علائم ظهور

علائم ظهور یا نشانه‌های ظهور، در باور شیعهٔ امامیه، رخدادهایی است که در منابع حدیثی، پیش از ظهور امام مهدی علیه‌السلام و در آستانهٔ پایان غیبت کبری گزارش شده است. این نشانه‌ها در روایات به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی بخش می‌شوند؛ حتمی شمردن یک نشانه به معنای قطعی دانستن وقوع آن است. در میان منابع، فهرستی پنج‌گانه شهرت یافته است: صیحهٔ آسمانی، خروج سفیانی، خسف بیداء، کشته شدن نفس زکیه و خروج یمانی. منابع حدیثی تأکید دارند که این نشانه‌ها راهی برای تعیین وقت ظهور نیستند و دانش آن تنها نزد خداوند است. بحث علائم ظهور از مباحث مهدویت در کلام شیعه است و در آثار حدیثی کهن، چون الکافی، الغیبة نعمانی و کمال الدین صدوق، و نیز در بحار الأنوار آمده است.

واژه و مفهوم

«علامت» در لغت به معنای نشانه است و جمع آن «علامات» و «علائم» می‌آید. قرآن کریم برای نشانه‌های رستاخیز واژهٔ «أشراط» را به کار برده است: «فَهَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَن تَأْتِيَهُم بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا»؛ «آیا جز این انتظار می‌برند که رستاخیز ناگهان بر آنان فرا رسد؟ همانا نشانه‌های آن آمده است».

در اصطلاح، علائم ظهور به رخدادهایی گفته می‌شود که پیش از ظهور روی می‌دهند و نشانهٔ نزدیکی آن شمرده می‌شوند. برخی پژوهشگران این اصطلاح را با «أشراط الساعة» یکی نمی‌دانند؛ أشراط الساعة به قیامت ناظر است و علائم ظهور به آغاز حکومت امام مهدی علیه‌السلام. علائم ظهور را شاخه‌ای از گزارش‌های ملاحم نیز شمرده‌اند. ملاحم به پیش‌گویی‌های فتنه‌ها و جنگ‌های آینده گفته می‌شود و علائم ظهور بخشی از آن است که به پیش از ظهور اختصاص یافته است.

جایگاه در اعتقادات

نشانه‌ها در منابع حدیثی کارکردی برای شناخت و آماده‌سازی دارند، نه برای پیش‌گویی. نعمانی در بابی از الغیبة، روایاتی را گرد آورده که بر شناخت امام تأکید می‌کنند. بر پایهٔ یکی از این روایات، کسی که امام خود را بشناسد، پیش یا پس افتادن این امر به او زیانی نمی‌رساند. در روایت دیگری، کسی که با شناخت امام بمیرد، همانند کسی شمرده شده است که در خیمهٔ قائم علیه‌السلام به سر می‌برد.

از سوی دیگر، علائم ظهور مقدمات ظهور شمرده می‌شوند، نه علل آن؛ از نزدیکی ظهور خبر می‌دهند و آمدن آن را سبب نمی‌شوند. همین نکته مبنای احتیاط در برخورد با پیش‌گویی‌های مربوط به ظهور است.

حتمی و غیرحتمی

واژهٔ «حتم» در قرآن به معنای حکم قطعی آمده است: «كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ حَتْمًا مَّقْضِيًّا»؛ «این بر پروردگارت فرمانی قطعی و مقرر بود».

در روایات، نشانه‌ها به دو گروه «محتوم» و غیر آن بخش شده‌اند. در روایتی که از امام صادق علیه‌السلام نقل شده، ندای آسمانی، خروج سفیانی، خروج یمانی، کشته شدن نفس زکیه و برآمدن دستی از آسمان از امور حتمی شمرده شده‌اند. در روایت عمر بن حنظله نیز پنج نشانه پیش از قیام قائم آمده است: سفیانی، یمانی، صیحه، کشته شدن نفس زکیه و خسف بیداء.

این دو فهرست یکسان نیستند. شمار نشانه‌های حتمی در روایات متفاوت است و منابع فهرست‌های مختلفی ارائه کرده‌اند؛ برخی پنج نشانه آورده‌اند و برخی بیشتر. از این رو، تعیین قطعی شمار آن‌ها ممکن نیست.

نشانه‌های حتمی

صیحهٔ آسمانی

صیحه آسمانی، آوایی است که در آستانهٔ ظهور از آسمان شنیده می‌شود. بر پایهٔ روایتی که از امام صادق علیه‌السلام نقل شده، در ماه رمضان نداکننده‌ای از آسمان به نام قائم علیه‌السلام ندا می‌دهد و همهٔ کسانی که در مشرق و مغرب‌اند آن را می‌شنوند. در برخی روایات، این ندا در نیمهٔ ماه رمضان روی می‌دهد و در برابر آن، ندایی دیگر قرار دارد که گروهی را به تردید می‌افکند.

