تاریخ فقه

«تاریخ فقه» عبارت است از شرح و گزارش تحولات فقه اسلامی از آغاز پیدایش تا کنون. در کتابهای مربوط به تاریخ فقه، معمولا تاریخ فقه در شیعه و اهل سنت را بر اساس تحولات آن به دوره های مختلفی تقسیم کرده و بررسی نموده‌اند. از تاریخ فقه به «تاریخ‌التشریع» یا «ادوار فقه» نیز تعبیر شده است.

دوره‌های تاریخ فقه اهل‌سنت

تاریخ فقه اهل سنت را به پنج دوره زیر تقسیم نموده اند:

• دوره اول: عصر صحابه و تابعین (از رحلت پیامبر تا اوایل قرن دوم هجری)
• دوره دوم: عصر ظهور مذاهب فقهی (اوایل قرن دوم تا اوایل قرن چهارم)
• دوره سوم: عصر رکود حرکت اجتهادی (از اوایل قرن چهارم تا اواسط قرن هفتم)
• دوره چهارم: عصر انحطاط فقهی (اواسط قرن هفتم تا اواخر قرن سیزدهم)
• دوره پنجم: عصر بازگشت به تحرک فقهی (اواخر قرن سیزدهم تا به امروز).

دوره‌های تاریخ فقه شیعه

منابع مختلفی که در بررسی سیر تاریخی فقه امامیه نگاشته شده، هر کدام جریان فقه شیعه را به ادوار مختلفی تقسیم کرده و هر یک از این تقسیم بندی ها با معیارهای خاصی انجام گرفته است. در کتاب «موسوعة طبقات الفقهاء» برای جریان فقه شیعی دوره های ۷ گانه زیر لحاظ شده است:

• عصر نشاط حدیثی و اجتهادی، (۱۱ تا ۲۶۰ ق): از رحلت پیامبر اکرم تا غیبت صغری؛
• عصر اسلوب‌دار شدن حدیث و اجتهاد، (۲۶۰ تا ۴۶۰ ق): از غیبت صغری تا شیخ طوسی؛
• عصر رکود فقه، (۴۶۰ تا ۶۰۰ ق): از شیخ طوسی تا ابن ادریس حلی؛
• عصر تجدید حیات فقهی، (۶۰۰ تا ۱۰۳۰ ق): از ابن ادریس تا پایان حیات شیخ بهایی؛
• عصر ظهور حرکت اخباری، (۱۰۳۰ تا ۱۱۸۰ ق): از محمد امین استرآبادی تا اواخر حیات شیخ یوسف بحرانی؛
• عصر بالا رفتن نشاط فقهی، (۱۱۸۰ تا ۱۲۶۰ ق): از وحید بهبهانی تا اواخر حیات صاحب جواهر؛
• عصر ابداع فقهی، (۱۲۶۰ تا زمان حاضر): از شیخ انصاری به بعد.

برخی ضمن پذیرش دوره اول تا ششم این تقسیم بندی، دوره هفتم را یک دوره واحد به حساب نیاورده، معتقدند دوره های فقه شیعه تا کنون را بهتر است ۹ دوره بدانیم و از دوره هفتم به بعد چنین باشد:

• عصر ابداعات فقهی و جامعیت مسائل آن (۱۲۶۰ تا ۱۳۱۲ ق): از شیخ انصاری تا پیش از آخوند خراسانی؛
• عصر به کمال رسیدن ابداعات اصولی (۱۳۱۲ تا ۱۳۸۰ ق): از آخوند خراسانی تا رحلت آیت الله بروجردی؛
• عصر استقرار حکومت فقهی (۱۳۸۰ ق تا به امروز): از امام خمینی تا به حال.

منابع

• محمد واعظ زاده خراسانی، "کلیات تاریخ فقه"، مطالعات اسلامی، تابستان ۱۳۷۴، ش۳۰، ص ۴۰-۶۵.
• کتاب تاریخ فقه مذاهب اسلامی، کاظم مدیر شانه چی.
• گروه علمى موسسه امام صادق علیه السلام، موسوعة طبقات الفقهاء، زیر نظر جعفر سبحانی، قم، مؤسسة الإمام الصادق.
• حبیب الله عظیمی، "پیشنهادی در ادوار تحولات فقه امامیه"، پاییز ۱۳۸۱، ش ۵۷، ص ۱۲۵-۱۵۶.

فقه
کلیات:	تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی
منابع:	عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ...
↓ رده ها ↓
فقه:	فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه
اصول فقه:	اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه
احکام:	احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام