عباس بن معروف قمى: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(اضافه کردن رده)
(ویرایش)
 
(۳ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
{{بخشی از یک کتاب}}
+
عباس بن معروف قمى با سه تن از [[ائمه اطهار|امامان]] شیعه (حضرت [[امام رضا]] و [[امام جواد]] و حضرت [[امام هادى]] علیهم‌السلام) معاصر بود. اما این که وی از یاران کدام امام بوده است، بعضى از دانشمندان و بزرگان سکوت کرده اند<ref> رجال نجاشى، ص ۲۰۰ و فهرست شیخ طوسى، ص ۱۱۸.</ref> و جمعى دیگر او را در شمار یاران حضرت [[امام رضا]] علیه‌السلام جاى داده اند.<ref> رجال شیخ طوسى، ص ۳۸۲.</ref>
  
 +
از [[شیخ طوسى]] نقل شده است که عباس بن معروف از یاران و اصحاب امام دهم شیعیان، حضرت هادى علیه‌السلام است.<ref> تنقیح المقال مرحوم ممقانى، ج ۲، ص ۱۲۹.</ref> برخى نیز معتقدند، ایشان از امام جواد علیه‌السلام روایت نقل کرده است. به هر حال این شخص بزرگوار افتخار حضور نزد امام هشتم علیه‌السلام را داشته و از محضر مقدس امام علیه‌السلام استفاده هاى معنوى و علمى فراوانى برده است.
  
 +
==منزلت و وثاقت==
  
 +
هر کس که با اخبار و روایات [[اهل بیت]] علیهم‌السلام انس دارد، مى داند در روایات متعدد از اول تا آخر [[فقه]] و مسائل [[عقاید|اعتقادى]] و اجتماعى که در اخبار مطرح شده است، اسم «عباس بن معروف» بارها به چشم مى خورد.
  
'''حديث صداقت '''
+
از تحقیق کتاب هاى متعددى که پیرامون راویان نوشته شده است موقعیت و مقام این [[محدث]] بزرگ به دست مى آید. هر چند عموم گزارشگران از وى یاد نموده اند باید گفت دو نفر از برجسته ترین علماء شیعه وثاقت او را، براى اولین بار، تأیید کرده اند و دیگران هم از آن‌ها پیروى نموده اند.
  
'''<I>مقدمه </I>'''
+
[[احمد بن علی نجاشی|نجاشى]] مى گوید: «عباس بن معروف»، قمى و مورد اطمینان است. [[شیخ طوسی|شیخ طوسى]] نیز مى فرماید: «عباس بن معروف» اهل [[قم]] و داراى اعتقاد صحیح، پاک و خالص است.
  
آن چه [[اسلام]] را، در صحنه جهانى جاودان و مكتبى انسان‌ساز ساخته، اين است كه مردان و زنانى فداكار رنج‌هاى طاقت‌‌فرسايى را متحمل شدند تا اين مكتب رهايى‌بخش به دست ما، نسل امروز برسد. بر اين اساس آشنايى با چهره هاى برجسته و خدمات و تلاش‌هاى آن‌ها ضرورى است. محدث بزرگ شيعه، عباس بن معروف قمى يكى از ستارگان پرفروغ آسمان علم و تقوى و [[حديث]] است و در اين مقاله با استفاده از منابع تاريخى و رجالى، با شخصيت و زندگى وى آشنا مى شويم.
+
==استادان==
  
'''طلوع ستاره'''
+
بیشتر روایاتى که این مرد بزرگ در «[[سند حدیث|سند]]» آن واقع شده است، خود از بهترین و محکمترین روایات‌اند، چون بیشتر یا همه افرادى که در سند [[حدیث]] نامشان آمده است از بزرگان و [[مشایخ|مشایخ]] شیعه اند. این سخن متکى به حقیقتى است که با مراجعه و دقت در کتاب‌هاى حدیثى ما، آشکار مى شود. به همین جهت به معرفى بعضى از استادان بزرگوارى که این [[محدث]] بزرگوار از آنان حدیث نقل کرده است، مى پردازیم:
  
تاريخ دقيق تولد ابوالفضل عباس بن معروف قمى، معلوم نيست؛ اما بنابر شواهد گوناگون به نظر مى رسد كه ولادتش، در نيمه قرن دوم هجرى باشد به اين دليل كه با سه تن از امامان شيعه (حضرت [[امام رضا]] و [[امام جواد]] و حضرت [[امام هادى]] علیهم‌السلام) معاصر بود.
+
#[[علی بن مهزیار اهوازی|على بن مهزیار اهوازى]]؛ که از بزرگترین و مخلص ترین فقیهان و دانشمندان شیعه، صاحب شأن و مقام و از یاران و اصحاب حضرت [[امام رضا]] و [[امام جواد]] علیهم‌السلام بود.<ref> فهرست شیخ طوسى، ص ۱۱۴.</ref> على در آغاز نوجوانى به کیش [[نصاری|نصرانى]] بود، ولى خداوند متعال او را به مذهب شریف [[شیعه|تشیع]] هدایت فرمود تا آن جا که از ناحیه [[امام جواد علیه السلام|امام جواد]] علیه‌السلام در مدح و ثناى او، اخبار فراوانى نقل شد. قبر مطهرش در استان خوزستان، شهرستان اهواز است و مورد توجه عموم مردم است.<ref> رجال نجاشى، ص ۲۰۰ و خلاصة الاقوال علامه حلى.</ref> بیشتر روایاتى که عباس بن معروف نقل مى کند، از على بن مهزیار است.<ref> امالى شیخ مفید، ص ۱۷۹ و معجم رجال الحدیث، ج ۹.</ref>
 +
#[[عثمان بن عیسی|عثمان بن عیسى]]؛ محدثى بلندمرتبه و مورد اطمینان است<ref> معانى الاخبار، ص ۱۸۶.</ref> و یکى از دانشمندان بزرگ، او را از «[[اصحاب اجماع]]» مى داند.<ref>رجال کشى، ج ۲.</ref> عثمان بن عیسى ابتداء از فرقه «[[واقفیه|واقفیه]]» بود که تا امامت حضرت [[امام موسی کاظم علیه السلام|موسى بن جعفر]] علیه‌السلام را قبول داشتند، ولى او از این اعتقاد باطل دست برداشت و به حقیقت توجه کرد آن‌گاه به مذهب دوازده امامى گروید. عثمان از شهر خود، [[کوفه]] کوچ کرد و در [[کربلا]] کنار قبر مقدس [[سیدالشهدا]] علیه‌السلام ساکن شد و در همان جا هم رحلت کرد.
 +
#[[صفوان بن یحیی|صفوان بن یحیى]]؛<ref> معانى الاخبار، ص ۱۴۸.</ref> از مفاخر و بزرگان مذهب [[شیعه]] است، و اگر او را از شخصیت هاى درجه اول زمانش بدانیم، سخنى به گزاف نگفته ایم. صفوان که از یاران امام موسى بن جعفر و [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] علیهماالسلام است از طرف آن بزرگواران وکالت داشت و بسیار مورد اطمینان بود. وى در سال ۲۱۰، قمرى از دنیا رفت.<ref> رجال نجاشى، ص ۱۳۹.</ref>
 +
#عبدالله بن مغیره؛ بسیار مورد اطمینان بود و در شکوه، بزرگوارى، دیندارى و تقوى در زمان خود همانندى نداشت.<ref> معانى الاخبار، ص ۱۱۶ و سفینة البحار، ج ۲، ص ۱۳۸.</ref>
 +
#[[حسن بن محبوب]]؛ از اصحاب حضرت رضا علیه‌السلام شخصى صاحب منزلت و مرتبه بالا و از چهار رکن عصر خود بود.<ref>فهرست شیخ طوسى، ص ۴۶.</ref>
  
'''يار امام'''
+
==شاگردان==
  
ديدار [[ائمه اطهار]] و درك وجود مقدس آنان، براى انسان‌هاى متعهد، بسى افتخار و ارزش آفرين است مخصوصاً اگر ديداركننده از دوستان امامان معصوم باشد. اين كه عباس بن معروف از ياران كدام امام بوده است، بعضى از دانشمندان و بزرگان سكوت كرده اند(1) و جمعى ديگر او را در شمار ياران حضرت [[امام رضا]] علیه‌السلام جاى داده اند.(2)
+
عباس بن معروف شاگردان مبرز و بزرگى تربیت کرد که به جمعى از آن‌ها اشاره مى شود:
  
از [[شيخ طوسى]] نقل شده است كه عباس بن معروف از ياران و اصحاب امام دهم شيعيان، حضرت هادى علیه‌السلام، است.(3) مرحوم آيت الله خويى از قول دو تن از بزرگان شيعه اين نظريه را از كتاب رجال شيخ طوسى نقل كرده است، اما نسخه كتاب رجال كه اخيراً چاپ شده است از اين سخن خالى است. برخى نيز معتقدند، ايشان از امام جواد علیه‌السلام روايت نقل كرده است.
+
#[[محمد بن حسن صفار|محمد بن حسن صفار قمى]]؛ مهمترین و پرآوازه ترین شاگرد این محدث بزرگوار است، صفار نویسنده کتاب معروف «[[بصائر الدرجات (کتاب)|بصائرالدرجات]]» است که یکى از منابع کتاب شریف [[الکافی (کتاب)|کافى]]، است. در سراسر کتاب، صفار روایات بسیارى از عباس بن معروف نقل مى کند این مطلب از دقت و تتبع در کتاب «[[معانى الأخبار (کتاب)|معانى الاخبار]]» و «[[التوحید (کتاب)|توحید]]» مرحوم صدوق نیز به دست مى آید. [[احمد بن علی نجاشی|نجاشى]] مى گوید: محمد بن الحسن صفار چهره برجسته اصحاب ما در [[قم]] و انسانى بسیار موثق و بلندمرتبه بود. این مرد بزرگ در سال ۲۹۰ هجرى قمرى در شهر مقدس قم رحلت کرد.<ref> رجال نجاشى، ص ۲۵۱.</ref>
 +
#[[احمد بن محمد بن عیسی اشعری|احمد بن محمد بن عیسى قمى]]؛ احمد بن محمد بن عیسى از بزرگان علماء و فقیهان قم، شخصیتى سیاسى و مورد احترام مردم بود. درباره اش گفته اند، رئیس بلامنازع قم و از یاران امام رضا، امام جواد و امام هادى علیهم‌السلام بود.<ref> رجال نجاشى، ص ۶۰.</ref> احمد بن محمد همان محدث معروفى است که «[[احمد بن محمد بن خالد برقى]]»، صاحب کتاب «[[المحاسن (کتاب)|محاسن]]» را از قم بیرون کرد زیرا اعتقاد داشت که احمد بن محمد از افراد ضعیف نقل روایت مى کند. این محدث دقیق، اخبار زیادى از عباس بن معروف نقل کرده است که بى‌گمان نشانه اعتماد او به «عباس» است.
 +
#[[محمد بن عبدالجبار قمى]]؛ اهل قم، مورد اطمینان دانشمندان شیعه<ref>جامع الروات، ج۱، ص۴۳۵.</ref> و از اصحاب [[امام جواد]]، [[امام هادى]] و [[امام حسن عسکری]] علیهم‌السلام بود.<ref>رجال شیخ طوسى، ص۴۲۳.</ref>
  
به هر حال اين شخص بزرگوار افتخار حضور نزد امام هشتم علیه‌السلام را داشته و از محضر مقدس امام علیه‌السلام استفاده هاى معنوى و علمى فراوانى برده است.
+
==تألیفات==
  
'''منزلت و وثاقت'''
+
کتابها و مصنفاتى از عباس بن معروف به یادگار ماند. این کتاب ها از جمله منابعى‌اند که صاحبان [[کتب اربعه|کتب اربعه]] ([[الکافی (کتاب)|کافى]]، [[تهذیب الأحکام (کتاب)|تهذیب]]، [[الاستبصار (کتاب)|استبصار]] و [[من لایحضره الفقیه (کتاب)|من لایحضره الفقیه]]) در جمع آورى اخبار [[اهل البیت|اهل بیت]] عصمت و طهارت از آن‌ها سود برده اند.
  
از تحقيق كتاب هاى متعددى كه پيرامون راويان نوشته شده است موقعيت و مقام اين محدث بزرگ به دست مى آيد هر چند عموم گزارشگران از وى ياد نموده اند بايد گفت دو نفر از برجسته ترين علماء شيعه وثاقت او را، براى اولين بار، تأييد كرده اند و ديگران هم از آن‌ها پيروى نموده اند.
+
از مطالعه در کتابهاى علماى [[شیعه|شیعه]] بدست مى آید که ایشان تألیفات روایتى داشته است. نجاشى مى گوید: «کتاب آداب» و «کتاب نوادر» براى او است و ما به تمام روایات و مصنفات او سند داریم.<ref>رجال نجاشى، ص۲۰۰.</ref>
  
نجاشى مى گويد: «عباس بن معروف»، قمى و مورد اطمينان است. شيخ طوسى نيز مى فرمايد: «عباس بن معروف» اهل قم و داراى اعتقاد صحيح، پاك و خالص است.
+
==گزیده‌ای از روایات==
  
'''اساتيد'''
+
در کتاب هاى معروف روایتى شیعه مانند «[[بصائرالدرجات]]» روایات درباره مقامات [[ائمه اطهار|امامان]] اهل بیت بسیار گویا و صریح‌اند. در اسناد بیشتر آن روایات، نام «عباس بن معروف» به چشم مى خورد که این گویاى اعتقاد راسخ این مرد به مقام‌هاى والاى [[اهل البیت|اهل بیت]] علیهم‌السلام است.<ref> بصائرالدرجات در صفحات متعدد.</ref>
  
هر كس كه با اخبار و روايات [[اهل بيت]] علیهم‌السلام انس دارد مى داند، در روايات متعدد از اول تا آخر [[فقه]] و مسائل اعتقادى و اجتماعى كه در اخبار مطرح شده است، اسم وى بارها به چشم مى خورد.
+
به گفته برخى از محققین، این محدث فرزانه «۳۹» حدیث از امامان [[معصوم]] علیهم‌السلام نقل کرده است. در این بخش به بعضى از آن‌ها اشاره مى شود:
  
بيشتر رواياتى كه اين مرد بزرگ در «سند» آن واقع شده است، خود از بهترين و محكمترين روايات‌اند، چون بيشتر يا همه افرادى كه در سند [[حديث]] نامشان آمده است از بزرگان و مشايخ شيعه اند اين سخن متكى به حقيقتى است كه با مراجعه و دقت در كتاب‌هاى حديثى ما، آشكار مى شود. به همين جهت به معرفى بعضى از استادان بزرگوارى كه اين محدث بزرگوار از آنان حديث نقل كرده است، مى پردازيم:
+
'''<I>قهرمان واقعى کیست؟</I>'''
  
* 1- على بن مهزيار اهوازى؛ كه از بزرگترين و مخلص ترين فقيهان و دانشمندان شيعه، صاحب شأن و مقام و از ياران و اصحاب حضرت [[امام رضا]] و [[امام جواد]] علیهم‌السلام بود.(4)
+
[[امام زین العابدین]] علیه‌السلام فرمود: روزى رسول اکرم صلی الله علیه و آله از کوچه هاى [[مدینه]] عبور مى کرد، متوجه شد جمعى از جوانان سنگى را از زمین برمى دارند (وزنه‌بردارى مى کنند) حضرت پیش رفت، پرسید: چکار مى کنید؟ گفتند: «یا رسول الله! مسابقه مى دهیم تا بدانیم کدام یک از ما نیرومندتر است». حضرت ضمن تأیید کار آن‌ها به نکته اى بسیار باارزش اشاره کرد و فرمود: آیا به شما بگویم که نیرومندترین و قهرمانترین شما چه کسى است؟ آن کس قهرمان است که این سه امتیاز را داشته باشد: به خاطر دوستى ها خود را به [[گناه]] آلوده نکند. زمانى که به خشم آمد، از مسیر [[حق]] و انصاف و انسانیت خارج نشود. اگر روزى به قدرت و مقام رسید به مال و جان و آبروى مردم دست درازى نکند.<ref>امالى شیخ مفید، ص ۱۸۲.</ref>
  
على در آغاز نوجوانى به كيش نصرانى بود، ولى خداوند متعال او را به مذهب شريف تشيع هدايت فرمود تا آن جا كه از ناحيه امام جواد علیه‌السلام در مدح و ثناى او، اخبار فراوانى نقل شد، قبر مطهرش در استان خوزستان، شهرستان اهواز است و مورد توجه عموم مردم است.(5) بيشتر رواياتى كه عباس بن معروف نقل مى كند، از على بن مهزيار است.(6)
+
ملاى رومى چه عالى مضمون این [[حدیث]] را به نظم کشیده است:{{بیت|سهل دان شیرى که صف ها بشکند|شیر آن باشد که خود را بشکند}}
  
* 2- عثمان بن عيسى ؛ محدثى بلندمرتبه و مورد اطمينان است(7) و يكى از دانشمندان بزرگ، او را از «اصحاب اجماع» مى داند.(8)
+
'''<I>زیرک کیست؟</I>'''
  
عثمان بن عيسى ابتداء از فرقه «واقفيه» بود كه تا امامت حضرت موسى بن جعفر علیه‌السلام را قبول داشتند، ولى ايشان از اين اعتقاد باطل دست برداشت و به حقيقت توجه كرد آن‌گاه به مذهب دوازده امامى گرويد. عثمان از شهر خود، [[كوفه]] كوچ كرد و در [[كربلا]] كنار قبر مقدس [[سيدالشهدا]] علیه‌السلام ساكن شد و در همان جا هم رحلت كرد.
+
از [[امام صادق]] علیه‌السلام نقل مى کند که حضرت فرمود: بر شما باد که [[نماز]] را با حضور قلب و [[اخلاص]] بخوانید. به سوى [[آخرت]] گرایش داشته باشید که مرد آخربین، مبارک بنده اى است و براى جهان آخرت تلاش کنید. چه بسیار اتفاق مى افتد که انسان در زندگى روزمره خیلى زیرک است به گونه اى که مردم مى گویند، فلانى چقدر زرنگ و زیرک است، (چقدر پولدار است) ولى بدانید آن فردى زرنگ است که در امور مربوط به [[آخرت]] و جهان باقى زیرک باشد.<ref>امالى شیخ مفید، ص ۱۸۵.</ref>
  
* 3- صفوان بن يحيى (9)؛ از مفاخر و بزرگان مذهب [[شيعه]] است. و اگر او را از شخصيت هاى درجه اول زمانش بدانيم، سخنى به گزاف نگفته ايم. صفوان كه از ياران امام موسى بن جعفر و امام رضا علیهم‌السلام است از طرف آن بزرگواران وكالت داشت و بسيار مورد اطمينان بود. وى در سال 210، قمرى از دنيا رفت.(10)
+
'''<I>زیباترین اخلاق</I>'''
  
* 4- عبدالله بن مغيره؛ بسيار مورد اطمينان بود و در شكوه، بزرگوارى، ديندارى و تقوى در زمان خود همانندى نداشت.(11)
+
حدیثى را از مشایخ و اساتید خود، از حضرت [[امام صادق علیه السلام|امام جعفرصادق]] علیه‌السلام از [[پیامبر اسلام|رسول اکرم]] صلی الله علیه و آله نقل مى کند که آن پیامبر بزرگوار در یک سخنرانى فرمود: «آیا به شما مسلمانان از بهترین و زیباترین خلق و خوى انسانى خبر دهم؟
  
* 5- حسن بن محبوب؛ از اصحاب حضرت رضا علیه‌السلام شخصى صاحب منزلت، و مرتبه بالا(12) و از چهار ركن عصر خود بود.
+
#گذشت از کسى که بر تو ستمى روا داشته است.
 +
#تلاش براى ایجاد رابطه و برقرارى دوستى با خویشاوندانى که مى خواهند با تو قطع رابطه کنند.
 +
#احسان و نیکى نمودن به کسانى که علاقه ندارند به تو نیکى نمایند.
 +
#و در آخر فرمود: در اختلاف و تفرقه، هلاکت و نابودى [[اسلام]] است».<ref>همان، ص۱۸۲.</ref>
  
'''شاگردان'''
+
==پانویس==
 +
<references />
  
شاگردان مبرز و بزرگى تربيت كرد كه به جمعى از آن‌ها اشاره مى شود:
+
==منابع==
  
* 1- محمد بن حسن صفار قمى؛ مهمترين و پرآوازه ترين شاگرد اين محدث بزرگوار است، صفار نويسنده كتاب معروف «بصائرالدرجات» است كه يكى از منابع كتاب شريف كافى، است.
+
*ابوالحسن ربانى صالح آبادى، "عباس بن معروف قمى؛ حدیث صداقت" از مجموعه [[ستارگان حرم (کتاب)|ستارگان حرم]]، جلد۶.
  
در سراسر كتاب، صفار روايات بسيارى از عباس بن معروف نقل مى كند اين مطلب از دقت و تتبع در كتاب «معانى الاخبار» و «توحيد» مرحوم صدوق نيز به دست مى آيد.
 
 
نجاشى مى گويد: محمد بن الحسن صفار چهره برجسته اصحاب ما در [[قم]] و انسانى بسيار موثق و بلندمرتبه بود.اين مرد بزرگ در سال 290 هجرى قمرى در شهر مقدس قم رحلت كرد.(13)
 
 
* 2- احمد بن محمد بن عيسى  قمى؛ احمد بن محمد بن عيسى از بزرگان علماء و فقيهان قم، شخصيتى سياسى و مورد احترام مردم بود درباره اش گفته اند، رئيس بلامنازع قم و از ياران امام رضا، امام جواد و امام هادى علیهم‌السلام بود.(14) احمد بن محمد همان محدث معروفى است كه «احمد بن محمد بن خالد برقى»، صاحب كتاب «محاسن» را از قم بيرون كرد زيرا اعتقاد داشت كه احمد بن محمد از افراد ضعيف نقل روايت مى كند. اين محدث دقيق، اخبار زيادى از عباس بن معروف نقل كرده است كه بى‌گمان نشانه اعتماد او به «عباس» است.
 
 
* 3- محمد بن عبدالجبار قمى (15)؛ اهل قم، مورد اطمينان دانشمندان شيعه(16) و از اصحاب [[امام جواد]]، [[امام هادى]] و [[امام حسن عسکری]] علیهم‌السلام بود.
 
 
'''اعتقاد به مقام‌هاى ائمه'''
 
 
امامان معصوم ما، صاحب منزلت و مقام‌هاى والايى هستند كه خداوند متعال به آن‌ها عنايت فرموده است از قبيل، علم‌غيب و شفابخشيدن مريض ها و تصرف در كائنات، در اين باره روايات متواتر و مسلمى در كتاب هاى معروف روايتى ما شيعه (همانند [[بصائرالدرجات]] و كافى و [[بحارالانوار]]) وجود دارد، اما روايات «بصائر» درباره مقامات امامان اهل بيت بسيار گويا و صريح‌اند و در اين كتاب باب هاى متعددى را به «ائمه علیهم‌السلام» اختصاص داده است و در اسناد بيشتر آن روايات، نام عباس بن معروف به چشم مى خورد كه اين گوياى اعتقاد راسخ اين مرد به مقام‌هاى والاى اهل بيت علیهم‌السلام است.(17)
 
 
'''تأليفات'''
 
 
كتاب ها و مصنفاتى از عباس بن معروف به يادگار ماند اين كتاب ها از جمله منابعى‌اند كه صاحبان كتب اربعه (كافى، تهذيب، استبصار و من لايحضره الفقيه) در جمع آورى اخبار اهل بيت عصمت و طهارت از آن‌ها سود برده اند. از مطالعه در كتاب هاى علماى شيعه بدست مى آيد كه ايشان تأليفات روايتى داشته است. نجاشى مى گويد: «كتاب آداب» و «كتاب نوادر» براى او است و ما به تمام روايات و مصنفات او سند داريم.(18)
 
 
'''نگاهى به روايات عباس بن معروف'''
 
 
به گفته برخى از محققين، اين محدث فرزانه «39» حديث از امامان معصوم علیهم‌السلام نقل كرده است. در اين بخش به بعضى از آن‌ها اشاره مى شود:
 
 
'''<I>قهرمان واقعى كيست؟</I>'''
 
 
[[امام زين العابدين]] علیه‌السلام فرمود: روزى رسول اكرم صلی الله علیه و آله از كوچه هاى [[مدينه]] عبور مى كرد متوجه شد جمعى از جوانان سنگى را از زمين برمى دارند (وزنه‌بردارى مى كنند) حضرت پيش رفت، پرسيد: چكار مى كنيد؟ گفتند: «يا رسول الله! مسابقه مى دهيم تا بدانيم كدام يك از ما نيرومندتر است» حضرت ضمن تأييد كار آن‌ها به نكته اى بسيار باارزش اشاره كرد و فرمود: آيا به شما بگويم كه نيرومندترين و قهرمانترين شما چه كسى است؟ آن كس قهرمان است كه اين سه امتياز را داشته باشد:
 
 
* 1- به خاطر دوستى ها خود را به [[گناه]] آلوده نكند.
 
 
* 2- زمانى كه به خشم آمد، از مسير [[حق]] و انصاف و انسانيت خارج نشود.
 
 
* 3- اگر روزى به قدرت و مقام رسيد به مال و جان و آبروى مردم دست درازى نكند.(19)
 
 
ملاى رومى چه عالى مضمون اين [[حديث]] را به نظم كشيده است:
 
 
سهل دان شيرى كه صف ها بشكند × شير آن باشد كه خود را بشكند.(20)
 
 
'''<I>زيرك كيست؟</I>'''
 
 
از [[امام صادق]] علیه‌السلام نقل مى كند كه حضرت فرمود: بر شما باد كه [[نماز]] را با حضور قلب و [[اخلاص]] بخوانيد. به سوى [[آخرت]] گرايش داشته باشيد «كه مرد آخربين، مبارك بنده اى است» و براى جهان آخرت تلاش كنيد.
 
 
چه بسيار اتفاق مى افتد كه انسان در زندگى روزمره خيلى زيرك است به گونه اى كه مردم مى گويند، فلانى چقدر زرنگ و زيرك است، (چقدر پولدار است) ولى بدانيد آن فردى زرنگ است كه در امور مربوط به [[آخرت]] و جهان باقى زيرك باشد.(21)
 
 
'''<I>زيباترين اخلاق</I>'''
 
 
حديثى را از مشايخ و اساتيد خود، از حضرت امام جعفرصادق علیه‌السلام از رسول اكرم صلی الله علیه و آله نقل مى كند كه آن پيامبر بزرگوار در يك سخنرانى فرمود: «آيا به شما مسلمانان از بهترين و زيباترين خلق و خوى انسانى خبر دهم؟
 
 
* 1- گذشت از كسى كه بر تو ستمى روا داشته است.
 
 
* 2- تلاش براى ايجاد رابطه و برقرارى دوستى با خويشاوندانى كه مى خواهند با تو قطع رابطه كنند.
 
 
* 3- احسان و نيكى نمودن به كسانى كه علاقه ندارند به تو نيكى نمايند.
 
 
و در آخر فرمود: در اختلاف و تفرقه، هلاكت و نابودى اسلام است».(22)
 
 
'''وفات و محل دفن'''
 
 
زمان رحلت و محل دفن او در بوته اجمال است البته احتمال دارد در نيمه اول قرن سوم هجرى، روح مقدس او از اين عالم خاكى به سوى [[ملكوت]] پرواز كرده در جوار «عند مليك مقتدر» قرار گرفته باشد. والسلام عليه يومَ وُلِد و يومَ مات و يومَ يُبْعَثُ حيّاً.
 
 
پى  نوشت
 
 
(1). رجال نجاشى، ص 200 و فهرست [[شيخ طوسى]]، ص 118.
 
 
(2). رجال شيخ طوسى، ص 382.
 
 
(3). تنقيح المقال مرحوم ممقانى، ج 2، ص 129.
 
 
(4). فهرست شيخ طوسى، ص 114.
 
 
(5). رجال نجاشى، ص 200 و خلاصة الاقوال علامه حلى.
 
 
(6). امالى [[شيخ مفيد]]، ص 179 و معجم رجال الحديث، ج 9.
 
 
(7). معانى الاخبار، ص 186.
 
 
(8). رجال كشى، ج 2.
 
 
(9). معانى الاخبار، ص 148.
 
 
(10). رجال نجاشى، ص 139.
 
 
(11). معانى الاخبار، ص 116 و سفينة البحار، ج 2، ص 138.
 
 
(12). فهرست شيخ طوسى، ص 46.
 
 
(13). رجال نجاشى، ص 251.
 
 
(14). رجال نجاشى، ص 60.
 
 
(15). جامع الروات، ج 1، ص 435.
 
 
(16). رجال شيخ طوسى، ص 423.
 
 
(17). بصائرالدرجات در صفحات متعدد.
 
 
(18). رجال نجاشى، ص 200.
 
 
(19). امالى شيخ مفيد، ص 182.
 
 
(20). مثنوى مولوى، ص 38.
 
 
(21). امالى شيخ مفيد، ص 185.
 
 
(22). همان، ص 182.
 
 
===منبع===
 
 
ابوالحسن ربانى صالح آبادى, ستارگان حرم، جلد 6
 
 
[[رده:علمای قرن دوم]]
 
[[رده:علمای قرن دوم]]
 +
[[رده:اصحاب امام رضا علیه السلام]]
 +
[[رده:راویان حدیث]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۴ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۱۳:۴۷

عباس بن معروف قمى با سه تن از امامان شیعه (حضرت امام رضا و امام جواد و حضرت امام هادى علیهم‌السلام) معاصر بود. اما این که وی از یاران کدام امام بوده است، بعضى از دانشمندان و بزرگان سکوت کرده اند[۱] و جمعى دیگر او را در شمار یاران حضرت امام رضا علیه‌السلام جاى داده اند.[۲]

از شیخ طوسى نقل شده است که عباس بن معروف از یاران و اصحاب امام دهم شیعیان، حضرت هادى علیه‌السلام است.[۳] برخى نیز معتقدند، ایشان از امام جواد علیه‌السلام روایت نقل کرده است. به هر حال این شخص بزرگوار افتخار حضور نزد امام هشتم علیه‌السلام را داشته و از محضر مقدس امام علیه‌السلام استفاده هاى معنوى و علمى فراوانى برده است.

منزلت و وثاقت

هر کس که با اخبار و روایات اهل بیت علیهم‌السلام انس دارد، مى داند در روایات متعدد از اول تا آخر فقه و مسائل اعتقادى و اجتماعى که در اخبار مطرح شده است، اسم «عباس بن معروف» بارها به چشم مى خورد.

از تحقیق کتاب هاى متعددى که پیرامون راویان نوشته شده است موقعیت و مقام این محدث بزرگ به دست مى آید. هر چند عموم گزارشگران از وى یاد نموده اند باید گفت دو نفر از برجسته ترین علماء شیعه وثاقت او را، براى اولین بار، تأیید کرده اند و دیگران هم از آن‌ها پیروى نموده اند.

نجاشى مى گوید: «عباس بن معروف»، قمى و مورد اطمینان است. شیخ طوسى نیز مى فرماید: «عباس بن معروف» اهل قم و داراى اعتقاد صحیح، پاک و خالص است.

استادان

بیشتر روایاتى که این مرد بزرگ در «سند» آن واقع شده است، خود از بهترین و محکمترین روایات‌اند، چون بیشتر یا همه افرادى که در سند حدیث نامشان آمده است از بزرگان و مشایخ شیعه اند. این سخن متکى به حقیقتى است که با مراجعه و دقت در کتاب‌هاى حدیثى ما، آشکار مى شود. به همین جهت به معرفى بعضى از استادان بزرگوارى که این محدث بزرگوار از آنان حدیث نقل کرده است، مى پردازیم:

  1. على بن مهزیار اهوازى؛ که از بزرگترین و مخلص ترین فقیهان و دانشمندان شیعه، صاحب شأن و مقام و از یاران و اصحاب حضرت امام رضا و امام جواد علیهم‌السلام بود.[۴] على در آغاز نوجوانى به کیش نصرانى بود، ولى خداوند متعال او را به مذهب شریف تشیع هدایت فرمود تا آن جا که از ناحیه امام جواد علیه‌السلام در مدح و ثناى او، اخبار فراوانى نقل شد. قبر مطهرش در استان خوزستان، شهرستان اهواز است و مورد توجه عموم مردم است.[۵] بیشتر روایاتى که عباس بن معروف نقل مى کند، از على بن مهزیار است.[۶]
  2. عثمان بن عیسى؛ محدثى بلندمرتبه و مورد اطمینان است[۷] و یکى از دانشمندان بزرگ، او را از «اصحاب اجماع» مى داند.[۸] عثمان بن عیسى ابتداء از فرقه «واقفیه» بود که تا امامت حضرت موسى بن جعفر علیه‌السلام را قبول داشتند، ولى او از این اعتقاد باطل دست برداشت و به حقیقت توجه کرد آن‌گاه به مذهب دوازده امامى گروید. عثمان از شهر خود، کوفه کوچ کرد و در کربلا کنار قبر مقدس سیدالشهدا علیه‌السلام ساکن شد و در همان جا هم رحلت کرد.
  3. صفوان بن یحیى؛[۹] از مفاخر و بزرگان مذهب شیعه است، و اگر او را از شخصیت هاى درجه اول زمانش بدانیم، سخنى به گزاف نگفته ایم. صفوان که از یاران امام موسى بن جعفر و امام رضا علیهماالسلام است از طرف آن بزرگواران وکالت داشت و بسیار مورد اطمینان بود. وى در سال ۲۱۰، قمرى از دنیا رفت.[۱۰]
  4. عبدالله بن مغیره؛ بسیار مورد اطمینان بود و در شکوه، بزرگوارى، دیندارى و تقوى در زمان خود همانندى نداشت.[۱۱]
  5. حسن بن محبوب؛ از اصحاب حضرت رضا علیه‌السلام شخصى صاحب منزلت و مرتبه بالا و از چهار رکن عصر خود بود.[۱۲]

شاگردان

عباس بن معروف شاگردان مبرز و بزرگى تربیت کرد که به جمعى از آن‌ها اشاره مى شود:

  1. محمد بن حسن صفار قمى؛ مهمترین و پرآوازه ترین شاگرد این محدث بزرگوار است، صفار نویسنده کتاب معروف «بصائرالدرجات» است که یکى از منابع کتاب شریف کافى، است. در سراسر کتاب، صفار روایات بسیارى از عباس بن معروف نقل مى کند این مطلب از دقت و تتبع در کتاب «معانى الاخبار» و «توحید» مرحوم صدوق نیز به دست مى آید. نجاشى مى گوید: محمد بن الحسن صفار چهره برجسته اصحاب ما در قم و انسانى بسیار موثق و بلندمرتبه بود. این مرد بزرگ در سال ۲۹۰ هجرى قمرى در شهر مقدس قم رحلت کرد.[۱۳]
  2. احمد بن محمد بن عیسى قمى؛ احمد بن محمد بن عیسى از بزرگان علماء و فقیهان قم، شخصیتى سیاسى و مورد احترام مردم بود. درباره اش گفته اند، رئیس بلامنازع قم و از یاران امام رضا، امام جواد و امام هادى علیهم‌السلام بود.[۱۴] احمد بن محمد همان محدث معروفى است که «احمد بن محمد بن خالد برقى»، صاحب کتاب «محاسن» را از قم بیرون کرد زیرا اعتقاد داشت که احمد بن محمد از افراد ضعیف نقل روایت مى کند. این محدث دقیق، اخبار زیادى از عباس بن معروف نقل کرده است که بى‌گمان نشانه اعتماد او به «عباس» است.
  3. محمد بن عبدالجبار قمى؛ اهل قم، مورد اطمینان دانشمندان شیعه[۱۵] و از اصحاب امام جواد، امام هادى و امام حسن عسکری علیهم‌السلام بود.[۱۶]

تألیفات

کتابها و مصنفاتى از عباس بن معروف به یادگار ماند. این کتاب ها از جمله منابعى‌اند که صاحبان کتب اربعه (کافى، تهذیب، استبصار و من لایحضره الفقیه) در جمع آورى اخبار اهل بیت عصمت و طهارت از آن‌ها سود برده اند.

