آیه ابتلای ابراهیم
آیه ابتلای ابراهیم آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره است. در این آیه خداوند از آزمون ابراهیم علیه‌السلام با «کلمات» و کامیابی او در این آزمون خبر می‌دهد و آن‌گاه او را پیشوای مردم می‌گرداند. ابراهیم علیه‌السلام در پاسخ، امامت را برای شماری از فرزندان خود نیز می‌خواهد و خداوند می‌فرماید که پیمان او به ستمکاران نمی‌رسد.[۱]
این آیه در علم کلام شیعه از مهم‌ترین مستندات قرآنی برای الهی بودن امامت، برتری امامت بر نبوت و لزوم عصمت امام شمرده می‌شود. مفسران در سه مسئله اختلاف دارند: معنای «کلمات»، مراد از «عهد» و گسترهٔ دلالت آیه. مفسران اهل سنت آیه را بیشتر بر پیشوایی دینی ابراهیم علیه‌السلام و عدالت ظاهری امام حمل می‌کنند و عصمت باطنی را شرط امامت نمی‌شمارند.[۲]
محتویات
متن و ترجمه
«وَإِذِ ابْتَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ ۖ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِي ۖ قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ»؛ «و آن‌گاه که پروردگارش ابراهیم را با کلماتی آزمود و او آن‌ها را به پایان رساند، فرمود: "من تو را برای مردم پیشوا می‌گردانم." گفت: "و از فرزندان من [نیز]؟" فرمود: "پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد."»[۳]
جایگاه در سوره
این آیه در آغاز بخشی از سورهٔ بقره آمده است که به سرگذشت ابراهیم علیه‌السلام، ساختن کعبه، دعاهای او برای فرزندانش و وصیت او به آنان می‌پردازد. در آیات پیش از آن، از بنی اسرائیل و نعمت‌های خدا بر آنان سخن رفته و در آیات پس از آن، از «ملت ابراهیم» (آیین ابراهیم) یاد شده است. به باور طباطبایی، این بخش مقدمه‌ای برای آیات تغییر قبله و احکام حج است و مراتب دین حنیف (آیین یکتاپرستی) را بیان می‌کند. در مجمع البیان و المیزان سبب نزول مستقلی برای این آیه گزارش نشده و آن را در سیاق داستان ابراهیم علیه‌السلام تفسیر کرده‌اند.[۴]
معنای ابتلا
«ابتلا» از ریشهٔ «ب-ل-و» و به معنای آزمودن و در بوتهٔ آزمایش قرار دادن است. راغب اصفهانی «بلا» را آزمونی دانسته که در خوشی و ناخوشی جاری است؛ از این رو نعمت نیز می‌تواند آزمون باشد. تعبیر «فَأَتَمَّهُنَّ»؛ «پس آن‌ها را به پایان رساند» نشان می‌دهد که ابراهیم علیه‌السلام تکالیف این آزمون را کامل و بدون کوتاهی انجام داد. به باور مفسران، همین کامیابی سبب شد که مقام امامت به او سپرده شود.[۵]
مراد از کلمات
مفسران در تعیین مصداق «کلمات» چند دیدگاه دارند. طبرسی گزارش می‌کند که گروهی آن را بر تکالیف و شرایع اسلامی تطبیق داده‌اند. ابن عباس در روایتی آن‌ها را سی خصلت از شرایع اسلام و در روایتی دیگر مناسک حج دانسته است. ابن عباس و قتاده نیز ده خصلت طهارت را مصداق آن شمرده‌اند: پنج خصلت در سر و پنج خصلت در بدن. طبرسی به نقل از شیخ صدوق روایت می‌کند که امام صادق علیه‌السلام «کلمات» را همان کلماتی دانست که در قرآن به آدم علیه‌السلام رسید: «فَتَلَقَّىٰ آدَمُ مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ»؛ «آن‌گاه آدم از پروردگارش کلماتی دریافت کرد و [خدا] توبهٔ او را پذیرفت».[۶]
برخی مفسران دامنهٔ آزمون‌ها را گسترده‌تر دانسته‌اند. حسن بصری آزمون با ستارگان، خورشید و ماه، آتش، مهاجرت، ختنه و ذبح فرزند را از مصادیق آن شمرده است. طباطبایی «کلمات» را بر آزمون‌ها و پیمان‌های الهی تطبیق می‌دهد که ابراهیم علیه‌السلام با آن‌ها روبه‌رو شد و مصداق را به یکی محدود نمی‌کند. طبرسی آیه را محتمل همهٔ این اقوال می‌داند.[۷]
امامت پس از نبوت
به باور مفسران شیعه، ابراهیم علیه‌السلام پیش از این واقعه مقام نبوت داشت و امامت پس از کامیابی او در آزمون‌ها به وی سپرده شد. طوسی از ظاهر آیه استفاده می‌کند که اگر ابراهیم در آن هنگام امام بود، این خطاب معنایی نداشت. کلینی در الکافی به نقل از امام صادق علیه‌السلام روایت کرده است که خداوند ابراهیم را نخست بندهٔ خود گرفت، سپس پیامبر، سپس فرستاده، سپس دوست صمیمی خود (خلیل) و آن‌گاه امام قرار داد. قرآن نیز او را «صدیق» و «نبی» خوانده است: «إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَّبِيًّا»؛ «او بسیار راستگو و پیامبر بود» و از دوستی خدا با او خبر داده است: «وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا»؛ «و خداوند ابراهیم را دوست [صمیمی] خود گرفت». متکلمان شیعه با توجه به این ترتیب، امامت را مقامی جدا از نبوت و برتر از آن می‌دانند که پس از آزمون‌های سنگین به بندهٔ برگزیده سپرده می‌شود.[۸]
