سهل بن زیاد آدمی
| نام کامل | سهل بن زیاد آدمی رازی |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | ری (به گزارش منابع) |
| وفات | نامعلوم؛ زنده در ۲۵۵ق |
| مدفن | نامعلوم |
|
| |
| اساتید |
امام حسن عسکری علیه السلام، حسن بن محبوب، صفوان بن یحیی، عبدالعظیم حسنی، احمد بن محمد بن ابی‌نصر بزنطی، حسن بن علی وشاء |
| شاگردان |
محمد بن احمد بن یحیی اشعری، محمد بن حسن صفار، محمد بن یحیی عطار، علی بن محمد |
| آثار |
کتاب التوحید، کتاب النوادر |
| شناخته‌شده برای |
از راویان پرروایت سدهٔ سوم هجری و از اصحاب سه امام؛ نویسندهٔ «کتاب التوحید» و «کتاب النوادر»؛ وثاقتش در علم رجال مورد اختلاف است |
سهل بن زیاد آدمی رازی، با کنیهٔ ابوسعید، از راویان شیعهٔ سدهٔ سوم هجری است که شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری (علیهم‌السلام) آورده است.[۱] او سال‌ها در ری می‌زیست و پیش از آن در قم بود؛ به گزارش نجاشی، احمد بن محمد بن عیسی اشعری او را به غلو و دروغ متهم کرد و از قم بیرونش راند.[۲] نام او در اسانید انبوهی از روایات، از جمله در الکافی، دیده می‌شود[۳] و از این‌رو داوری دربارهٔ وثاقتش در فقه و حدیث اهمیت دارد. در منابع رجالی، تضعیف او دیدگاه مشهور است؛ اما شیخ طوسی در کتاب رجال خود، در یک مورد، او را «ثقه» خوانده و همین اختلاف تا امروز ادامه یافته است.[۴]
محتویات
نام و نسب
منابع کهن نام او را «سهل بن زیاد الآدمی، أبو سعید الرازی» ثبت کرده‌اند.[۵] علامه حلی تأکید کرده است که نام او «سهل» است، بدون یاء، نه «سهیل».[۶] نسبت «آدمی» را به نیایی از نیاکان او به نام «آدم» بازگردانده‌اند؛[۷] اما هیچ منبع کهنی نام این نیا را ثبت نکرده است. نسبت «رازی» به ری اشاره دارد؛ شهری که به گزارش نجاشی پس از بیرون رانده شدن از قم در آن سکونت داشت.[۸] کنیهٔ مشهور او «ابوسعید» است؛ اما تستری در قاموس الرجال، در نقل سخن نجاشی، کنیهٔ او را «ابوعلی» آورده است؛ اختلافی که از تفاوت نسخه‌ها حکایت می‌کند.[۹]
ولادت و خاستگاه
تاریخ تولد او در منابع رجالی ثبت نشده است. کهن‌ترین نشانهٔ زمانی زندگی او، مکاتبه‌ای است که در سال ۲۵۵ق با امام عسکری (علیه‌السلام) داشت.[۱۰] طوسی او را «از اهالی ری» و نجاشی او را ساکن ری خوانده‌اند.[۱۱] پیش از ری، در قم می‌زیست و از آن شهر رانده شد.[۱۲]
پیوند با امامان
نصر بن صباح، از رجالیان کهن، دربارهٔ او گفته است: «سهل بن زیاد الرازی أبو سعید الآدمی، یروی عن أبی جعفر و أبی الحسن و أبی محمد صلوات الله علیهم»؛ سهل بن زیاد رازی از امام جواد، امام هادی و امام عسکری (علیهم‌السلام) روایت می‌کند.[۱۳] خویی پس از بررسی اسانید، او را از راویان بی‌واسطهٔ امام عسکری (علیه‌السلام) شمرده است.[۱۴]
بر پایهٔ گزارش نجاشی، او در نیمهٔ ربیع‌الآخر ۲۵۵ق با امام عسکری (علیه‌السلام) مکاتبه کرد و نامه را محمد بن عبدالحمید عطار رساند.[۱۵] متن پرسش او در «التوحید» شیخ صدوق و در الکافی کلینی آمده است: «قد اختلف یا سیدی أصحابنا فی التوحید، منهم من یقول هو جسم و منهم من یقول صورة»؛ ای سرور من، یاران ما در توحید اختلاف کرده‌اند؛ برخی می‌گویند خدا جسم است و برخی می‌گویند صورت است.[۱۶]
امام در پاسخ نوشت: «الله واحد أحد صمد، لم یلد و لم یولد، و لم یکن له کفواً أحد، خالق لیس بمخلوق»؛ خداوند یگانه و یکتاست، صمد است، نه زاده و نه زاده‌شده، و نه همتایی دارد؛ آفریننده‌ای است که آفریده نیست.[۱۷] محدث نوری همین مکاتبه را از نشانه‌های مدح و نزدیکی او به امام دانسته است.[۱۸]
استادان
خویی از میان مشایخ او کسانی را با شمار روایاتشان نام برده است؛ از جمله حسن بن محبوب (۳۱۱ مورد)، احمد بن محمد بن ابی‌نصر بزنطی (۴۲۲ مورد) و صفوان بن یحیی.[۱۹] در این فهرست نام حسن بن علی وشاء، محمد بن ابی عمیر و عبدالله بن ابی‌نجران نیز دیده می‌شود.[۲۰] طوسی نیز در شمار اصحاب امام هادی (علیه‌السلام) از عبدالعظیم حسنی یاد کرده و افزوده است که سهل بن زیاد از او روایت کرده است.[۲۱]
