عصمت پیامبران

عصمت پیامبران، در اصطلاح علم کلام، مصونیت پیامبران الهی از گناه و خطا در دریافت وحی، ابلاغ رسالت و رفتار دینی است. این مفهوم از شرایط نبوت است و مذاهب اسلامی آن را در معنایی گسترده می‌پذیرند؛ ولی در گسترهٔ آن و شیوهٔ اثبات اختلاف دارند. متکلمان عصمت را «لطفی از سوی خداوند که بنده را از معصیت و ترک طاعت بازمی‌دارد، بی‌آنکه اختیارش را بگیرد» تعریف کرده‌اند. در باور امامیه این مصونیت به تبلیغ محدود نیست و همهٔ رفتار پیامبر را دربر می‌گیرد. عصمت پیامبران از مسائل نبوت عامه است و در پاسخ به آیات به‌ظاهر مخالف، از پربحث‌ترین موضوعات کلامی.

تعریف

واژهٔ عصمت از ریشهٔ «عَصَمَ» به معنای منع است و «عِصام» بر بندِ مشک اطلاق شده است. در اصطلاح، متکلمان آن را همان لطف الهی می‌دانند؛ لطفی که معصوم را با وجود توان گناه، از گناه بازمی‌دارد. پس عصمت اجبار یا سلب اختیار نیست و ارزش طاعت را نمی‌کاهد. در برابر، گروهی از متکلمان و فیلسوفان آن را «ملکهٔ نفسانی» یا کمالی در نفس دانسته‌اند. اختلاف دو تعریف آن است که یکی عصمت را فعل خدا و دیگری وصف معصوم می‌داند.

اقسام

عصمت را به اعتبار قلمرو سه قسم کرده‌اند: در دریافت وحی، یعنی مصونیت از خطا در تلقی و نگهداری وحی؛ در ابلاغ، یعنی پرهیز از کتمان، تحریف و دروغ؛ و در عمل، یعنی ترک گناه. مشهور امامیه سهو و نسیان در امور دین را نیز منافی عصمت می‌دانند، زیرا خطا در بیان دین همان اثر خطا در وحی را دارد.

ادلهٔ عقلی

برهان نخست، «نقض غرض»، در چهار مقدمه صورت می‌بندد: خداوند پیامبر را برای هدایت برانگیخته است؛ هدایت به اطمینان از گفتار و کردار او وابسته است؛ گناه یا خطا در او این اطمینان را زایل می‌کند؛ و از میان بردن غرضِ حکیمانه بر خداوند حکیم روا نیست. پس پیامبر از گناه و خطا در امان است. امامیه و معتزله بر آن تکیه دارند. برهان دوم از وجوب اطاعت مطلق برمی‌آید: «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ»؛ «هر کس از پیامبر اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده است». اگر پیامبر گناه کند، اطاعت مطلق از او به پیروی از گناه می‌انجامد و خداوند به پیروی از گناه فرمان نمی‌دهد. برهان سوم، «تنفّر» است: پیامبر باید الگو باشد، چنان‌که قرآن می‌فرماید: «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ»؛ «برای شما در پیامبر خدا الگویی نیکوست»؛ زیرا گناهکار نمی‌تواند الگو باشد. این براهین عصمت را در حوزهٔ رسالت اثبات می‌کنند؛ اما گسترهٔ آن، از جمله صغائر، برهانی نیست.

ادلهٔ نقلی

قرآن سخن پیامبر را وحی می‌داند: «وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ ۞ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ»؛ «از سر هوس سخن نمی‌گوید؛ آن نیست مگر وحیی که وحی می‌شود». نیز آگاهی بر غیب را تنها به پیامبران پسندیدهٔ خود می‌دهد و از او نگهبانی می‌کند: «فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا ۞ لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ»؛ «نگهبانانی پیش و پسِ او می‌گمارد، تا بداند که آنان رسالت‌های پروردگارشان را رسانده‌اند». این آیات عصمت را در دریافت و ابلاغ وحی تأیید می‌کنند؛ گسترهٔ کامل آن اختلافی است.

آیات به‌ظاهر مخالف

آدم

قرآن دربارهٔ حضرت آدم علیه السلام می‌گوید: «وَعَصَىٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَىٰ»؛ «و آدم پروردگارش را نافرمانی کرد و بیراهه رفت»؛ سپس: «فَتَلَقَّىٰ آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ»؛ «آدم از پروردگارش کلماتی دریافت کرد و خدا توبه‌اش را پذیرفت». مفسران سه وجه گفته‌اند: نهی ارشادی بود، نه مولوی؛ رخداد پیش از بعثت بود؛ و او ترک اولی کرد، نه گناه. سید مرتضی این آیات را بر ترک اولی حمل می‌کند و علامه طباطبایی در المیزان نیز چنین می‌کند.