از مطالعه در کتابهاى علماى شیعه بدست مى آید که ایشان تألیفات روایتى داشته است. نجاشى مى گوید: «کتاب آداب» و «کتاب نوادر» براى او است و ما به تمام روایات و مصنفات او سند داریم.[۱۷]

گزیده‌ای از روایات

در کتاب هاى معروف روایتى شیعه مانند «بصائرالدرجات» روایات درباره مقامات امامان اهل بیت بسیار گویا و صریح‌اند. در اسناد بیشتر آن روایات، نام «عباس بن معروف» به چشم مى خورد که این گویاى اعتقاد راسخ این مرد به مقام‌هاى والاى اهل بیت علیهم‌السلام است.[۱۸]

به گفته برخى از محققین، این محدث فرزانه «۳۹» حدیث از امامان معصوم علیهم‌السلام نقل کرده است. در این بخش به بعضى از آن‌ها اشاره مى شود:

قهرمان واقعى کیست؟

امام زین العابدین علیه‌السلام فرمود: روزى رسول اکرم صلی الله علیه و آله از کوچه هاى مدینه عبور مى کرد، متوجه شد جمعى از جوانان سنگى را از زمین برمى دارند (وزنه‌بردارى مى کنند) حضرت پیش رفت، پرسید: چکار مى کنید؟ گفتند: «یا رسول الله! مسابقه مى دهیم تا بدانیم کدام یک از ما نیرومندتر است». حضرت ضمن تأیید کار آن‌ها به نکته اى بسیار باارزش اشاره کرد و فرمود: آیا به شما بگویم که نیرومندترین و قهرمانترین شما چه کسى است؟ آن کس قهرمان است که این سه امتیاز را داشته باشد: به خاطر دوستى ها خود را به گناه آلوده نکند. زمانى که به خشم آمد، از مسیر حق و انصاف و انسانیت خارج نشود. اگر روزى به قدرت و مقام رسید به مال و جان و آبروى مردم دست درازى نکند.[۱۹]

ملاى رومى چه عالى مضمون این حدیث را به نظم کشیده است:

سهل دان شیرى که صف ها بشکند شیر آن باشد که خود را بشکند

زیرک کیست؟

از امام صادق علیه‌السلام نقل مى کند که حضرت فرمود: بر شما باد که نماز را با حضور قلب و اخلاص بخوانید. به سوى آخرت گرایش داشته باشید که مرد آخربین، مبارک بنده اى است و براى جهان آخرت تلاش کنید. چه بسیار اتفاق مى افتد که انسان در زندگى روزمره خیلى زیرک است به گونه اى که مردم مى گویند، فلانى چقدر زرنگ و زیرک است، (چقدر پولدار است) ولى بدانید آن فردى زرنگ است که در امور مربوط به آخرت و جهان باقى زیرک باشد.[۲۰]

زیباترین اخلاق

حدیثى را از مشایخ و اساتید خود، از حضرت امام جعفرصادق علیه‌السلام از رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل مى کند که آن پیامبر بزرگوار در یک سخنرانى فرمود: «آیا به شما مسلمانان از بهترین و زیباترین خلق و خوى انسانى خبر دهم؟

  1. گذشت از کسى که بر تو ستمى روا داشته است.
  2. تلاش براى ایجاد رابطه و برقرارى دوستى با خویشاوندانى که مى خواهند با تو قطع رابطه کنند.
  3. احسان و نیکى نمودن به کسانى که علاقه ندارند به تو نیکى نمایند.
  4. و در آخر فرمود: در اختلاف و تفرقه، هلاکت و نابودى اسلام است».[۲۱]

پانویس

  1. رجال نجاشى، ص ۲۰۰ و فهرست شیخ طوسى، ص ۱۱۸.
  2. رجال شیخ طوسى، ص ۳۸۲.
  3. تنقیح المقال مرحوم ممقانى، ج ۲، ص ۱۲۹.
  4. فهرست شیخ طوسى، ص ۱۱۴.
  5. رجال نجاشى، ص ۲۰۰ و خلاصة الاقوال علامه حلى.
  6. امالى شیخ مفید، ص ۱۷۹ و معجم رجال الحدیث، ج ۹.
  7. معانى الاخبار، ص ۱۸۶.
  8. رجال کشى، ج ۲.
  9. معانى الاخبار، ص ۱۴۸.
  10. رجال نجاشى، ص ۱۳۹.
  11. معانى الاخبار، ص ۱۱۶ و سفینة البحار، ج ۲، ص ۱۳۸.
  12. فهرست شیخ طوسى، ص ۴۶.
  13. رجال نجاشى، ص ۲۵۱.
  14. رجال نجاشى، ص ۶۰.
  15. جامع الروات، ج۱، ص۴۳۵.
  16. رجال شیخ طوسى، ص۴۲۳.
  17. رجال نجاشى، ص۲۰۰.
  18. بصائرالدرجات در صفحات متعدد.
  19. امالى شیخ مفید، ص ۱۸۲.
  20. امالى شیخ مفید، ص ۱۸۵.
  21. همان، ص۱۸۲.

منابع

  • ابوالحسن ربانى صالح آبادى، "عباس بن معروف قمى؛ حدیث صداقت" از مجموعه ستارگان حرم، جلد۶.