محمد بن سعد کاتب واقدی
«محمد بن سعد بصری بغدادی» مشهور به «کاتب واقدی» (۱۶۸-۲۳۰ ق)، مورخ و سیرهنویس مشهور مسلمان در قرن سوم هجری بود. او از خواص شاگردان محمد بن عمر واقدی گردید و به علت نوشتن آثار و روایات استاد به کاتب واقدی شهرت یافت. [۶]ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ص۱۲۸. کتاب الطبقات الکبری مهمترین تألیف ابن سعد است.
| زادروز | ۱۶۸ قمری |
| وفات | ۲۳۰ قمری |
|
| |
|
| |
| آثار |
،... |
زندگینامه
ابوعبدالله محمد بن سعد بن منیع مشهور به ابن سعد کاتب واقدی، در سال ۱۶۸ ق. متولد شد و از کودکی به تحصیل پرداخت. [۲] ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۰، ص۶۶۴. ابن سعد به قولی از موالی حسین بن عبدالله نواده عباس بن عبدالمطلب بوده، [۱]ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۹۹ ولی ابن خلکان بنا به مستندی نامعلوم او را «زهری» شمرده و نیز از وی تعبیر به «بصری» کرده است،[۳]ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، ج۴، ص۳۵۱. چنانکه برخی دیگر بصره را محل تولد او دانستهاند. گویا اصل او از بصره است، ولی بعدها به بغداد رفت و در آنجا ساکن شد. [۳] صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۳، ص۷۵.
مذهب:
ابن سعد، سنی متعصبى بود كه مذهب او به وضوح از آثارش پيداست؛ اما زمانى كه مأمون عباسی در مجلس محنهای که در سال ۲۱۸ ق. ترتیب داد، اعلام كرد همه بايد به «خلق قرآن» گواهى دهند، ابن سعد همراه يک گروه هفت نفرى به رقّه فرا خوانده شد و در آنجا به خلق قرآن اعتراف كرد.[۷] طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج۸، ص۴۳۴. اين دعوت، ضمن اينكه نشانه اعتبار و اهميت مقام اجتماعى ابن سعد است، با توجه به عقايد او به نظر مى رسد از روى ناچارى صورت گرفته باشد به همين جهت برخی اين كار ابن سعد را تقیه دانسته اند.
فعالیتهای علمی:
ابن سعد از نخستين سيرهنويسانى است كه در غير مدینه نشأت يافتند، چه آنكه غالب سيرهنويسان پيش از او چون محمد بن اسحاق و [[[محمد بن عمر واقدی|واقدی]] مدنىاند.
افزون بر این، ابن سعد راوی در قرائت نیز بوده است. او قرائات مختلف، به خصوص قرائات قاریان مدینه چون نافع، ابوجعفر و شیبه را از واقدی فراگرفت، و خود آن را به حارث بن ابی اسامه آموخت، و او آن را به ابن مجاهد انتقال داد. [۳۸]ابن جزری، محمد، غایة النهایة، ج۱، ص۲۰۱.
از نظر رجالی، ابن سعد مورد اعتماد رجالیان بوده است. ابوحاتم به صدق او در روایت اشاره کرده.[۳۲]ابن ابی حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، ج۷، ص۲۶۲. خطیب بغدادی او را از اهل عدالت شمرده، [۳۳]خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۶۹. و برخی چون ابن ندیم او را ثقه دانستهاند. [۳۴]ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ج۱، ص۱۲۸.
گفته شده است احمد بن حنبل به فراگرفتن روایات او علاقه نشان میداد[۳۵]خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۶۹. و مزّی او را در زمره رجال سنن ابوداوود آورده است. [۳۶]مزی، جمالالدین، تهذیب الکمال، ج۲۵، ص۲۵۸. با اینهمه از یحیی بن معین عبارتی نقل شده که در بردارنده طعنی بر صدق گفتار اوست. [۳۷]خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۶۹.
وفات:
محمد ابن سعد سرانجام در ۶۲ سالگی در سال ۲۳۰ ق. در بغداد درگذشت و در قبرستان باب الشام دفن شد. [۱۲] خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۷۰؛ ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، ج۳، ص۵۶۰.
استادان و شاگردان
استادان:
ابن سعد از جمعی از [مشایخ]] برجسته بصره، کوفه و بغداد همچون هشیم بن بشیر (د ۱۸۳ق)، اسماعیل بن عُلیه (د ۱۹۳ق)، وکیع بن جراح (د ۱۹۷ق)، سفیان بن عُیینه (د ۱۹۸ق)، هشام بن محمد سائب کلبی (د ۲۰۶ق)، هیثم بن عدی (د ۲۰۷ق)، ولید بن مسلم و ابونعیم فضل بن دکین (د ۲۱۹ق) روایات تاریخی و حدیث فرا گرفت. [۴]ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۷.
همچنین ابن سعد در بغداد به حلقه درس محمد بن عمر واقدی (د ۲۰۷ق) پیوست و از خواص شاگردان او گشت، و تا آنجا در نوشتن آثار و روایات استاد پیش رفت که به «کاتب واقدی» شهرت یافت. [۱۹]ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، ج۴، ص۳۵۱؛ طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۸، ص۶۳۴. او آثار و مرویات استادش واقدی را در تاریخ و غیر آن در اختیار داشت و مهمترین راوی آن آثار بود. [۲۳]خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۵، ص۳۶۹. او برای تدوین آثار خود از آنها بهره بسیار گرفت و بسیاری از آنها را در الطبقات خود گنجانید. البته ابن سعد بجز آثار واقدی، از دیگر منابع چون آثار کلبی، هیثم بن عدی و مداینی در جایجایِ طبقات سود جسته است. [۲۵] ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ج۱، ص۱۱۲.
ابن سعد مدتی نیز در مدینه اقامت گزید و از مشایخ آن دیار چون معن بن عیسی (د ۱۹۸ق)، محمد بن اسماعیل بن ابی فدیک (د ۱۹۹ق) و ابوضمره انس بن عیاض (د ۲۰۰ق) استماع نمود. [۱۱]ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۳. او همچنین از برخی مشایخ مکه چون احمد بن محمد ازرقی (د ۲۱۲ق) و سعید بن منصور (د ۲۲۷ق) حدیث شنیده است. [۱۳]ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۴ زمان دقیق حضور او در حجاز دانسته نیست؛ قدر مسلم این است که او در ۱۸۹ ق. در مدینه بوده و پیش از ۲۱۰ ق. به عراق بازگشته است. [۱۶]ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۵۱. بجز افراد یاد شده، نام دهها تن دیگر از مشایخ ابن سعد در اسانید کتاب طبقات دیده میشود. او حتی از روایت از رجال همطبقه خود چون یحیی بن معین (د ۲۳۳ق) ابا نداشته است. [۱۷]ذهبی، شمسالدین، تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۱۱.
شاگردان:
پس از درگذشت مورخان برجستهای چون کلبی، واقدی و هیثم بن عدی طبیعی، است که ابن سعد به عنوان مورخی که چنین مشایخی را درک کرده، مورد توجه طالبان روایات تاریخی قرار گیرد. از مهمترین شاگردان ابن سعد میتوان از احمد بن یحیی بلاذری، حارث بن محمد بن ابی اُسامه صاحب مسند، احمد بن عبید، حسین بن محمد عبدالرحمان بن فهم و ابوبکر بن ابیالدنیا یاد کرد. [۲۷]بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج۱، ص۵؛ خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۶۹.
آثار و تألیفات
- الطبقات الکبری؛ کتاب مفصل و کمنظیر الطبقات الکبری مهمترین تألیف ابن سعد و بزرگترین منبع موجود عصر خویش درباره طبقات صحابه رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) است.[۱]خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۶۹. این کتاب با سیره پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) آغاز میشود و با شرح احوال صحابه، عالمان مدینه و دیگر شهرهای اسلامی و برخی دیگر از مراکز علمی آن روزگار ادامه مییابد و با مجلدی در شرح احوال زنان ختم میشود. طبقات را در ضمن میتوان گنجینهای در نسبشناسی عرب پیش از اسلام دانست.
- الطبقات الصغیر (مختصر الطبقات)؛ ابن سعد اثر دیگری تحت عنوان الطبقات الصغیر نیز داشته [۵۲]ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ج۱، ص۱۲۸. که نسخهای از آن در موزه باستانشناسی استانبول نگهداری میشود.
- طبقات الرواة.[۱۰] حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون، ج۲، ص۱۱۰۳.
- الحیل (یا الخیل)؛ اثر دیگری را با عنوان «الحیل» نیز در زمره آثار ابن سعد آورده اند.
- فوائد الاعراب؛ اثری منسوب به ابن سعد است.
- القصیدة الحلوانیة فی افتخار القحطانیین علی العدنانیین؛ منظومهای منسوب به ابن سعد، که شرحی بر آن توسط غازی بن یزید در دارالکتب قاهره یافت میشود.
پانویس
منابع
- "ابوعبدالله ابنسعد"، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، عبدالکریم گلشنی، شماره ۱۳۰۹.
- "محمد ابن سعد"، دائرةالمعارف مؤلفان اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، ج۱، ص۶۵۰.
- نرم افزار دانشنامه نبوی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