یونس

قرآن دربارهٔ حضرت یونس علیه السلام می‌فرماید: «وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ». طبرسی در مجمع البیان «لَنْ نَقْدِرَ» را در این آیه به معنای «تنگ نگرفتن» می‌داند. ترجمه: «و ذاالنون را یاد کن، آنگاه که خشمگین رفت و پنداشت که بر او تنگ نخواهیم گرفت»؛ یعنی گمان به تنگ نگرفتن، نه ناتوانی خدا.

موسی

دربارهٔ حضرت موسی علیه السلام کشتن یک مصری در دفاع از مظلوم گزارش شده و از زبان او آمده است: «رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي»؛ «پروردگارا! من به خویش ستم کردم؛ مرا ببخش». به باور متکلمان، او قصد کشتن نداشت؛ کارش خطای در مصداق بود، نه گناه، و استغفارش از پیامد ناخواستهٔ عمل بود.

داود

قرآن دربارهٔ حضرت داوود علیه السلام می‌فرماید: «وَظَنَّ دَاوُودُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعًا وَأَنَابَ»؛ «داود پنداشت که او را آزموده‌ایم؛ پس آمرزش خواست و به رکوع افتاد و بازگشت». مفسران امامیه روایت‌های اسرائیلی گناه او را رد می‌کنند و استغفارش را برای شتاب در داوری (ترک اولی) می‌شمارند.

دیدگاه مذاهب

معتزله

معتزله وجوب عصمت را عقلی می‌دانند. به باور آنان پیامبر از کبائر و از صغائری که مایهٔ خواری است، پیش و پس از بعثت معصوم است؛ هرچند برخی وقوع صغائر را پیش از بعثت تجویز کرده‌اند. قاضی عبدالجبار آن را در شرح الأصول الخمسة آورده است.

اشاعره

اشاعره عصمت را ممکن می‌دانند، اما وجوبش را عقلی نمی‌شمارند و آن را با نقل اثبات می‌کنند. بیشتر آنان پیامبران را پس از بعثت از کبائر معصوم می‌دانند و در صغائر اختلاف دارند؛ برخی وقوع صغیره پیش از بعثت را ممکن شمرده‌اند. فخر رازی این مباحث را در مفاتیح الغیب ذیل داستان آدم آورده است.

امامیه

امامیه عصمت را از کبائر و صغائر، عمدی و سهوی، از آغاز زندگی تا وفات و در دریافت، حفظ و ابلاغ وحی لازم می‌دانند. مشهور آنان عصمت را پیش از بعثت نیز ثابت می‌دانند؛ برخی ترک اولی را در آن دوران ممکن دانسته‌اند. اختلاف دیگر بر سر دامنهٔ عصمت در امور عادی زندگی است.

سهو النبی

شیخ صدوق در «الاعتقادات» سهو پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را در برخی موارد جایز دانست و آن را برای تعلیم مردم شمرد. شیخ مفید در «تصحیح الاعتقاد» این رأی را نقد کرد و آن را با عصمت و حجت بودن پیامبر ناسازگار خواند. این مناقشه در سدهٔ چهارم و پنجم رخ داد و پس از آن، مشهور امامیه سهو را رد کرد.

تفاوت با عصمت امام

عصمت امامان در امامیه با همان براهین اثبات می‌شود؛ زیرا امام نیز حجت خدا و مرجع دین است. تفاوت آن است که امام وحی تشریعی دریافت نمی‌کند؛ اما عصمت در حفظ و بیان دین و در عمل برای او لازم است. متکلمان شیعه به آیهٔ تطهیر نیز استناد می‌کنند: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «خداوند می‌خواهد پلیدی را از شما ای اهل بیت بزداید و شما را پاکیزه گرداند». در برابر، اهل سنت عصمت را وصف لازم امام و خلیفه نمی‌دانند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۴ق؛ مادهٔ «عصم».
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
• فخر رازی، محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
• قاضی عبدالجبار، احمد؛ شرح الأصول الخمسة، تحقیق عبدالکریم عثمان، قاهره: مکتبة وهبة، ۱۳۸۴ق.
• مرتضی، علی بن حسین؛ تنزیه الأنبیاء والأئمة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۹ق.
• مفید، محمد بن محمد؛ تصحیح الاعتقاد، قم: کنگرهٔ جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.

پیامبران

پیامبران اولوالعزم

محمد (ص) * عیسی * موسی * نوح * ابراهیم

سایر پیامبران

آدم * ادریس * یعقوب * یوسف * یونس * اسحاق * اسماعیل * الیاس * ایوب * خضر * داوود * سلیمان * ذوالکفل * زکریا * شعیب * صالح * لوط * هارون * هود * یحیی * یسع * شعیا * اِرميا * جرجیس * حبقوق * يوشع بن نون