خروج سفیانی

سفیانی از نشانه‌های حتمی است. بر پایهٔ روایات باب خروج سفیانی در الغیبة نعمانی، او از سرزمین شام بیرون می‌آید و حرکت سپاهش به سوی عراق و حجاز گزارش شده است. در این روایات از ستیز او با یاران امام نیز سخن رفته است. مدت حکومت او در گزارش‌ها یکسان نیست و منابع مدت‌های مختلفی آورده‌اند؛ از این رو نمی‌توان برای آن مدت قطعی تعیین کرد.

خسف بیداء

بیداء ناحیه‌ای در مسیر مکه است. بر پایهٔ روایتی که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده، لشکری که برای جنگ با خانهٔ خدا فرستاده می‌شود، چون به بیداء می‌رسد، زمین آنان را فرو می‌برد. این نشانه در منابع «خسف بیداء» خوانده شده و در شمار نشانه‌های حتمی آمده است.

قتل نفس زکیه

نفس زکیه به معنای شخص پاک و بی‌گناه است. در گزارش‌ها آمده است که او در مکه کشته می‌شود و این رخداد به قیام امام نزدیک است. امام صادق علیه‌السلام فرمود: «لَيْسَ بَيْنَ قِيَامِ الْقَائِمِ وَ بَيْنَ قَتْلِ النَّفْسِ الزَّكِيَّةِ إِلَّا خَمْسَ عَشْرَةَ لَيْلَةً»؛ «میان قیام قائم و کشته شدن نفس زکیه جز پانزده شب فاصله نیست». در برخی گزارش‌ها او جوانی از بنی هاشم دانسته شده است.

خروج یمانی

یمانی از نشانه‌های حتمی است و در روایات به سرزمین یمن منسوب است. در روایتی، پرچم او هدایت‌گرترین پرچم‌ها دانسته شده است. در همان روایت، خروج خراسانی، سفیانی و یمانی در یک سال و یک ماه و یک روز گزارش شده است.

نشانه‌های غیرحتمی

بخشی از نشانه‌ها در روایات با قید حتمیت نیامده‌اند. از آن میان می‌توان به کسوف خورشید در نیمهٔ ماه رمضان و خسوف ماه در پایان همان ماه، خروج دوازده تن از بنی‌هاشم و خروج شعیب بن صالح از سمرقند اشاره کرد. در روایات دیگری نیز از دگرگونی‌های سیاسی شام و عراق پیش از ظهور سخن رفته است.

بسیاری از این گزارش‌ها در آثار ملاحم گرد آمده و از نظر سند یکسان نیستند؛ برخی با چند سند و برخی با یک سند نقل شده‌اند. از این رو، اعتماد به یکایک این گزارش‌ها بدون بررسی سند ممکن نیست.

ضوابط فهم علائم

مهم‌ترین ضابطه، پرهیز از تعیین وقت ظهور است. امام صادق علیه‌السلام فرمود: «كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ، هَلَكَ الْمُسْتَعْجِلُونَ، وَنَجَا الْمُسَلِّمُونَ»؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند، شتاب‌کنندگان هلاک شدند و تسلیم‌شدگان رستگار شدند». نعمانی نیز بابی به منع از تعیین وقت ظهور و بردن نام امام اختصاص داده است.

ضابطهٔ دوم، پذیرش امکان دگرگونی در مهلت ظهور است. بر پایهٔ روایتی که ابوحمزه ثمالی از امام باقر علیه‌السلام نقل کرده، خداوند برای این امر وقتی تعیین کرده بود، اما با شهادت امام حسین علیه‌السلام آن را به تأخیر انداخت و پس از آن، وقتی برای آن نزد امامان قرار نداده است. آن حضرت در ادامه، این آیه را خواند: «يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ»؛ «خداوند آنچه را بخواهد محو می‌کند و آنچه را بخواهد استوار می‌دارد و امّ الکتاب نزد اوست».

این مضمون با آموزهٔ بداء پیوند دارد. از همین رو، به باور عالمان شیعه، تطبیق نشانه‌ها بر حوادث روزگار در حد احتمال است و تعیین مصداق قطعی و تاریخ ظهور روا نیست.

دیدگاه اهل سنت

در منابع اهل سنت، این موضوع بیشتر زیر عنوان «أشراط الساعة» بحث می‌شود. در صحیح مسلم از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است که پیش از برپایی قیامت ده نشانه دیده می‌شود؛ از جمله دجال، دابّه، دخان، طلوع خورشید از مغرب، نزول عیسی علیه‌السلام، یأجوج و مأجوج، سه خسف و آتشی که از یمن برمی‌خیزد.

در منابع شیعه، نشانه‌های ظهور در ابواب ملاحم و غیبت آمده و از نشانه‌های قیامت جدا شده است. روایات مربوط به مهدی در منابع اهل سنت نیز بیشتر در سنن، مانند سنن ابوداود، نقل شده است. تفاوت اصلی آن است که در منابع اهل سنت این نشانه‌ها به قیامت ناظرند، در حالی که در منابع شیعه علائم ظهور به آغاز حکومت امام مهدی علیه‌السلام مربوط می‌شوند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابوداود، سلیمان بن اشعث؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۵ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۵۲.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• نعمانی، محمد بن ابراهیم؛ الغیبة، تحقیق فارس حسون کریم، قم: أنوار الهدی، ۱۴۲۲ق.