مراد از عهد
خداوند در پاسخ ابراهیم علیه‌السلام، امامت را «عهد» خود می‌خواند: «لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ»؛ «پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد». طوسی در التبیان دو دیدگاه اصلی را گزارش می‌کند: سدی و ابوعلی جبایی «عهد» را بر نبوت حمل کرده‌اند و مجاهد آن را امامت دانسته است. طوسی این قول را به امام باقر و امام صادق علیهماالسلام نسبت می‌دهد و طبرسی نیز همین نسبت را آورده است. واژهٔ «عهد» در لغت به معنای پیمان و تعهد است. بر این پایه، به باور مفسران شیعه، امامت پیمانی از سوی خداوند است، نه قراردادی که مردم ببندند.[۹]
دلالت بر عصمت
متکلمان شیعه از این آیه عصمت امام را نتیجه گرفته‌اند. صورت استدلال چنین است: امامت عهد الهی است؛ این عهد به ستمکاران نمی‌رسد؛ ظلم در قرآن به شرک محدود نیست و هر تجاوز از حدود الهی را در بر می‌گیرد؛ پس کسی که مرتکب گناه شود، ظالم است و به این عهد نمی‌رسد. قرآن خود ظلم را بر شرک اطلاق کرده است: «إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ»؛ «بی‌گمان شرک، ستمی بزرگ است» و «وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»؛ «و هر کس از حدود خدا تجاوز کند، آنان همان ستمکاران‌اند». طبرسی و طوسی این استدلال را به اصحاب امامیه نسبت داده‌اند و طباطبایی «ظالم» را بر هر کسی که ظلمی از او صادر شده باشد تطبیق می‌دهد.[۱۰]
جعل الهی امامت
از دیدگاه شیعه، آیه نشان می‌دهد که امامت با جعل الهی تعیین می‌شود. خداوند می‌فرماید: «إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا»؛ «من تو را برای مردم پیشوا می‌گردانم» و ابراهیم علیه‌السلام نیز امامت فرزندانش را از خدا می‌خواهد، نه از مردم. در قرآن، تعیین پیشوایان دیگر نیز به خدا نسبت داده شده است؛ دربارهٔ داوود علیه‌السلام آمده است: «إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ»؛ «ما تو را در زمین جانشین قرار دادیم» و دربارهٔ اسحاق علیه‌السلام و یعقوب علیه‌السلام: «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا»؛ «و آنان را پیشوایانی ساختیم که به فرمان ما هدایت می‌کنند». بر این پایه، متکلمان شیعه امامت را همچون نبوت منصبی الهی می‌دانند که با نص تعیین می‌شود و انتخاب مردم در آن راه ندارد.[۱۱]
امامت در نسل ابراهیم
درخواست ابراهیم علیه‌السلام برای فرزندانش و پاسخ خداوند، به باور مفسران شیعه، نشان می‌دهد که امامت در نسل او ادامه می‌یابد، اما تنها از آنِ فرزندان پاک است. قرآن دعای او را چنین نقل می‌کند: «رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِّنْهُمْ»؛ «پروردگارا، در میان آنان فرستاده‌ای از خودشان برانگیز». به باور شیعه، این دعا در پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله که از نسل اسماعیل علیه‌السلام است، مستجاب شد. طباطبایی آیهٔ «وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ»؛ «و آن را سخنی ماندگار در نسل او قرار داد» را اشاره به ادامهٔ امامت در نسل ابراهیم علیه‌السلام می‌داند. او به نقل از تفسیر عیاشی روایتی می‌آورد که در آن، به پایان رساندن این کلمات به امامت محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله و امامان از فرزندان علی علیه‌السلام تفسیر شده است.[۱۲]
دیدگاه اهل سنت
فخر رازی گزارش می‌کند که شیعه از این آیه وجوب عصمت ظاهر و باطن را استفاده می‌کند. خود او می‌گوید مقتضای آیه همین است، اما اهل سنت اعتبار باطن را کنار گذاشته و به عدالت ظاهری بسنده کرده‌اند. طبری نیز امامت را پیشوایی و الگو بودن می‌داند و می‌گوید خدا خبر داده است که ظالم امام نمی‌شود. قرطبی از گروهی از عالمان نقل می‌کند که از آیه عدالت و شایستگی امام را استفاده کرده‌اند. سعید بن جبیر «ظالم» را بر مشرکان تطبیق کرده است. بر این پایه، در دیدگاه آنان آیه بر عدالت ظاهری امام دلالت دارد، نه بر عصمت باطنی او.[۱۳]
پاسخ متکلمان شیعه
متکلمان شیعه این محدودسازی را نمی‌پذیرند. نخست، «ظالم» در آیه مطلق آمده و به ظاهر یا باطن مقید نشده است؛ پس کسی که در باطن گناه کرده باشد نیز ظالم است. دوم، طوسی یادآور می‌شود که آیه به زمانی خاص مقید نیست؛ پس کسی که در برهه‌ای از عمر خود ظلم کرده باشد، هرچند بعد توبه کند، از دایرهