جعفر بن محمد دوریستی
«جعفر بن محمد دوریستی رازی» (۳۸۰-۴۷۴ ق)، محدث، متکلم و فقیه معتبر شیعه در قرن پنجم هجری و از شاگردان سید رضی بود. او نزد خواجه نظام‌الملک طوسی، وزیر دانشمند سلجوقیان، عالمی مقرب بود. دوریستی یکی از رجال کثیر الراویه در کتب شیعه و از اساتید شیخ طبرسی است و کتابهای «الاعتقادات» و «الردّ على الزیدیة» از جمله آثار اوست.
| نام کامل | جعفر بن محمد دوریستی |
| زادروز | ۳۸۰ قمری |
| زادگاه | دَرشت، شهر ری |
| وفات | ۴۷۴ قمری |
| مدفن | دَرشت، شهر ری |
|
| |
| اساتید | |
| شاگردان |
شیخ طبرسی، زید بن محمد بیهقی، محمد بن اسماعیل مشهدی، محمد بن مرزبان، حسین مؤدب قمی... |
| آثار |
الاعتقادات، الکفایة فى العبادات، عمل یوم و لیلة، الرد على الزیدیة، الحسنی،... |
زندگی‌نامه
ابوعبداللّه جعفر بن محمد بن احمد دوریستی عبسی، از نسل بنی عبس قبیله حذیفه بن یمان است.[۱]
او در سال ۳۸۰ هجری در روستای دَرَشْت (طَرَشت کنونی)[۲] واقع در دو فرسخی شهر ری - نزدیک تهران - زاده شد و شهرت او به دوریستی از این‌رو است.
خواجه جعفر از عالمان بنام شیعی مذهب زمان خود به شمار می‌رفت و خاندان وی همگی به فضیلت و تقوا معروف‌اند.
خواجه جعفر دوریستی در ری از اعتبار فراوان اجتماعی و مذهبی برخوردار بود و با ورود او به دوریست، این روستا تبدیل به مرکزی علمی در جهان اسلام شد و شاگردان بسیاری پیرامون او گرد آمدند. او حتی مورد توجه عالمان سنی مذهب خراسان نیز بود.
نوشته اند دوریستی نزد خواجه نظام الملک طوسی، وزیر شافعی مذهب و دانشمند سلجوقیان خیلی مقرب بود و خواجه ماهی چند دفعه به دیدن او در دوریست می رفت و از مجالست با او محظوظ بود. در کتاب «النقض» آمده است: «… شیخ جعفر دوریستی مشهور در فنون و علوم و مصنف کتب و راوی اخبار و از بزرگان این طائفه و علماء بزرگ، در هر دو هفته نظام‌الملک از ری به دوریست رفتی و از خواجه جعفر سماع اخبار کردی و بازگشتی…».
سال درگذشت جعفر بن محمد دوریستی روشن نیست؛ ولی برخی عمر او را تا ۱۲۰ سال احتمال داده‌اند.[۳] وی در سال ۴۷۴ هجری زنده بوده و در همان زادگاه خود -دوریست- درگذشته و مزارش هم اکنون موجود است.[۴]
تحصیل و استادان
جعفر بن محمد دوریستی از اوان زندگی و در محضر پدرش با دانش آشنا شد و به کسب آن روی آورد و در سال ۴۰۱ هجری به بغداد رفت.
وی در آغاز مهاجرت به بغداد نزد فردی به نام ابوعبداللّه محدث، حدیث می‌آموخته، ولی به دلیل ناصبی بودن او، درس وی را ترک می‌گوید.[۵]
جعفر بن محمد دوریستی مشایخ متعددی را در عراق و ایران درک کرد. وی معاصر شیخ طوسی و از شاگردان شیخ مفید و سید مرتضی و سید رضی بود.
شاگردان
جعفر بن محمد دوریستی پس از سال‌ها تحصیل، تدریس، تحقیق و تصنیف به درجه عالی از علوم و فنون رسید و در فقه، حدیث و کلام از عالمان بزرگ شیعه به شمار آمد.
دوریستی یکی از رجال کثیر الراویه در کتب شیعه است و اغلب علمای بزرگ قرن ششم هجری مانند محمد بن ادریس حلی، شاذان بن جبرئیل و ابن شهر آشوب و سید مهدی مرعشی حسینی (با واسطه) از وی نقل روایت نموده اند.
جعفر بن محمد عظمت علمی و شهرتش به گونه‌ای بود که خواجه نظام الملک طوسی وزیر ملک‌شاه سلجوقی را هفته‌ای یک بار از ری به دَرشت (دوریست) می‌کشاند تا از دانش او بهره گیرد.
همچنین شیخ طبرسی،[۶] زید بن محمد بیهقی، ابوالبرکات محمد بن اسماعیل مشهدی، محمد بن مرزبان و حسین مؤدب قمی نیز در شمار شاگردان اویند.[۷] علی بن عبداللّه زیادی نیز در اواخر ذی الحجه سال ۴۷۴ هجری از ابوعبداللّه اجازه روایت گرفته است.[۸]
آثار و تألیفات
مهمترین ویژگی جعفر دوریستی سهمش در روایت آثار حدیثی و فقهی گذشتگان و از آن جمله آثار عراقی برای محافل علمی ایران و به ویژه ری و خراسان است. روایت از او به عنوان نقل احادیث کتابهایش و یا نقل اجازات روایی او در کتابهای حدیثی و اجازات متأخر، مکرر دیده می شود.
وی تألیفاتی را از خویش بجا گذاشته است، از جمله:
- الاعتقادات،
- الکفایة فى العبادات،
- عمل یوم و لیلة،
- الردّ على الزیدیة،
- الحُسنی؛ که سید ابن طاووس در «الاقبال» از آن استفاده کرده است.[۹]
- همچنین مناظرات شیخ صدوق را گرد آورده که نجاشی آن را در شمار تألیفات صدوق آورده است و نیز برخی از گفته‌های شیخ صدوق در مجالس رکن الدوله دیلمی را به صورت رساله‌ای مستقل گرد آورده بود.[۱۰]
- ابن حمزه طوسی هم می‌گوید: ایشان یکی از معجزات امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) را در سال ۴۷۳ هجری به فارسی برگردانده بوده و آن را به خط خود ابوعبداللّه دیده است و ابن حمزه مجدداً آن را در سال ۵۶۰ در کاشان به عربی ترجمه می‌کند.[۱۱]
در مورد رساله «الردّ على زیدیه» باید گفت: از آنجا که او بخش مهمی از عمر خود را در ری سپری کرده بوده و در این شهر در طول سده پنجم زیدیان شدیدا فعال بوده اند، به خوبی می توان انگیزه او را برای نوشتن چنین کتابی دریافت. متأسفانه اصل این کتاب باقی نمانده، اما بخشی از آن در «اعلام الوری» آمده است. از جمله روایت زیر که اشاره به خلافت بلافصل امام علی علیه السلام دارد: «وممّا ذکره الشیخ أبوعبدالله جعفر بن محمد بن أحمد الدوریستی رحمه الله فی کتابه فی الرد على الزیدیة قال: أخبرنی أبی قال: أخبرنی الشیخ أبوجعفر بن بابویه قال: حدثنا محمد بن علی ماجیلویه، عن عمّه، عن أحمد بن أبی عبدالله، عن أبیه، عن خلف بن حماد الاسدی، عن الاعمش، عن عبایة بن ربعی، عن ابن عباس قال: سألت رسول الله صلى الله علیه وآله حین حضرَته وفاتُه فقلت: یا رسول الله إذا کان ما نعوذ بالله منه فإلى مَن؟ فأشار إلى علی علیه السلام فقال: إلى هذا، فإنه مع الحق والحق معه، ثم یکون من بعده أحد عشر إماماً مفترضة طاعتُهم کطاعته».[۱۲]
چنین پیداست که دوریستی بر سنت ادبیات جدلی زیدیان و امامیان در این کتاب، بخشی را به موضوع امام غائب و مسئله دوازده امام و نصوص اختصاص داده بوده که می دانیم مورد انتقاد زیدیان در این دوره بوده است.
پانویس
- ↑ امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۴، ص۱۵۱.
- ↑ بروجردی، سید علی، طرائف المقال، ج۲، ص۱۷۴.
- ↑ امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۴، ص۱۵۲؛ مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال، ج۱۶، ص۶۹.
- ↑ ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج۲، ص۱۲۷؛ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۴۵۹؛ محمدباقر خوانساری، روضات الجنات، ج۲، ص۱۷۴.
- ↑ طوسی، محمد بن علی، الثاقب فی المناقب، ص۲۳۶.
- ↑ طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری، ص۱۸.
- ↑ محدّث نوری، حسین، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۳، ص۸۶.
- ↑ امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۴، ص۱۵۱.
- ↑ ابن طاووس، علی بن موسی، الإقبال بالأعمال الحسنة، ج۳، ص۱۹۱.
- ↑ صدوق، محمد بن علی، الهدایة فی الأصول و الفروع، ص۱۳۹.
- ↑ طوسی، محمد بن علی، الوسیلة الی نیل الفضیله، ص۱۸.
- ↑ إعلام الورى بأعلام الهدى، الطبرسی، ج ۲ ص ۱۶۳.
منابع
- دائرةالمعارف مؤلفان اسلامی، مدخل "جعفر بن محمد دوریستی"، ج۳، ص۱۰۹.
- "جعفر بن محمد بن احمد دوریستی رازی"، سایت تبیان.
- "عالمان دَرشت در محله طرشت تهران"، احمد مسجدجامعی، سایت تاریخ ایرانی.
- "رديه‌ای بر زيديه از دوريستی"، سایت بررسی‌های تاریخی.
