ظهیر الدین همدانی
«ابراهیم بن حسین همدانی» ملقّب به «ظهیرالدین» (م، ۱۰۲۶ ق)، حکیم، فیلسوف، متکلم، محدث و ادیب بزرگ شیعه در زمان شاه عباس صفوی و از شاگردان شیخ بهائى است. ظهیرالدین همدانی جامع علوم عقلی و نقلی بود و در اصول فقه و تفسیر و حدیث و حکمت و فلسفه و منطق و کلام مهارت داشت و آثار متعددی در حکمت و فلسفه نگاشت.
| نام کامل | ظهیرالدین ابراهیم بن حسین همدانی |
| زادگاه | همدان |
| وفات | ۱۰۲۶ قمری |
| مدفن | همدان |
|
| |
| اساتید |
میر فخرالدین سماکى، میرزا مخدوم اصفهانى، شیخ بهائى، محمد بن احمد بن نعمتالله عاملى،... |
| شاگردان |
مراد بن علیخان تفرشی، میر مصطفی تفرشی، ملا محمدتقى مجلسى، جسمی همدانی، ملا زکی همدانی، ملا عبدالباقی شکوهی همدانی،... |
| آثار |
رساله اثبات الواجب، حاشیه بر اثبات الواجب القدیم، حاشیه بر الهیات شفا، النموذجة الابراهیمیة، حاشیه بر شرح اشارات،... |
زندگینامه
از سال ولادت ابراهیم بن حسین همدانی اطلاعی در دست نیست. پدرش میرزا قوام الدین حسین در عهد شاه طهماسب در همدان عهدهدار منصب قضاوت و متصدى امور شرع بود؛ بدین جهت میرزا ابراهیم به قاضیزاده نیز مشهور است.
وى به همراه پدرش مدتى در قزوین بود، لذا توانست در محضر میر فخرالدین سماکى تلمّذ کند و علوم عقلى را فرا گیرد. چون به همراه پدر به اصفهان رفت، شاگرد میرزا مخدوم اصفهانى شد.
همدانى تحصیلات خود را در فقه و ادب و حکمت و کلام و بلاغت ادامه داد. او حدیث را از شیخ بهائى فراگرفت و از او اجازه روایت دریافت کرد. در سفرى که به مکه داشت، با شیخ محمد بن احمد بن نعمتالله عاملى ملاقات کرد و از او نیز اجازه نقل روایت دریافت کرد.
ظهیرالدین بعد از وفات پدر، قاضى همدان شد، لیکن اکثر اوقات خود را در درس و مطالعه و مباحثه میگذراند.
ابراهیم ظهیرالدین همدانی به سال ۱۰۲۶ قمری وفات نمود و ظاهرا در همدان مدفون شد.
جایگاه علمی
ظهیرالدین همدانی جامع علوم عقلی و نقلی بود و در اصول فقه و تفسیر و حدیث و حکمت و فلسفه و منطق و کلام مهارت داشت. مراتب علمى او با زهد و تقوى توأم بود.
شیخ بهایى او را بر میرداماد ترجیح مىداد و مکاتباتى بین آن دو جریان داشت. صاحب «تراجم علما» می نویسد: روزی شاه عباس صفوی به ملاقات شیخ بهائی آمد؛ در اطاق شیخ کتب متعددی به چشم می خورد، سؤال کرد آیا از علما کسی هست که به مندرجات تمام این کتابها با خبر باشد؟ شیخ فرمود خیر؛ اگر هم کسی باشد، او میرزا ابراهیم همدانی است.
شاگردان
ظهیرالدین همدانى از دانشمندان بزرگ عصر خود بود و جمع کثیرى از علماى زمان از محضر وى استفاده کرده و جمعی دیگر از وى اجازه روایت داشته اند. برخی از شاگردان و تربیت یافتگان حوزه درس وی، این افراد را نام بردهاند:
- مراد بن علیخان تفرشی، نویسنده کتاب «تعلیقة السجادیة» که شرحی بر «من لایحضره الفقیه» است.
- میر مصطفی تفرشی، مؤلف «نقد الرجال» که از ابراهیم همدانی با تعبیر «استادی» و «استاد البشر» یاد کرده است.
- ملا محمدتقى مجلسى (مجلسی اول)
- جسمی همدانی، از ایرانیان مهاجر به هند که اکثر اوقات به شاگردی و مصاحبت ابراهیم همدانى سرافراز بود.
- ملا عبدالباقی شکوهی همدانی، شاعر و خوشنویس معاصر شاه عباس صفوی
- عبدالغنی تفرشی.
آثار و تألیفات
ظهیرالدین همدانی تألیفات و تصنیفات بسیاری دارد که از آن جمله است:
- رسالهى «اثبات الواجب».
- حاشیه بر «اثبات الواجب القدیم» اثر جلال الدین محمد دوانی.
- حاشیه بر «الهیات شفا» اثر ابن سینا.
- النموذجة الابراهیمیة، تلعیقات بر دو کتاب «شفا» و «نجاة» از ابن سینا.
- حاشیه بر «شرح اشارات» اثر خواجه نصیرالدین طوسی.
- حاشیه بر «شرح جدید تجرید».
- حاشیه بر «کشاف».
ابراهیم همدانی شعر نیز میسرود؛ نمونهای از اشعار فارسی او را میتوان در جُنگ متعلق به جنابذی، ملاحظه کرد.
منابع
- دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۲، مدخل "ابراهیم همدانی" از ناصر شعار، بازیابی: ۱۹ مهر ۱۳۹۳.
- اثر آفرینان، جلد چهارم، "ظهیر همدانی، میرزا سید ابراهیم".
- "سید ابراهیم حسینی همدانی"، پایگاه شعائر.
- لغتنامه دهخدا، مدخل "ابراهیم بن حسین"، در دسترس در واژه یاب، بازیابی: ۱۹ مهر ۱۳۹۳.