جایگاه حدیثی
خویی شمار مواردی را که نام «سهل بن زیاد» در اسانید روایات آمده، ۲۳۰۴ مورد دانسته است.[۲۲] کلینی در الکافی بسیار از او روایت کرده است؛ گاه با سند «علی بن محمد، عن سهل بن زیاد» و گاه با واسطهٔ «عدة من أصحابنا».[۲۳] با این حال، ابن ولید روایات محمد بن احمد بن یحیی را ــ در آنجا که از سهل بن زیاد نقل کرده ــ استثنا کرد و صدوق و ابن نوح از او پیروی کردند.[۲۴]
شاگردان
از میان راویان او، خویی کسانی چون ابوالحسین اسدی، علی بن محمد، محمد بن ابی‌عبدالله، محمد بن احمد بن یحیی اشعری، محمد بن حسن صفار و محمد بن یحیی را نام برده است.[۲۵]
آثار
نجاشی دو کتاب برای او نام برده است: «کتاب التوحید» و «کتاب النوادر»؛ سند کتاب التوحید از طریق عباس بن احمد بن فضل هاشمی صالحی، از پدرش، به ابوسعید آدمی می‌رسد و سند النوادر از طریق محمد بن محمد، جعفر بن محمد و کلینی.[۲۶] شیخ طوسی نیز در فهرست برای او «کتاب» یاد کرده و دو طریق برای آن آورده است: یکی از طریق ابن ابی‌جید و محمد بن یحیی و محمد بن احمد بن یحیی، و دیگری از طریق ابن ولید از سعد و حمیری.[۲۷]
وفات و مدفن
سال درگذشت و محل دفن او در منابع کهن ذکر نشده است؛ تنها نشانهٔ زمانی زندگی او همان مکاتبهٔ سال ۲۵۵ق است.[۲۸]
داوری رجالیان
گزارش‌های تضعیف
نجاشی در ترجمهٔ او می‌نویسد: «کان ضعیفاً فی الحدیث، غیر معتمد علیه فیه، و کان أحمد بن محمد بن عیسی یشهد علیه بالغلو و الکذب»؛ او در حدیث ضعیف و در نقل آن غیرقابل اعتماد بود و احمد بن محمد بن عیسی بر او به غلو و دروغ گواهی می‌داد.[۲۹] ابن غضائری نیز گفته است: «کان ضعیفاً جدّاً، فاسد الروایة و المذهب... یروی المراسیل و یعتمد المجاهیل»؛ او بسیار ضعیف بود و روایت و مذهبش فاسد بود؛ حدیث مرسل نقل می‌کرد و بر مجهولان اعتماد می‌کرد.[۳۰] فضل بن شاذان نیز او را «أحمق» (کم‌خرد) خوانده است.[۳۱]
شیخ طوسی در فهرست او را «ضعیف» خوانده[۳۲] و در استبصار نوشته است: «أبو سعید الآدمی، و هو ضعیف جداً عند نقاد الأخبار»؛ ابوسعید آدمی نزد ناقدان خبر بسیار ضعیف است.[۳۳] علامه حلی او را در بخش دوم «خلاصة الأقوال» ــ که به غیرمعتمدین اختصاص دارد ــ آورده و اختلاف گفتار طوسی را یاد کرده است.[۳۴] مامقانی فهرست بلندی از فقیهانی آورده که او را تضعیف کرده‌اند: محقق حلی در شرایع و معتبر و شهید ثانی در مسالک؛ و گفته است این دیدگاه در میان فقیهان و اهل حدیث مشهور است.[۳۵]
دلایل توثیق
در برابر، طوسی در کتاب رجال، در باب اصحاب امام هادی (علیه‌السلام)، او را «ثقة، رازی» خوانده است.[۳۶] این عبارت محور استدلال ثقه‌دانان است. علامه بحرالعلوم کثرت روایات او در فروع و اصول و خالی بودن آن‌ها از وجوه طعن را «عدل‌ترین گواه» بر برائت او از آنچه درباره‌اش گفته شده دانسته است.[۳۷] شیخ بهایی گفته است «الأمر فی سهل سهل»؛ کار سهل آسان است، و ابن طاووس توثیق او را أقوی دانسته است.[۳۸] محدث نوری نیز استدلال کرده که «ضعف در حدیث» در سخن نجاشی به معنای روایت از ضعفا و اعتماد بر مراسیل است، نه ضعف در عدالت؛ و از این‌رو با وثاقت او ناسازگار نیست.[۳۹]
داوری متأخران
خویی توثیق رجال طوسی را در برابر شهادت احمد بن محمد بن عیسی و ابن ولید و صدوق و ابن نوح قابل اعتماد ندانسته و آن را سهو قلم یا افزودهٔ نسخه‌برداران شمرده است. به نوشتهٔ او «فسهل بن زیاد الآدمی ضعیف جزماً، أو أنه لم تثبت وثاقته»؛ پس سهل بن زیاد قطعاً ضعیف است، یا دست‌کم وثاقتش اثبات نشده است.[۴۰] تستری نیز پس از شمارش دلایل تضعیف، توثیق رجال شیخ را ساقط دانسته است.[۴۱] بر این اساس، اعتبار روایات او به دیدگاه رجالی مفتی بستگی دارد: تضعیف‌گرایان روایاتش را ساقط می‌کنند و پذیرندگان توثیق رجال طوسی آن‌ها را معتبر می‌شمارند.
پانویس
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۷۵، ش۵۵۵۶ و ص۳۸۷، ش۵۶۹۹ و ص۳۹۹، ش۵۸۵۳.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۴، ص۱۸۳-۱۸۵؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۴-۳۵۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۷۵، ش۵۵۵۶.
- ↑ حلی، خلاصة الأقوال، ص۲۲۸.
- ↑ ساعدی، الضعفاء من رجال الحدیث، ج۲، ص۱۴۱.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.
- ↑ تستری، قاموس الرجال، ج۵، ص۳۵۹.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۷۵، ش۵۵۵۶؛ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.
- ↑ کشی، رجال الکشی، ش۱۰۶۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۵.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.
- ↑ صدوق، التوحید، ص۱۰۱، ح۱۴؛ کلینی، الکافی، ج۱، ص۸۰.
- ↑ صدوق، التوحید، ص۱۰۱، ح۱۴.
- ↑ نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۵، ص۲۱۶-۲۱۷.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸-۳۵۹.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸-۳۶۰.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۸۷.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸.
- ↑ غفاری، الکلینی و الکافی، ج۱، ص۴۲۷؛ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۵ (نقل از نجاشی و طوسی، در ترجمهٔ محمد بن احمد بن یحیی).
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۶۰.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۴ (نقل از فهرست طوسی).
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.
- ↑ حلی، خلاصة الأقوال، ص۲۲۸ (نقل از ابن غضائری).
- ↑ کشی، رجال الکشی، ش۱۰۶۸.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۴ (نقل از فهرست طوسی).
- ↑ طوسی، الاستبصار، ج۳، ذیل ح۹۳۵.
- ↑ حلی، خلاصة الأقوال، ص۲۲۸.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۴، ص۱۸۳-۱۸۴.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۸۷، ش۵۶۹۹.
- ↑ نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۵، ص۲۲۵ (نقل از رجال السید بحرالعلوم، ج۳، ص۲۴).
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۴، ص۱۸۴.
- ↑ نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۵، ص۲۲۶.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۶.
- ↑ تستری، قاموس الرجال، ج۵، ص۳۶۰.
منابع
- تستری، محمدتقی؛ قاموس الرجال، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۹ق؛ ج۵.
- حلی، حسن بن یوسف؛ خلاصة الأقوال، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق؛ ص۲۲۸.
- خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۳ق؛ ج۹.
- ساعدی، حسین؛ الضعفاء من رجال الحدیث؛ ج۲، ص۱۴۱.
- صدوق، محمد بن علی؛ التوحید، قم: جامعة المدرسین، ۱۳۹۸ق؛ ص۱۰۱.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الاستبصار، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۰ق؛ ج۳.
- طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
- غفاری، عبدالرسول؛ الکلینی و الکافی؛ ج۱، ص۴۲۷.
- کشی، محمد بن عمر؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، مشهد: دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- مامقانی، عبدالله؛ تنقیح المقال فی علم الرجال، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث؛ ج۳۴.
- نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق؛ ص۱۸۵.
- نوری، حسین؛ خاتمة مستدرک الوسائل، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث؛ ج۵.
