سجده

«سجده» به معنى خضوع و تذلّل است و در اصلاح شرعی آن، عبارت است از پیشانى به خاک نهادن به منظور تعظیم پروردگار. سجده در نمازهای واجب یومیه، جزء ارکان نماز است.

سجده در لغت و اصطلاح

«سَجدَه» اسم مصدر «سجَدَ» و مصدر آن «سجود» می باشد و آن در لغت به معنى خضوع و تذلّل و اظهار فروتنى است؛ و در اصطلاح شرع، عبارت است از پیشانى به خاک نهادن به منظور تعظیم پروردگار.

سجده به قصد عبادت و پرستشِ مسجود، خاص خداوند است و سجده به غیرخدا کفر است، اما به قصد تکریم و تعظیمِ صرف به غیرخدا نیز روا باشد؛ چنان که در قرآن در مورد حضرت آدم علیه السلام «وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ» و نیز در مورد حضرت یعقوب و حضرت یوسف علیهماالسلام «وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا» آمده است. البته سجده بر حضرت آدم، چون به فرمان خدا بود، در واقع بندگى و عبوديت خدا بشمار می رود. زيرا عبادت واقعى، عملى است كه خداوند بخواهد، نه آنكه طبق ميل ما باشد.

سجده را نزد خداوند مکانتى عظیم و شأنى والا است و در شأن آن همین بس که خداوند خطاب به بنده اش می فرماید: «... وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ»؛ سجده کن و به من نزدیک آى.

سجده بر دو قسم است:

• سجود اختیارى، چنان که در قرآن آمده است: «فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا».
• سجود تکوینى و قهرى و تسخیرى: «وَلِلّهِ یسْجُدُ مَن فِی السَّمَاواتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَکَرْهًا وَظِلالُهُم بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ».

سجده در روایات

• رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ بنده اى نباشد که سجده اى براى خدا انجام دهد جز این که خداوند به برکت آن سجده درجه اى برایش بالا برد و گناهى از او بیفکند و حسنه اى در نامه عمل او ثبت نماید.

• امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: سجده هاى بدنى عبارتند از نهادن بهترین جاى پیشانى بر خاک و روى آوردن به زمین با دو کف دست و دو زانو و سر انگشتان پا با دلى آرام و نیتى پاک. و اما سجده هاى نفسانى عبارتند از تهى ساختن دل از آنچه فانى شدنى است و روى آوردن با تمام همت بدانچه باقى است و زدودن تکبر و تعصب از خود و بریدگى از تعلقات دنیوى و آراسته شدن به اخلاق پیامبر.

• امام صادق علیه السلام فرمود: سجده حد اعلاى عبادت در بنى آدم است.

• و نیز از آن حضرت نقل است که روزى پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در یکى از حجرات همسرانش به کارى از کارهاى خانه مشغول بود. در این حال مردى (از مسلمانان) وارد شد عرض کرد: اجازه بفرما این کار را من انجام دهم. حضرت پذیرفت و چون کار را به انجام رساند، پیغمبر صلی الله علیه و آله به وى فرمود: بگو چه نیازى دارى؟ عرض کرد: بهشت. حضرت کمى سر به زیر افکند و سپس فرمود: اجابت شد. و چون او خواست برود فرمود: اى بنده خدا ما را به طول سجده خویش یارى ده.

• امام رضا عليه السلام فرمود: نزديک ترين حالات انسان نسبت به خداوند، موقعى است که در سجده باشد.

• جعفر عطار گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم فرمود: مردى به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: یا رسول الله، گناهان بسیار دارم و عملم بس ضعیف است! حضرت به وى فرمود: بر تو باد به کثرت سجود، که سجود آنچنان گناهان را فرو می ریزد که باد برگ درختان را.

سجده در نماز

سجده از اجزاء واجب نماز بوده و دو سجده در یک رکعت رکن است و حقیقت آن نهادن پیشانى بر زمین به قصد تعظیم خدا است. اگر هر دو سجده در یک رکعت فوت شود موجب بطلان نماز شده، و اگر یکى سهواً ترک شود، در صورتى که پیش از رکوع رکعت بعد به یادش آید، در نماز آن را انجام دهد و اگر پس از دخول در رکوع به یادش آید، بعد از نماز آن را قضا کند و سپس دو سجده سهو انجام دهد.

واجبات سجود چند چیز است:

• نهادن هفت عضو بدن بر زمین و آنها عبارتند از: پیشانى و دو کف دست و دو سر زانو و دو سر انگشت بزرگ پاها.
• ذکر سجود و مطلق ذکر کافى است، هرچند بهتر و به احتیاط مقرونتر گفتن تسبیح است، بدین کیفیت: «سبحان ربّى الأعلى و بحمده» و یا سه بار «سبحان الله».
• طمأنینه، یعنى در موقع خواندن ذکر، همه اعضاء هفتگانه بر زمین مستقر و ثابت باشند.
• نشستن بین دو سجده با طمأنینه.
• هم سطح بودن محل پیشانى با جاى ایستادن و اگر اختلافى باشد، نباید بیش از چهار انگشت بسته باشد.
• طاهر بودن جایى که پیشانى هنگام سجده بر آن نهاده می شود.
• پیشانى بر زمین یا چیزى که در حکم زمین است نهاده شود، مانند سنگ و کلوخ و رستنی هاى زمین و هر چه از اجزاء روی زمین بشمار می رود (نه معادن زیر زمین)، جز آنچه که خوردنى یا پوشیدنى باشد.

سجده‌های واجب قرآن

در چهار سوره از قرآن کریم، به آياتى مى‌رسيم كه واجب است هنگام تلاوت آنها سجده كنيم. اين سوره‌ها عبارتند از: سوره سجده، سوره فصلّت، سوره نجم و سوره علق كه در اصطلاح به «سوره‌هاى عزائم» نامگذارى شده‌اند. آیات دارای سجده واجب در این سور عبارتند از:

• «إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ»؛ فقط کسانی به آیات ما ایمان می آورند که وقتی به وسیله آن آیات به آنان تذکر داده شود، سجده کنان به رو در می افتند و همراه با سپاس، پروردگارشان را از هر عیب و نقصی تنزیه می کنند در حالی که تکبّر و سرکشی نمی ورزند.
• «وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ۚ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ»؛ از نشانه های او شب و روز و خورشید و ماه است؛ نه برای خورشید سجده کنید و نه برای ماه، برای خدایی که آنان را آفرید، سجده کنید، اگر می خواهید فقط او را بپرستید.
• «فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا»؛ پس خدا را سجده کنید و بپرستید.
• «کلّا لا تُطِعهُ وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ»؛ این چنین نیست، هرگز از او اطاعت مکن، و سجده کن و به خدا تقرب جوی.

خواندن اين چهار سوره در نماز جايز نيست. در سجده تلاوت، وضو، طهارت، رو به قبله بودن و ذکر، لازم نیست؛ بلکه همین قدر که انسان، اعضاء هفتگانه سجده را بر زمین بگذارد کافی است. تذکر لازم این که واجب است پیشانی را بر چیزی قرار دهد که سجده بر آن صحیح است.

منابع

• فرهنگ معارف و معاريف، سيد مصطفى حسينى دشتى.
• تفسیر نور، محسن قرائتی.