاكَ مَا دَسَّهُ الْمُغِيرَةُ بْنُ سَعِيدٍ فِي كُتُبِهِمْ»؛ «مغیرة بن سعید آگاهانه بر پدرم دروغ می‌بست... و کفر و زندقه را در [کتاب‌های] آنان جای می‌داد... هر غلوی که در کتاب‌های یاران پدرم هست، از جای‌گذاری مغیرة بن سعید در کتاب‌های آنان است.» این گزارش‌ها نشان می‌دهد که امامان، غالیان را دروغ‌پرداز و تحریف‌گر آموزه‌های اهل بیت (ع) می‌دانستند.

فرقه‌های غالی

منابع فرقه‌شناسی، غالیان را به گروه‌های متعددی تقسیم کرده‌اند. نوبختی نام برخی از آنان را چنین آورده است:

• مغیریه: پیروان مغیرة بن سعید عجلی، که به امامت او پس از امام باقر علیه السلام، به جای امام صادق علیه السلام، اعتقاد داشتند و سپس مغیره خود را پیامبر و فرستادهٔ وحی خواند. نوبختی می‌نویسد که کار مغیره به جایی رسید که «زَعَمَ أَنَّهُ رَسُولُ نَبِيّ وَ أَنَّ جَبْرَئِيلَ يَأْتِيهِ بِالْوَحْيِ»؛ «ادعا کرد که فرستادهٔ یک پیامبر است و جبرئیل برای او وحی می‌آورد.»
• خطابیه: پیروان ابوالخطاب محمد بن ابی‌زینب اسدی. به گزارش نوبختی، او نخست ادعا کرد که امام صادق علیه السلام او را قیّم و وصی پس از خود ساخته و اسم اعظم را به او آموخته، سپس به نبوت، رسالت و فرشتگی دست یازید.
• بیانیه: پیروان بیان بن سمعان، که در شمار نخستین گروه‌های غالی شمرده شده‌اند.

اشعری قمی شمار فرقه‌های غالیه را پانزده گروه دانسته است. یکی از این گروه‌ها معتقد بود «روح القدس» خداست که در پیامبر (ص)، سپس در علی (ع)، سپس در امامان یکی پس از دیگری حلول کرده است و همهٔ آنان را الهه می‌دانستند. این باور، نمونهٔ روشن تناسخ است.

موضع شیعه

شیعیان امامیه از غالیان تبری جسته‌اند. نوبختی در وصف مغیریه می‌گوید: «فَبَرِئَتْ مِنْهُ الشِّيعَةُ أَصْحَابُ أَبِي عَبْدِ اللهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ وَ رَفَضُوهُ»؛ «شیعهٔ یاران امام صادق علیه السلام از او بیزاری جستند و او را راندند.» نوبختی می‌افزاید که مغیره، شیعیانی را که از او بیزاری جستند «رافضه» نامید و خود را نام‌گذار آنان خواند.

امامان شیعه غلو را گمراهی و خروج از دین دانسته‌اند؛ در روایات، غالیان در کنار مخالفان اهل بیت (ع) قرار گرفته و در زیارت‌ها و ادعیه از آنان تبری جسته شده است. این موضع در سراسر تاریخ شیعه پایدار مانده است.

ارزیابی

غلو در تاریخ شیعه، پدیده‌ای حاشیه‌ای بود که از سدهٔ نخست هجری آغاز شد و در دورهٔ امام باقر و امام صادق علیهما السلام به اوج خود رسید. امامان، این گروه را طرد کردند و آموزه‌هایشان را جعلی خواندند. بر پایهٔ گزارش امام صادق علیه السلام، بخشی از روایات غالیانه‌ای که در کتاب‌های برخی یاران آن حضرت راه یافته بود، کار همان جریان‌های حاشیه‌ای بود که امام از آن‌ها تبری جسته بود. با این حال، غلو در طول تاریخ با عناوین و صور مختلفی بازتولید شده و همواره در مرزهای ایمان امامیه، امری مطرود بوده است.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• نهج البلاغة، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.
• اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ المقالات والفرق، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
• نوبختی، حسن بن موسی؛ فرق الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۴ق.
• کشی، محمد بن عمر؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، مشهد: دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش؛ ج۲.