قرب الاسناد (کتاب)
قرب الإسناد (با رسم‌الخط‌های «قرب‌الاسناد» و «قرب الاسناد» نیز نوشته می‌شود) از کهن‌ترین مجموعه‌های حدیثی برجای‌ماندهٔ شیعه و نوشتهٔ عبدالله بن جعفر حمیری، محدث قمی سدهٔ سوم هجری است. این کتاب روایات امام صادق علیه السلام، امام کاظم علیه السلام و امام رضا علیه السلام را با کوتاه‌ترین زنجیره‌های اسناد گرد آورده و نام آن نیز از همین ویژگی گرفته شده است.[۱] محتوای آن بیشتر در دعا، ابواب فقهی و معجزات پیامبر (صلی الله علیه و آله) است و در چاپ ۱۴۱۳ق، شمار روایات شماره‌گذاری‌شدهٔ آن به ۱۳۸۷ می‌رسد.[۲] نجاشی و شیخ طوسی کتاب را در شمار آثار حمیری آورده و مؤلف آن را توثیق کرده‌اند.[۳] در اینکه کتاب از حمیری پدر باشد یا پسر او، میان عالمان بحث شده است.[۴]
| نویسنده | عبدالله بن جعفر حمیری |
| موضوع | حدیث، فقه روایی |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۱ |
| محقق | گروه پژوهش مؤسسة آل البیت |
| {{{عنوان افزوده2}}} | {{{افزوده2}}} |
|
| |
محتویات
نام و مؤلف
نویسندهٔ کتاب، عبدالله بن جعفر بن الحسین بن مالک بن جامع الحمیری، ابوالعباس قمی است. نجاشی او را «شیخ القمیین و وجههم» خوانده؛ یعنی بزرگ قمیان و چهرهٔ آنان.[۵] به گزارش نجاشی، حمیری در «سنة نیف و تسعین و مائتین» (سال ۲۹۰ و اندی) به کوفه رفت و محدثان آن شهر از او بسیار شنیدند.[۶] شیخ طوسی نیز او را «ثقه» خوانده و در شمار اصحاب امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام آورده است.[۷]
دربارهٔ سال درگذشت او در منابع رجالی کهن گزارش صریحی دیده نمی‌شود. پسرش محمد بن عبدالله بن جعفر، راوی کتاب و در صفر ۳۰۴ق صاحب اجازهٔ روایت آن بوده است.[۸] در ضبط نسب نیز تفاوت‌هایی هست: نجاشی «الحسین بن مالک بن جامع» آورده، در حالی که مجلسی در بحار الأنوار «جامع بن مالک» نوشته و در برخی نقل‌ها به جای «حسین»، «حسن» آمده است.[۹]
انگیزه و روش تألیف
آقابزرگ تهرانی در تعریف این گونه آثار می‌نویسد: «قرب الإسناد مجموع من الاخبار المسندة إلى المعصوم ع لقلة وسائطه»؛ یعنی قرب‌الإسناد مجموعه‌ای از اخبار مسند به معصوم (علیه السلام) است که شمار واسطه‌های آن اندک باشد.[۱۰] به تصریح او، عالمان قدیم اسناد کوتاه را ارج می‌نهادند و برای آن سفر می‌کردند؛ از این‌رو حمیری سندهای کوتاه به هر امام را در جزئی جداگانه گرد آورد.[۱۱]
سید ابوالقاسم خویی با تکیه بر همین گزارش تاریخی، درک حمیری از امام رضا و امام جواد علیهماالسلام را بعید دانسته و یادآور شده است که روایات او از آن دو، همه با واسطه است؛ بنابراین نام «قرب الإسناد» به کوتاهی سند نظر دارد، نه به بی‌واسطه بودن آن.[۱۲]
روش کتاب در سند آغازین آن پیداست: «محمد بن عبدالله بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة»؛ یعنی محمد، پسر مؤلف، از پدرش عبدالله، از هارون بن مسلم، از مسعده بن صدقه روایت می‌کند.[۱۳] در کتاب، روایات علی بن جعفر، برادر امام کاظم علیه السلام، نیز دیده می‌شود. مجلسی نمونه‌ای را با سند «عبدالله بن الحسن، عن جده علی بن جعفر، عن أخیه» از قرب الإسناد نقل کرده است.[۱۴]
ساختار و محتوا
کتاب بر پایهٔ فهرست چاپ ۱۴۱۳ق پنج بخش دارد:[۱۵] «قرب الإسناد عن الإمام الصادق علیه السلام» از آغاز کتاب با باب دعا و احادیث متفرقه؛ «قرب الإسناد عن الإمام الکاظم علیه السلام» با ابواب فقهی؛ بخش «في معجزات رسول الله (ص)»؛ «قرب الإسناد عن الإمام الرضا علیه السلام»؛ و سرانجام «أجوبة الإمام الرضا علیه السلام» همراه با احادیث متفرقه و فهرست‌های فنی.[۱۶]
نجاشی در فهرست آثار حمیری، سه کتاب با عنوان «قرب الإسناد» نام برده است: «قرب الإسناد إلی الرضا علیه السلام»، «قرب الإسناد إلی أبی جعفر بن الرضا علیهما السلام» و «قرب الإسناد إلی صاحب الأمر علیه السلام».[۱۷] این گزارش نشان می‌دهد که عنوان «قرب الإسناد» در آثار حمیری بر چند جزو اطلاق می‌شده است؛ در حالی که چاپ موجود، بخش‌های امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیهم السلام را در بر دارد.[۱۸]
ابواب فقهی کتاب از وضو آغاز و به شهادات ختم می‌شود: وضو، غسل، نماز بیمار، نماز جمعه و عیدین، نماز مسافر، نماز جنازه، نماز کسوف و نماز خوف، سپس زکات، روزه، حج و عمره، هدی، نکاح، طلاق و مبارات، حدود، بیع، لقطه، خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها، صید، پوشاک، وصیت، عقیقه و شهادات.[۱۹] بیشتر روایات کتاب پاسخ امامان به پرسش‌های یاران است و در پارهای اسناد، نام راوی با تعبیر مبهمی مانند «عن رجل» آمده است.[۲۰]
جایگاه و اعتبار حدیثی
اعتبار کتاب بر توثیق مؤلف در منابع رجالی استوار است. مجلسی آن را در شمار مصادر بحار الأنوار آورده و در جای‌جای این کتاب از آن نقل کرده است.[۲۱] ابن ادریس حلی این کتاب را به محمد بن عبدالله، پسر حمیری، نسبت داده است. مجلسی این انتساب را نپذیرفته و نوشته است: «و ظنی أن الکتاب لوالده و هو راو له، کما صرح به النجاشی»؛ یعنی گمان من آن است که کتاب از پدر اوست و پسر، راوی آن است، چنان‌که نجاشی تصریح کرده است.[۲۲]
از مجموعهٔ قرب الإسناد تنها بخش‌هایی برجای مانده است. آقابزرگ تهرانی گزارش می‌کند که جز «قرب الإسناد إلی الصادق» و «قرب الإسناد إلی الرضا» و دو جزئی که نجاشی از آنها یاد کرده، نشان چندانی از سایر اجزا در دست نیست.[۲۳]
نسخه‌ها و چاپ‌ها
برخی نسخه‌های کهن کتاب از روی نسخه‌ای به خط ابن ادریس حلّی فراهم آمده‌اند؛ تاریخ فراغت ابن ادریس از آن نسخه، پایان رمضان ۵۷۴ق ثبت شده است.[۲۴] در آغاز این نسخه‌ها صورت اجازهٔ محمد بن عبدالله بن جعفر در صفر ۳۰۴ق آمده است.[۲۵] از نسخه‌های کهن کتاب، نسخه‌ای است که احمد امیربیک در ۱۰۸۳ق نوشته و نسخهٔ او از موقوفات حاج عماد در خزانهٔ رضوی بوده است؛ نسخه‌هایی هم نزد میرزا علی خیابانی تبریزی، صاحب «کشف الحجب» و محدث نوری وجود داشته است.[۲۶]
پیش از چاپ ۱۴۱۳ق، کتاب در نجف و نیز به صورت چاپ سنگی (حجر) منتشر شده بود و در پانویس‌های بحار الأنوار با نشانهٔ «ط نجف» و «ط حجر» به آنها ارجاع شده است.[۲۷] چاپ ۱۴۱۳ق قم از سوی مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، چاپ اول و در یک جلد منتشر شده و تحقیق آن را گروه پژوهش همان مؤسسه انجام داده است.[۲۸]
پانویس
- ↑ طهرانی، الذریعة، ج۱۷، ص۶۷.
- ↑ حمیری، قرب الإسناد، ص۳۹۵.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۲۱۹–۲۲۰؛ طوسی، الفهرست، ص۱۶۷–۱۶۸.
- ↑ طهرانی، الذریعة، ج۱۷، ص۶۷.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۲۱۹.
- ↑ همان.
- ↑ طوسی، الفهرست، ص۱۶۷؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۱، ص۱۵۰.
- ↑ طهرانی، الذریعة، ج۱۷، ص۶۸.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱، ص۷؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۱، ص۱۴۸.
- ↑ طهرانی، الذریعة، ج۱۷، ص۶۷.
- ↑ همان.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۱، ص۱۵۰.
- ↑ حمیری، قرب الإسناد، ص۱.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۰، ص۲۹۵.
- ↑ حمیری، قرب الإسناد، ص۵۳۷–۵۳۹.
- ↑ همان.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۲۲۰.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۲۲۰؛ حمیری، قرب الإسناد، ص۵۳۷–۵۳۹.
- ↑ همان، ص۵۳۷–۵۳۸.
- ↑ همان، ص۳۹۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱، ص۷؛ همان، ج۸۰، ص۲۹۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱، ص۷؛ طهرانی، الذریعة، ج۱۷، ص۶۷.
- ↑ طهرانی، الذریعة، ج۱۷، ص۶۷.
- ↑ طهرانی، الذریعة، ج۱۷، ص۶۸.
- ↑ همان.
- ↑ همان.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۰، ص۲۹۵؛ همان، ج۸۱، ص۲۹۴.
- ↑ حمیری، قرب الإسناد، شناسنامهٔ کتاب.
منابع
- حمیری، عبدالله بن جعفر؛ قرب الإسناد، تحقیق گروه پژوهش مؤسسة آل البیت، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث، بی‌جا، ۱۴۱۳ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الفهرست، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
- طهرانی، آقابزرگ؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا، ج۱۷.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
