حدیث وصیت

حدیث وصیت به مجموعهٔ روایاتی گفته می‌شود که در آن‌ها پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله در روزهای پایانی عمر خود، سفارش‌های خویش را به امت بیان کرده است. شناخته‌شده‌ترین آن‌ها درخواست کاغذ و قلم است تا نوشته‌ای بنویسد که امت پس از او گمراه نشوند؛ این درخواست با اختلاف حاضران روبه‌رو شد و انجام نگرفت. در روایات دیگر، وصیت به قرآن و اهل البیت، سفارش به نماز و رعایت بردگان، و بیرون راندن مشرکان از جزیرة العرب آمده است. منابع شیعه این وصیت‌ها را در چارچوب نص بر جانشینی امام علی علیه‌السلام می‌خوانند و بیشتر عالمان اهل سنت آن‌ها را به سفارش‌های دینی و اخلاقی محدود می‌کنند.

متن و ترجمه

مشهورترین گزارش وصیت در صحیح بخاری (کتاب العلم) و صحیح مسلم (کتاب الوصیة) از عبدالله بن عباس نقل شده است:

متن عربی

لَمَّا اشْتَدَّ بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَجَعُهُ قَالَ: «ائْتُونِي بِكِتَابٍ أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لَا تَضِلُّوا بَعْدَهُ». فَقَالَ عُمَرُ: «إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَعِنْدَنَا كِتَابُ اللَّهِ حَسْبُنَا». فَاخْتَلَفُوا وَكَثُرَ اللَّغَطُ، فَقَالَ: «قُومُوا عَنِّي، وَلَا يَنْبَغِي عِنْدِي التَّنَازُعُ». فَخَرَجَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ: «إِنَّ الرَّزِيَّةَ كُلَّ الرَّزِيَّةِ مَا حَالَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَيْنَ كِتَابِهِ».

ترجمهٔ فارسی

«چون بیماری پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله سخت شد، فرمود: کاغذی برای من بیاورید تا برای شما نوشته‌ای بنویسم که پس از آن گمراه نشوید. عمر گفت: بیماری بر پیامبر غلبه کرده است و کتاب خدا نزد ما بس است. پس اختلاف کردند و هیاهو بسیار شد. فرمود: از نزد من برخیزید؛ در محضر من ستیزه‌گری شایسته نیست. ابن‌عباس بیرون رفت و می‌گفت: همانا مصیبت، تمامِ مصیبت آن است که میان رسول خدا و نوشتهٔ او حایل شد.»

مسلم این ماجرا را با افزودن «کتف و دوات» و عبارت «هَلُمَّ أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لَا تَضِلُّونَ بَعْدَهُ»؛ «بیایید تا نوشته‌ای بنویسم که پس از آن گمراه نشوید» آورده و می‌گوید راوی سفارش سوم را نگفت یا آن را فراموش کرد. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله سپس وصیت خود را شفاهی بیان کرد: «أُوصِيكُمْ بِثَلَاثٍ: أَخْرِجُوا الْمُشْرِكِينَ مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ، وَأَجِيزُوا الْوَفْدَ بِنَحْوِ مَا كُنْتُ أُجِيزُهُمْ»؛ «شما را به سه چیز سفارش می‌کنم: مشرکان را از جزیرة العرب بیرون کنید و به فرستادگان چنان‌که من جایزه می‌دادم جایزه بدهید».

واپسین وصیت آن حضرت، به گزارش ام سلمه، سفارش به نماز و رعایت بردگان بود: «الصَّلَاةَ الصَّلَاةَ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ»؛ «نماز را [به جای آورید]، نماز را، و [دربارهٔ] بردگانتان [به نیکی رفتار کنید]».

زمینهٔ تاریخی

این وصیت‌ها در روزهای پایانی عمر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در مدینه در سال یازدهم هجری رخ داد. بیماری او شدت گرفته بود و صحابه در خانه‌اش بودند. درخواست کاغذ و قلم، که منابع آن را در روزی پنجشنبه گزارش کرده‌اند، به جدال انجامید و به نوشتن نینجامید. پیش از آن، در بازگشت از حجة الوداع در سال دهم هجری، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر خم قرآن و خاندان خود را یادگار امت خواند؛ این سخن از شمار وصیت‌های او پیش از وفات است.

سند و طرق

روایت روز پنجشنبه در بخاری (کتاب العلم) با سند «یونس از ابن شهاب از عبیدالله بن عبدالله» و در مسلم با سند «سعید بن جبیر» از ابن عباس نقل شده است. میان نقل‌ها تفاوت لفظی دیده می‌شود: بخاری این ماجرا را در کتاب الجهاد و السیر با «کتف» و در کتاب العلم بدون آن آورده است و مسلم «کتف و دوات» را افزوده است.

در منابع شیعه، کلینی در الکافی، کتاب الحجة، بابی با عنوان «باب الإشارة والنص علی أمیرالمؤمنین علیه‌السلام» دارد و سند برخی روایات آن را مجلسی در مرآة العقول «مجهول» دانسته است.

دلالت بر تعیین جانشین

در خوانش شیعه، درخواست نوشتن برای تثبیت جانشینی امام علی علیه‌السلام بود و جلوگیری از آن، امت را از سندی روشن محروم کرد. جملهٔ ابن‌عباس در منابع شیعه شاهد همین خوانش شمرده می‌شود.

در روایات شیعه، این وصیت با انتقال علم و ایمان و «اسم اکبر» به امام علی علیه‌السلام پیوند خورده است. کلینی از امام باقر علیه‌السلام نقل می‌کند که خداوند به پیامبر وحی کرد علم و ایمان و اسم اکبر و میراث علم را در خاندان او و نزد علی بن ابی‌طالب قرار دهد: «فَاجْعَلِ الْعِلْمَ الَّذِي عِنْدَكَ وَالْإِيمَانَ وَالِاسْمَ الْأَكْبَرَ وَمِيرَاثَ الْعِلْمِ وَآثَارَ عِلْمِ النُّبُوَّةِ فِي أَهْلِ بَيْتِكَ عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ»؛ «علمی که نزد توست و ایمان و اسم اکبر و میراث علم و نشانه‌های دانش نبوت را در خاندانت، نزد علی بن ابی‌طالب قرار ده».

بیشتر عالمان اهل سنت مقصود پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را نوشتن امری دینی دانسته‌اند و از آن نصی بر خلافت برنمی‌دارند. ابن حجر این حدیث را در چارچوب اجتهاد عمر در برابر فرمان پیامبر بررسی کرده است.

روایات دوازده جانشین

از گزارش‌های پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دربارهٔ جانشینان، روایت جابر بن سمره است که مسلم آن را در کتاب الإمارة آورده است: «لَا يَزَالُ أَمْرُ النَّاسِ مَاضِيًا مَا وَلِيَهُمْ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا ... كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ»؛ «کار مردم پیوسته می‌گذرد تا آنکه دوازده مرد بر آنان ولایت یابند... همه از قریش». در منابع شیعه، این روایت بر دوازده امام تطبیق شده است. عالمان اهل سنت در مصداق آن اختلاف دارند؛ ابن حجر چند احتمال آورده و تعیین قطعی مصداق را دشوار دانسته است.

وصیت به اهل بیت

در سخنرانی غدیر خم، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دربارهٔ خاندان خود فرمود: «أُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ فِي أَهْلِ بَيْتِي»؛ «دربارهٔ خاندان من، خدا را به یاد شما می‌آورم». شیعه این وصیت را دلیل مرجعیت دینی اهل بیت می‌داند. این روایت در مدخل حدیث ثقلین جداگانه بررسی شده است.

میراث پیامبران

پس از وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها میراث خود از فدک و سهم خیبر را طلب کرد؛ ابوبکر با استناد به سخن «لَا نُورِثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ» از پرداخت آن خودداری کرد و فاطمه سلام‌الله‌علیها تا پایان عمر با او سخن نگفت.

منتقدان شیعه این سخن را با آیهٔ «وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ»؛ «و سلیمان از داود میراث یافت» ناسازگار می‌دانند. در برابر، اهل سنت آن را صحیح و مقبول صحابه می‌دانند و اموال پیامبران را صدقه می‌شمارند؛ ابن حجر همین راه را برگزیده است. در صحیحین این سخن با لفظ «لَا نُورِثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ» آمده، نه با عبارت «إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ لَا نُورِثُ»؛ «ما گروه پیامبران ارث نمی‌گذاریم»، که در آثار متأخر شهرت یافته است.

تفکیک از مدخل‌های مشابه

«حدیث وصیت» با «حدیث وصایت» یکی نیست. در حدیث وصایت، سخن بر عنوان «وصی» و روایاتی است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در آن‌ها امام علی علیه‌السلام را وصی خود می‌خواند؛ این مدخل به سفارش‌های آخر عمر او می‌پردازد. وصیت‌نامهٔ امام حسین علیه‌السلام در واقعه عاشورا نیز سندی جداگانه است.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن حجر عسقلانی، احمد؛ فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
• احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ مسند الأنصار.
• بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• طبرسی، احمد؛ الاحتجاج، تحقیق محمدباقر الخرسان، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۳ق؛ ج۱.
• کلینی، محمد؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۴ق؛ ج۳.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق.