یوشع بن نون
| یوشع بن نون | |
| نام کامل | یوشع بن نون بن افرائیم بن یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | نامعلوم |
| وفات | ۲۱ رمضان (بنا بر برخی گزارش‌ها)؛ سنّ او را ۱۱۰ تا ۱۲۶ سال نوشته‌اند |
| مدفن | کفل حارس نزدیک نابلس؛ برخی منابع، معره |
| آثار |
نامه و دعای منسوب در منابع روایی |
| شناخته‌شده برای |
وصی و جانشین موسی (علیه‌السلام) و از پیامبران بنی‌اسرائیل |
یوشَع بن نون (علیه‌السلام) از پیامبران بنی‌اسرائیل و وصی و جانشین موسی (علیه‌السلام) بود. او از نسل یوسف (علیه‌السلام) و از سبط افرائیم است. نام یوشع در قرآن به صراحت نیامده است، اما مفسران و محدثان دو تعبیر قرآنی را بر او تطبیق داده‌اند: «فتای موسی» در داستان دیدار با خضر (علیه‌السلام) و یکی از دو مرد خداترس در ماجرای ورود بنی‌اسرائیل به سرزمین مقدس. بر پایه روایات، موسی (علیه‌السلام) او را وصی خود ساخت و پس از او رهبری بنی‌اسرائیل به یوشع رسید. او آنان را در پایان دورهٔ چهل‌سالهٔ سرگردانی و در فتح اریحا و بخش‌هایی از شام رهبری کرد. منابع درباره مدت رهبری، سن و محل دفن او اختلاف دارند.[۱]
محتویات
نام و نسب
نسب او را «یوشع بن نون بن افرائیم بن یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم» نوشته‌اند. بر این اساس، نون پدر او و افرائیم جدّ اوست و او از سبط افرائیم از اسباط بنی‌اسرائیل به شمار می‌رود. منابع، او را از نسل یوسف (علیه‌السلام) و ابراهیم (علیه‌السلام) دانسته‌اند.[۲] دربارهٔ سال تولد و زادگاه او گزارش یکدستی در منابع موجود دیده نمی‌شود؛ بیشتر دانسته‌ها از روایات تفسیری و گزارش‌های تاریخی مورخان مسلمان به دست آمده است.[۳]
یوشع در قرآن
قرآن کریم در داستان دیدار موسی (علیه‌السلام) با خضر (علیه‌السلام) از «جوان همراه» او یاد می‌کند و در ماجرای ورود به سرزمین مقدس، از دو مرد خداترس سخن می‌گوید. مفسران و محدثان، این دو تعبیر را بر یوشع (علیه‌السلام) تطبیق داده‌اند.[۴]
جوان همراه موسی
قرآن می‌فرماید:
«وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّىٰ أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا»
«و [یاد کن] هنگامی را که موسی به جوان [همراه] خود گفت: از [جستجو] دست برنمی‌دارم تا به محل تلاقی دو دریا برسم، هرچند مدت طولانی‌ای راه بروم.» (کهف: ۶۰)
در روایتی از امام باقر (علیه‌السلام)، یوشع وصی موسی و همان جوانی معرفی شده است که خدا در کتاب خود او را یاد کرده است.[۵] علامه طباطبایی نیز با تکیه بر روایات، این دیدگاه را تقویت کرده است.[۶] بر این اساس، یوشع در سفر موسی (علیه‌السلام) به سوی محل تلاقی دو دریا همراه او بود و ماجرای فراموش شدن ماهی و دیدار با خضر (علیه‌السلام) را مشاهده کرد.[۷]
یکی از دو مرد خداترس
در آیهٔ ۲۳ سوره مائده، پس از سرپیچی بنی‌اسرائیل از فرمان موسی (علیه‌السلام) برای ورود به سرزمین مقدس، از دو مرد سخن گفته شده است:
«قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ ۚ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ»
«دو مرد از کسانی که [از خدا] می‌ترسیدند و خدا به آنان نعمت داده بود گفتند: از آن دروازه بر آنان وارد شوید؛ اگر وارد شوید، قطعاً پیروزید؛ و بر خدا توکل کنید، اگر مؤمن هستید.» (مائده: ۲۳)
در روایتی از امام باقر (علیه‌السلام)، این دو نفر یوشع بن نون و کالب بن یوفنا معرفی شده‌اند. آنان بنی‌اسرائیل را به اطاعت فرمان موسی (علیه‌السلام) و توکل بر خدا فرا خواندند.[۸] قرآن در ادامه می‌فرماید که ورود به آن سرزمین، چهل سال بر بنی‌اسرائیل حرام شد.[۹] بر پایهٔ روایت یادشده، یوشع و کالب از اندکی بودند که در این آزمون بر اطاعت ماندند.[۱۰]
وصایت موسی
در منابع روایی شیعه، یوشع (علیه‌السلام) وصی موسی (علیه‌السلام) شناخته می‌شود. امام باقر (علیه‌السلام) فرمود: «وصی موسی بن عمران یوشع بن نون بود و او همان جوانی است که خدا در کتاب خود ذکر کرده است.»[۱۱] بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، موسی (علیه‌السلام) پیش از وفات، یوشع را فرا خواند و به او وصیت کرد.[۱۲] پس از درگذشت موسی (علیه‌السلام)، یوشع ادارهٔ امور بنی‌اسرائیل را بر عهده گرفت.[۱۳]
منابع اسلامی، یوشع را علاوه بر جانشین موسی (علیه‌السلام)، پیامبر بنی‌اسرائیل نیز خوانده‌اند. بر پایهٔ گزارش‌ها، خداوند او را به نبوت به سوی بنی‌اسرائیل برگزید و به او فرمان داد به سوی اریحا، شهر جباران، حرکت کند.[۱۴] مدت نبوت و رهبری او را ۲۷ تا ۳۰ سال نوشته‌اند.[۱۵]
رهبری بنی‌اسرائیل و فتح سرزمین مقدس
قرآن از سرگردانی چهل‌سالهٔ بنی‌اسرائیل در بیابان خبر داده است.[۱۶] پس از پایان این دوره، نسل تازه به فرمان خدا به سوی اریحا حرکت کرد. منابع، یوشع (علیه‌السلام) را فرمانده و پیشوای این نسل در فتح اریحا و بخش‌هایی از شام دانسته‌اند.[۱۷]
بر پایهٔ گزارش‌ها، بنی‌اسرائیل شهر را محاصره کردند و پس از فرو ریختن دیوار آن، وارد شهر شدند و بر جباران پیروز شدند.[۱۸] یوشع سپس گروهی از پادشاهان شام را شکست داد و سرزمین‌های فتح‌شده را زیر فرمان بنی‌اسرائیل درآورد.[۱۹] دربارهٔ اینکه فتح اریحا در حیات موسی (علیه‌السلام) و با فرماندهی مقدمهٔ سپاه به دست یوشع رخ داد یا پس از وفات او، گزارش‌ها یکسان نیست؛ در هر دو روایت، نقش یوشع در این فتح برجسته است.[۲۰]
نگه داشته شدن خورشید
در گزارش‌های تاریخی آمده است که در نبرد روز جمعه، چون آفتاب نزدیک غروب بود و ادامهٔ جنگ به روز شنبه — روزی که بنی‌اسرائیل در آن جنگ نمی‌کردند — می‌رسید، یوشع (علیه‌السلام) از خدا خواست خورشید را نگه دارد. بر پایهٔ این گزارش، خداوند خورشید را بازگرداند و روز را طولانی کرد تا دشمن شکست بخورد.[۲۱] این گزارش در بحار الأنوار و الأنس الجلیل نقل شده است.[۲۲]
درگذشت و مدفن
دربارهٔ سن یوشع (علیه‌السلام) اختلاف است: برخی ۱۱۰، برخی ۱۲۰ و برخی ۱۲۶ سال نوشته‌اند. مدت رهبری او را نیز ۲۷، ۲۸، ۲۹ یا ۳۰ سال گزارش کرده‌اند.[۲۳] بر پایهٔ برخی روایات، درگذشت او در ۲۱ رمضان بود.[۲۴] پس از او، کالب بن یوفنا به رهبری بنی‌اسرائیل رسید.[۲۵]
مدفن او را در کفل حارس، روستایی در جنوب غربی نابلس، دانسته‌اند. برخی منابع نیز معره را به عنوان محل دفن او ذکر کرده‌اند.[۲۶] در کفل حارس، مقبره‌ای به او نسبت داده شده است.[۲۷] دربارهٔ تعیین قطعی محل دفن او، با توجه به اختلاف گزارش‌ها، نمی‌توان به یقین رسید.
جایگاه در روایات شیعه
در روایتی از امام صادق (علیه‌السلام)، منزلت امامان به منزلت ذوالقرنین، یوشع و آصف بن برخیا تشبیه شده است.[۲۸] بر پایهٔ این روایت، یوشع در شمار صاحبان مقام وصایت قرار می‌گیرد.
در روایتی از امام رضا (علیه‌السلام) آمده است که یکی از صحابه نامه‌ای یافت و آن را نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آورد. پیامبر (ص) پس از خواندن آن فرمود که این نامهٔ یوشع بن نون، وصی موسی (علیه‌السلام)، است. در این نامه مضامین توحید، شکر نعمت و درود بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و خاندان او آمده است.[۲۹]
همچنین بر پایهٔ روایتی از امام صادق (علیه‌السلام)، هنگام قیام قائم آل محمد (علیه‌السلام)، بیست و هفت مرد از جمله یوشع وصی موسی (علیه‌السلام) بازگردانده می‌شوند.[۳۰] این روایت در بحث رجعت در منابع شیعه مورد توجه قرار گرفته است.[۳۱]
اختلاف گزارش‌ها
دربارهٔ برخی جزئیات زندگی یوشع (علیه‌السلام)، گزارش‌های منابع یکسان نیستند. زمان فتح اریحا، مدت رهبری، سن و محل دفن او از جملهٔ این موارد است. همچنین بخش‌هایی از این گزارش‌ها در بحار الأنوار به نقل از قصص انبیا و آثار تاریخی پیشین آمده است. با این حال، وصایت او نسبت به موسی (علیه‌السلام) و نقش او در رهبری بنی‌اسرائیل، در منابع شیعی و برخی آثار تاریخی به روشنی گزارش شده است.[۳۲]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳؛ ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳-۳۷۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۶-۳۷۶؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۳۳۸؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳؛ ج۲، ص۳۳۰.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۳۳۸.
- ↑ کهف: ۶۰-۶۵؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳.
- ↑ مائده: ۲۶.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۷ و ۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.
- ↑ مائده: ۲۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳-۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳-۳۷۴.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۴؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۴؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۷ و ۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۶.
- ↑ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.
- ↑ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۹۸؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۸.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۶.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۲.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۲؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۱۹۰ و ۲۲۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۶-۳۷۶؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷.
منابع
- قرآن کریم.
- عیاشی، محمد بن مسعود؛ تفسیر العیاشی، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق؛ ج۱ و ۲.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش؛ ج۱ و ۸.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق؛ ج۱۳.
- طباطبایی، محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق؛ ج۱۳.
- علیمی، عبدالرحمن بن محمد؛ الأنس الجلیل بتاریخ القدس والخلیل، تحقیق عدنان یونس، مکتبة دندیس، چاپ اول، ۱۴۲۰ق؛ ج۱.
| پیامبران |
| پیامبران اولوالعزم |
| محمد (ص) * عیسی * موسی * نوح * ابراهیم |
| سایر پیامبران |
| آدم * ادریس * یعقوب * یوسف * یونس * اسحاق * اسماعیل * الیاس * ایوب * خضر * داوود * سلیمان * ذوالکفل * زکریا * شعیب * صالح * لوط * هارون * هود * یحیی * یسع * شعیا * اِرميا * جرجیس * حبقوق * يوشع بن نون |
