موطأ مالک بن انس (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(معرفی کتاب موطأ)
(ویرایش)
 
(۷ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
یکی از منابع اولیه حدیثی اهل سنت است. مؤلف این کتاب مالک ابن انس یکی از فقهای چهارگانه اهل سنت و رئیس مذهب مالکی است.  
+
{{مشخصات کتاب
 +
 
 +
|عنوان=
 +
 
 +
|تصویر= [[پرونده:موطأ مالک بن انس.jpg|240px|وسط]]
 +
 
 +
|نویسنده= مالک بن انس
 +
 
 +
|موضوع= احادیث اهل سنت/ فقه مالكي
 +
 
 +
|زبان= عربی
 +
 
 +
|تعداد جلد= 2
 +
 
 +
|عنوان افزوده1= مصحح
 +
 
 +
|افزوده1= محمد فواد عبدالباقی
 +
 
 +
|عنوان افزوده2=
 +
 
 +
|افزوده2=
 +
 
 +
|لینک=
 +
 
 +
}}
 +
 
 +
'''«موطأ»''' یکی از منابع اولیه [[حدیث|حدیثی]] [[اهل سنت]] است. مؤلف این کتاب [[مالک بن انس|مالک ابن انس]] یکی از فقهای چهارگانه اهل سنت و رئیس مذهب [[مالکی]] است.  
 +
 
 
==مؤلف کتاب==
 
==مؤلف کتاب==
مالك بن انس در سال 93 هجري در [[مدينه]] به دنيا آمد و در سال 179 هجري در همين شهر چشم از جهان فرو بست<ref> تاريخ الاسلام، ج 11، ص 318.</ref> او در مدينه از حضور اساتيد و مشايخ حديثي ناموري كه جزء بزرگان [[تابعان]] بودند، همچون: ربيعه الرأي، ابن شهاب زهري، زيد بن اسلم، يحيي بن سعيد انصاري و.... بهره جست<ref> سير اعلام النبلاء، ج ص 49، در اين ميان ابوبكر بن يزيد معروف به ابن هرمز ( م 148 ) بيشترين تأثير در تربيت علمي او داشته است. ر. ك: موطأ مالك، ج ص 20.</ref>. او هم چنين مدتي از محضر [[امام صادق]] عليه السلام بهره گرفت و پيوسته آن حضرت را به كثرت عبادت مي ستود<ref> امالي صدوق، ص 134 ؛ الخصال، ج ص 167.</ref>. مالك يكي از ائمه چهارگانه فقه اهل سنت و بنيان گذار فقه مالكي است. تكيه بر [[سنت]] پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و تا حدود زيادي پرهيز از [[رأي]] و [[قياس]] از ويژگي هاي فقه اوست<ref>حليه الاولياء، ج ص 324 ـ 326</ref>.
+
[[مالک بن انس]] در سال ۹۳ هجری در [[مدینه]] به دنیا آمد و در سال ۱۷۹ هجری در همین شهر چشم از جهان فرو بست.<ref> تاریخ الاسلام، ج ۱۱، ص ۳۱۸.</ref> او در مدینه از حضور اساتید و مشایخ حدیثی ناموری که جزء بزرگان [[تابعان]] بودند، همچون: ربیعه الرأی، ابن شهاب زهری، زید بن اسلم، یحیی بن سعید انصاری و.... بهره جست<ref> سیر اعلام النبلاء، ج ۸، ص ۴۹، در این میان ابوبکر بن یزید معروف به ابن هرمز ( م ۱۴۸ ) بیشترین تأثیر در تربیت علمی او داشته است. ر. ک: موطأ مالک، ج ۱، ص ۲۰.</ref>. او هم چنین مدتی از محضر [[امام صادق]] علیه السلام بهره گرفت و پیوسته آن حضرت را به کثرت عبادت می ستود<ref> امالی صدوق، ص ۱۳۴ ؛ الخصال، ج ۱، ص ۱۶۷.</ref>. مالک یکی از ائمه چهارگانه [[فقه]] اهل سنت و بنیان گذار فقه مالکی است. تکیه بر [[سنت]] [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلی الله علیه و آله و سلم و تا حدود زیادی پرهیز از رأی و [[قیاس]] از ویژگی های فقه اوست<ref>حلیه الاولیاء، ج ۶، ص ۳۲۴ ـ ۳۲۶</ref>.
 +
 
 +
==معرفی کتاب==
 +
مالک کتاب موطّا را در پاسخ به درخواست [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]] نگاشت. [[شافعی|شافعی]] چنین نقل می کند:
 +
منصور در سال ۱۴۸ هجری به مدینه آمد و مالک بن انس را طلبید و به او گفت: مردم در [[عراق]] دچار اختلاف شده اند از تو می خواهیم که کتابی برای مردم فراهم آوری تا باعث اجتماع و اتحاد مردم شود. مالک در پاسخ منصورـ خلیفه عباسی ـ اقدام به تدوین موطّا نمود.<ref> اضواء علی السنه المحمدیه، ص ۳۱۳.</ref>
 +
 
 +
او از میان صد هزار [[حدیث|حدیث]] ده هزار روایت را انتخاب کرد و برای تنقیح روایات، پیوسته به آنها مراجعه می کرد و با محک [[قرآن]] و [[حدیث]] می سنجید تا آن که بالاخره شمار روایات به سه هزار روایت، تقلیل یافت.
 +
از نگاه برخی از محقّقان اگر مالک فرصتی دیگر می یافت، در پی مراجعه مکرر همه روایات کتابش را حذف می کرد<ref> اضواء علی السنه المحمدیه، ص ۳۱۰-۳۱۱.</ref>.
 +
 
 +
مالک، پس از نگاشتن کتاب خود آن را بر فقهای مدینه عرضه کرد و به خاطر کوشش زیادی که در تنقیح و پیراسته ساختن کتاب خود به عمل آورد، نام آن را موطّا گذاشت که به معنای کتاب منقّح و آماده است.<ref> راویان مشترک، ج ۲، ص ۷۷۷. به نقل از شرح زرقانی بر موطّا، ج ۱، ص ۱۲.</ref> مالک خود گفته است:
 +
پس از تألیف کتاب آن را بر هفتاد تن از فقهای مدینه عرضه کردم و چون همگی در محتوای کتاب با من موافقت داشتند آن را موطّا (به معنای موافقت شده) نامیدم.<ref>مقدمه موطّا، ج ۱، ص ۴ ؛ الحدیث و المحدّثون، ص ۲۴۶.</ref>
  
==معرفی کتاب موطأ==
+
کتاب موطّا، کهن ترین کتاب روایی تدوین یافته اهل سنت است که در سده دوم نگاشته شده و به دست ما رسیده است. ابوریه به نقل از ابهری آورده است که مالک در این کتاب ۱۷۲۰ روایت آورده که از آن میان ۶۰۰ [[حدیث مسند]]، ۲۲۲ [[حدیث مرسل]]، ۶۱۳ [[حدیث موقوف]] (= گفتار [[صحابه]]) و ۲۸۵ روایت گفتار [[تابعین|تابعان]] (= [[حدیث مقطوع|مقطوع]]) است<ref> اضواء علی السنه المحمدیه، ص ۳۱۱. شمار روایات کنونی موطّا به مراتب بیش از این رقم است.</ref>
مالك كتاب موطّا را در پاسخ به درخواست منصور عباسي نگاشت. شافعي چنين نقل مي كند:
 
منصور در سال 148 هجري به مدينه آمد و مالك بن انس را طلبيد و به او گفت: مردم در عراق دچار اختلاف شده اند از تو مي خواهيم كه كتابي براي مردم فراهم آوري تا باعث اجتماع و اتحاد مردم شود. مالك در پاسخ منصورـ خليفه عباسي ـ اقدام به تدوين موطّا نمود<ref> اضواء علي السنه المحمديه، ص 313.</ref>
 
  
او از ميان صد هزار حديث ده هزار روايت را انتخاب كرد و براي تنقيح روايات، پيوسته به آنها مراجعه مي كرد و با محك [[قرآن]] و [[حديث]] مي سنجيد تا آن كه بالاخره شمار روايات به سه هزار روايت، تقليل يافت.
+
با توجه به قدمت این کتاب و پدیده استنساخ، نسخه های موطّا دچار اختلاف شده است که شمار آن را تا سی نسخه گفته اند.<ref> تاریخ عمومی حدیث، ص ۱۲۴. برخی از دانشمندان ؛ هم چون دار قطنی و ابو الولید باجی، کتابی با عنوان اختلاف الموطّا نگاشتند.</ref>
از نگاه برخي از محقّقان اگر مالك فرصتي ديگر مي يافت، در پي مراجعه مكرر همه روايات كتابش را حذف مي كرد6<ref> اضواء علي السنه المحمديه، ص 310-311.</ref>
+
بنا به نقل [[سیوطی|سیوطی]] که خود از شارحان موطّا است، مشهورترین نسخ موطّا چهارده نسخه است که از میان آنها معروف ترین نسخه ها، عبارتند از:
  
مالك، پس از نگاشتن كتاب خود آن را بر فقهاي مدينه عرضه كرد و به خاطر كوشش زيادي كه در تنقيح و پيراسته ساختن كتاب خود به عمل آورد، نام آن را موطّا گذاشت كه به معناي كتاب منقّح و آماده است<ref> راويان مشترك، ج 2، ص 777. به نقل از شرح زرقاني بر موطّا، ج ص 12.</ref>
+
#نسخه یحیی بن یحیی
 +
#نسخه محمد بن حسن شیبانی
 +
#نسخه ابومصعب زهری
 +
#نسخه ابن وهب<ref>برای تفصیل بیشتر ر. ک: موطا مالک، ج ۱، ص ۱۰ ـ ۱۶.</ref>
  
مالك خود گفته است:
+
و از میان آنها نسخه یحیی بن یحیی لیثی (م، ۲۳۴ ق) را صحیح ترین نسخه دانسته اند.<ref> برای تفصیل بیشتر ر. ک: موطا مالک، ج ۱، ص ۱۶.</ref>
پس از تأليف كتاب آن را بر هفتاد تن از فقهاي مدينه عرضه كردم و چون همگي در محتواي كتاب با من موافقت داشتند آن را موطّا (به معناي موافقت شده) ناميدم<ref>مقدمه موطّا، ج 1، ص 4 ؛ الحديث و المحدّثون، ص 246.</ref>
 
كتاب موطّا، كهن ترين كتاب روايي تدوين يافته اهل سنت است كه در سده دوم نگاشته شده و به دست ما رسيده است. ابوريه به نقل از ابهري آورده است كه مالك در اين كتاب 1720 روايت آورده كه از آن ميان 600 [[حديث مسند]]، 222 [[حديث مرسل]]، 613 [[حدیث موقوف]] (= گفتار صحابه) و 285 روايت گفتار تابعان (= [[حدیث مقطوع|مقطوع]]) است<ref> اضواء علي السنه المحمديه، ص 311. شمار روايات كنوني موطّا به مراتب بيش از اين رقم است.</ref>. با توجه به قدمت اين كتاب و پديده استنساخ، نسخه هاي موطّا دچار اختلاف شده است كه شمار آن را تا سي نسخه گفته اند<ref> تاريخ عمومي حديث، ص 124. برخي از دانشمندان ؛ هم چون دار قطني و ابو الوليد باجي، كتابي با عنوان اختلاف الموطّا نگاشتند.</ref>
 
بنا به نقل سيوطي كه خود از شارحان موطّا است، مشهورترين نسخ موطّا چهارده نسخه است كه از ميان آنها معروف ترين نسخه ها، عبارتند از:
 
#نسخه يحيي بن يحيي ؛
 
#نسخه محمد بن حسن شيباني
 
#نسخه ابومصعب زهري
 
#نسخه ابن وهب<ref>براي تفصيل بيشتر ر. ك: موطا مالك، ج ص 10 ـ 16.</ref>
 
  
و از ميان آنها نسخه يحيي بن يحيي ليثي (م 234)را صحيح ترين نسخه دانسته اند<ref> براي تفصيل بيشتر ر. ك: موطا مالك، ج ص 16.</ref>
+
کتاب موطّا به خاطر جایگاه علمی و فقهی مالک در میان اهل سنت ـ و نیز دقت مؤلّف در نگارش ـ از احترام ویژه ای برخوردار است. [[شافعی]] معتقد است: صحیح ترین کتاب ها در زمین پس از [[قرآن]]، موطّا مالک است<ref> برای تفصیل بیشتر ر. ک: موطا مالک، ج ۱، ص ۴ </ref>. و دهلوی کتاب موطّا و [[صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم|مسلم]] را در بالاترین سطح اعتبار می شناسد.<ref> اضواء علی السنه المحمدیه، ص ۳۱۰.</ref>
  
كتاب موطّا به خاطر جايگاه علمي و فقهي مالك در ميان اهل سنت ـ و نيز دقت مؤلّف در نگارش ـ از احترام ويژه اي برخوردار است. [[شافعي]] معتقد است: صحيح ترين كتاب ها در زمين پس از قرآن، موطّا مالك است <ref> براي تفصيل بيشتر ر. ك: موطا مالك، ج 1، ص 4 </ref>. و دهلوي كتاب موطّا و [[صحيح بخاري]] و [[صحیح مسلم|مسلم]] را در بالاترين سطح اعتبار مي شناسد <ref> اضواء علي السنه المحمديه، ص 310.</ref>
+
==شروح کتاب==
 +
عالمان [[اهل سنت]] بر موطّا مالک شرح هایی نگاشته اند که از جمله آنها می توان به شروح ذیل اشاره کرد:  
  
==شروح کتاب موطأ==
+
دو شرح مطول و مختصر [[سیوطی|جلال الدین سیوطی]] بر موطّا به نام های: کشف المغطأ فی شرح الموطّأ؛ و تنویر الحوالک فی شرح موطّأ مالک؛
عالمان اهل سنت بر موطّا مالك شرح هايي نگاشته اند كه از جمله آنها مي توان به شروح ذيل اشاره كرد: دو شرح مطول و مختصر جلال الدين سيوطي بر موطّا به نام هاي: 1. كشف المغطأ في شرح الموطّا 2. تنوير الحوالك في شرح موطّأ مالك و شرح عبد الباقي زرقاني از عالمان مصري در سده يازدهم.
+
 
كتاب موطّا مالك به خاطرِ آوردن روايات مرسل، و نيز جانبداري از مكتب نقل گرايان در برابر مكتب عقل گرايانِ عراق و.... مورد نقد قرار گرفته است<ref> علم حديث، ص 36.</ref>
+
و دیگری شرح عبد الباقی زرقانی از عالمان مصری در سده یازدهم.
 +
 
 +
کتاب موطّا مالک به خاطر آوردن روایات [[حدیث مرسل|مرسل]]، و نیز جانبداری از مکتب نقل گرایان در برابر مکتب عقل گرایان عراق و...، مورد نقد قرار گرفته است.<ref> علم حدیث، ص ۳۶.</ref>
  
 
==پانویس==
 
==پانویس==
<references/>
+
<references />
==منابع==  
+
==منابع==
علي نصيري- آشنايي با علوم حديث، ص 137- 139
+
 
 +
* علی نصيری، آشنايی با علوم حديث، ص 137- 139.
 +
 
 +
[[رده:منابع حدیثی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۸ اوت ۲۰۱۹، ساعت ۱۲:۰۶

موطأ مالک بن انس.jpg
نویسنده مالک بن انس
موضوع احادیث اهل سنت/ فقه مالكي
زبان عربی
تعداد جلد 2
مصحح محمد فواد عبدالباقی

«موطأ» یکی از منابع اولیه حدیثی اهل سنت است. مؤلف این کتاب مالک ابن انس یکی از فقهای چهارگانه اهل سنت و رئیس مذهب مالکی است.

مؤلف کتاب

مالک بن انس در سال ۹۳ هجری در مدینه به دنیا آمد و در سال ۱۷۹ هجری در همین شهر چشم از جهان فرو بست.[۱] او در مدینه از حضور اساتید و مشایخ حدیثی ناموری که جزء بزرگان تابعان بودند، همچون: ربیعه الرأی، ابن شهاب زهری، زید بن اسلم، یحیی بن سعید انصاری و.... بهره جست[۲]. او هم چنین مدتی از محضر امام صادق علیه السلام بهره گرفت و پیوسته آن حضرت را به کثرت عبادت می ستود[۳]. مالک یکی از ائمه چهارگانه فقه اهل سنت و بنیان گذار فقه مالکی است. تکیه بر سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و تا حدود زیادی پرهیز از رأی و قیاس از ویژگی های فقه اوست[۴].

معرفی کتاب

مالک کتاب موطّا را در پاسخ به درخواست منصور عباسی نگاشت. شافعی چنین نقل می کند: منصور در سال ۱۴۸ هجری به مدینه آمد و مالک بن انس را طلبید و به او گفت: مردم در عراق دچار اختلاف شده اند از تو می خواهیم که کتابی برای مردم فراهم آوری تا باعث اجتماع و اتحاد مردم شود. مالک در پاسخ منصورـ خلیفه عباسی ـ اقدام به تدوین موطّا نمود.[۵]

او از میان صد هزار حدیث ده هزار روایت را انتخاب کرد و برای تنقیح روایات، پیوسته به آنها مراجعه می کرد و با محک قرآن و حدیث می سنجید تا آن که بالاخره شمار روایات به سه هزار روایت، تقلیل یافت. از نگاه برخی از محقّقان اگر مالک فرصتی دیگر می یافت، در پی مراجعه مکرر همه روایات کتابش را حذف می کرد[۶].

