شیخ ابوالصلاح حلبی
«شیخ تقیالدین ابوالصّلاح حلبی» (۳۴۷-۴۴۷ ق)، فقیه، محدث و متکلم بزرگ شیعه در قرن پنجم هجری و از شاگردان سید مرتضی و شیخ طوسی بود. این فقیه بزرگوار مورد توثیق بیشتر علمای رجال قرار گرفته است. ابوالصّلاح حلبی در فقه و کلام متبحر بود و آثار متعددی تألیف نمود، از جمله: «الکافی فی الفقه» و «تقریب المعارف فی الکلام».
| نام کامل | تقیالدین ابوالصّلاح حلبی |
| زادروز | ۳۴۷ قمری |
| زادگاه | حلب، سوریه |
| وفات | ۴۴۷ قمری |
| مدفن | حلب |
|
| |
| اساتید | |
| شاگردان |
|
| آثار |
الکافی فی الفقه، تقریب المعارف فی الکلام، البدایة، دفع شبهة الملاحدة، الشافیة، العدة، اللوامع، المرشد فی طریق المتعبد،... |
محتویات
ولادت و وفات
ابوالصلاح تقی بن نجمالدین بن عبیدالله حلبی اهل شهر حلب در شامات (سوریه کنونی) بود. تاریخ ولادت ابوالصلاح حلبی درست مشخص نیست و با مسلم گرفتن تاریخ وفات او، احتمالا ولادتش در حدود سال ۳۴۷ هجری صورت گرفته باشد.
شیخ ابوالصلاح حلبی پس از یک عمر طولانی و پربرکت که همه را در راه خدا و احیای شریعت او صرف نمود، در صد سالگی به سال ۴۴۷ هـ.ق در شهر حلب به رحمت ایزدی شتافت و در همانجا مدفون گردید.
تحصیلات و اساتید
ابوالصلاح حلبی تحصیلات عالیه خویش را نزد فقیه و اصولی بزرگوار، سید مرتضی علمالهدی (م، ۴۳۶) و شیخ بزرگوار طائفه، شیخ طوسی (م، ۴۶۰) انجام داد و اندکی نیز از محضر عالم بزرگوار سلار عبدالعزیز دیلمی تلمذ نموده است.
ابوالصلاح از طرف سید مرتضی به تدریس و قیام به وظائف دینی و شرعی در بلاد شام و حلب منصوب گردیده است، از این رو او را «خلیفة المرتضی» (نماینده سید مرتضی) نیز گفتهاند؛ آن چنان که پس از درگذشت سید، از سوی شیخ طوسی نیز در آن مقام ابقا شده است و نیابت او را پذیرفتهاند، از این رو به او «خلیفة الشیخ» نیز میگویند. موضوع نیابت ، نشان دهنده بسط ید علما و فقها و وجود آثار مرجعیت و تقلید در آن نقاط -همانند امروزین- میباشد که مراجع عالیقدر تقلید نمایندگانی از سوی خویش در اطراف و اکناف تعیین مینمودند تا در امر مراجعات مردم سهولت و تسریعی ایجاد کرده باشند و مشکلات دینی مردم توسط آنان حل شده باشد و در مبادله درخواستهای خویش دچار وقفه نشوند.
آثار و تألیفات
شیخ ابوالصلاح حلبی دارای آثار و تألیفات متعددی است که نوعاً در زمینه فقه و کلام میباشد و اسامی برخی از آنها به این ترتیب است:
- البدایة (فقه)
- تقریب المعارف فی الکلام (کلام)
- دفع شبهة الملاحدة (کلام)
- شرح ذخیره علم الهدی (سید مرتضی) (کلام)
- الشافیة
- العدة (فقه)
- الکافی فی الفقه (معروفترین اثر او)
- اللوامع (فقه)
- المرشد فی طریق المتعبد (احکام)
ابوالصلاح در نظر عالمان
- شیخ طوسی در «الفهرست» خویش و شیخ منتجبالدین نیز در «فهرست» خویش و ابن شهرآشوب در «معالم العلماء» ابوالصلاح حلبی را ستودهاند.
- ابن داوود حلی صاحب «رجال» گفته است: او دارای عظمت قدر و از بزرگان شیعه است. محقق حلی در «المعتبر» او را به عنوان اعیان فقهای ما توصیف کرده است.
- میرزا عبدالله افندی در «ریاض العلماء» شرح حال او را به اختصار آورده است و مینویسد: او شیخ تقیالدین بن نجمالدین بن عبدالله الحلبی، شاگرد سید مرتضی علمالهدی و شیخ طوسی و استاد قاضی ابن براج میباشد و با این که او از شاگردان شیخ طوسی است، باز نام او را در کتاب «فهرست» خویش آورده است و گفته است او پیش ما و پیش سید مرتضی درس خوانده است.[۱] سپس او را توثیق کرده است و این امر نشانگر عظمت شأن و اعتبار اوست.
- میرزا محمدباقر خوانساری در «روضات الجنات» خود، فصلی را در مورد زندگی این فقیه نامدار بازگشوده و مطالبی را در مورد او بازگو میکند. او میگوید: فقیه نامدار و بزرگوار، ابوالصلاح تقیالدین بن نجم بن عبدالله حلبی، فقیه و مورد اعتماد اهل رجال از اعیان امامیه و از مشاهیر فقهای حلب و موصوف به خلیفة المرتضی است و آن بر اساس نیابتی است که از سوی استاد بزرگوارش داشته است، آن چنان که ابن براج از سوی شیخ طوسی اعلی الله مقامه داشته است. این گونه نیابت بر اساس قضاوت یا جنبه نیابت در تدریس داشته است، چون هر دو نیابت مورد نص و تصریح قرار گرفتهاند، این امر نشانگر عظمت و شأن این فقیه بزرگوار میتواند باشد.[۲]
- شیخ حر عاملی در کتاب «امل الآمل» در مورد او گفته است: ابوالصلاح حلبی که ابن براج از او روایت میکند، معاصر شیخ طوسی بود و او مورد وثوق، عالم، فاضل، فقیه و محدث بوده است و کتابهایی دارد و کتاب «تقریب المعارف» او بسیار نیکو و زیبا است و من کتاب «الکافی» او را مشاهده کردهام که ابواب فقهی را به صورت منظم آورده است و کتاب بسیار زیبا و مورد استناد در فقه ماست و بیش از بیست هزار سطر میباشد... و کتاب «المعراج» که در مورد حدیث است به او نسبت داده میشود، شاید مؤلف آن ابوصالح حلبی باشد، نه ابوالصلاح.[۳]
- فخرالدین طریحی در «مجمع البحرین» مینویسد: نام صاحب گفتار ما، تقی بن نجمالدین میباشد و هر وقت تقی به صورت مطلق گفته شود، منظور ایشان میباشد. طریحی هنگامی که نامی از سلار دیلمی میبرد، در شرح حال او مینویسد: ابوالصلاح حلبی نیز از او فراگرفته است و هنگامی که از شهر حلب مورد استفتا و پرسش فقهی قرار میگرفت، در پاسخ میگفت: پیش شما تقی وجود دارد، یعنی به او مراجعه کنید.
- سید ابوالقاسم خویی در «معجم رجال الحدیث»، ضمن شرح حال او، کلام شیخ طوسی را میآورد که گفته او پیش ما و سید مرتضی درس خوانده است، فرد موثقی است و دارای تألیفاتی میباشد. وی اسامی کتابهای او را این چنین نام میبرد: البدایه (در فقه)، الکافی (در فقه)، شرح ذخیره سید مرتضی (در کلام).[۴]
پانویس
منابع
- فقهای نامدار شیعه، عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، صفحه ۹۵.
- دانشنامه جهان اسلام، مدخل "حلبی" از حسن حکیمباشى، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی.