مالک، پس از نگاشتن کتاب خود آن را بر فقهای مدینه عرضه کرد و به خاطر کوشش زیادی که در تنقیح و پیراسته ساختن کتاب خود به عمل آورد، نام آن را موطّا گذاشت که به معنای کتاب منقّح و آماده است.[۷] مالک خود گفته است: پس از تألیف کتاب آن را بر هفتاد تن از فقهای مدینه عرضه کردم و چون همگی در محتوای کتاب با من موافقت داشتند آن را موطّا (به معنای موافقت شده) نامیدم.[۸]

کتاب موطّا، کهن ترین کتاب روایی تدوین یافته اهل سنت است که در سده دوم نگاشته شده و به دست ما رسیده است. ابوریه به نقل از ابهری آورده است که مالک در این کتاب ۱۷۲۰ روایت آورده که از آن میان ۶۰۰ حدیث مسند، ۲۲۲ حدیث مرسل، ۶۱۳ حدیث موقوف (= گفتار صحابه) و ۲۸۵ روایت گفتار تابعان (= مقطوع) است[۹].

با توجه به قدمت این کتاب و پدیده استنساخ، نسخه های موطّا دچار اختلاف شده است که شمار آن را تا سی نسخه گفته اند.[۱۰] بنا به نقل سیوطی که خود از شارحان موطّا است، مشهورترین نسخ موطّا چهارده نسخه است که از میان آنها معروف ترین نسخه ها، عبارتند از:

  1. نسخه یحیی بن یحیی
  2. نسخه محمد بن حسن شیبانی
  3. نسخه ابومصعب زهری
  4. نسخه ابن وهب[۱۱]

و از میان آنها نسخه یحیی بن یحیی لیثی (م، ۲۳۴ ق) را صحیح ترین نسخه دانسته اند.[۱۲]

کتاب موطّا به خاطر جایگاه علمی و فقهی مالک در میان اهل سنت ـ و نیز دقت مؤلّف در نگارش ـ از احترام ویژه ای برخوردار است. شافعی معتقد است: صحیح ترین کتاب ها در زمین پس از قرآن، موطّا مالک است[۱۳]. و دهلوی کتاب موطّا و صحیح بخاری و مسلم را در بالاترین سطح اعتبار می شناسد.[۱۴]

شروح کتاب

عالمان اهل سنت بر موطّا مالک شرح هایی نگاشته اند که از جمله آنها می توان به شروح ذیل اشاره کرد:

دو شرح مطول و مختصر جلال الدین سیوطی بر موطّا به نام های: کشف المغطأ فی شرح الموطّأ؛ و تنویر الحوالک فی شرح موطّأ مالک؛

و دیگری شرح عبد الباقی زرقانی از عالمان مصری در سده یازدهم.

کتاب موطّا مالک به خاطر آوردن روایات مرسل، و نیز جانبداری از مکتب نقل گرایان در برابر مکتب عقل گرایان عراق و...، مورد نقد قرار گرفته است.[۱۵]

پانویس

  1. تاریخ الاسلام، ج ۱۱، ص ۳۱۸.
  2. سیر اعلام النبلاء، ج ۸، ص ۴۹، در این میان ابوبکر بن یزید معروف به ابن هرمز ( م ۱۴۸ ) بیشترین تأثیر در تربیت علمی او داشته است. ر. ک: موطأ مالک، ج ۱، ص ۲۰.
  3. امالی صدوق، ص ۱۳۴ ؛ الخصال، ج ۱، ص ۱۶۷.
  4. حلیه الاولیاء، ج ۶، ص ۳۲۴ ـ ۳۲۶
  5. اضواء علی السنه المحمدیه، ص ۳۱۳.
  6. اضواء علی السنه المحمدیه، ص ۳۱۰-۳۱۱.
  7. راویان مشترک، ج ۲، ص ۷۷۷. به نقل از شرح زرقانی بر موطّا، ج ۱، ص ۱۲.
  8. مقدمه موطّا، ج ۱، ص ۴ ؛ الحدیث و المحدّثون، ص ۲۴۶.
  9. اضواء علی السنه المحمدیه، ص ۳۱۱. شمار روایات کنونی موطّا به مراتب بیش از این رقم است.
  10. تاریخ عمومی حدیث، ص ۱۲۴. برخی از دانشمندان ؛ هم چون دار قطنی و ابو الولید باجی، کتابی با عنوان اختلاف الموطّا نگاشتند.
  11. برای تفصیل بیشتر ر. ک: موطا مالک، ج ۱، ص ۱۰ ـ ۱۶.
  12. برای تفصیل بیشتر ر. ک: موطا مالک، ج ۱، ص ۱۶.
  13. برای تفصیل بیشتر ر. ک: موطا مالک، ج ۱، ص ۴
  14. اضواء علی السنه المحمدیه، ص ۳۱۰.
  15. علم حدیث، ص ۳۶.

منابع

  • علی نصيری، آشنايی با علوم حديث، ص 137- 139.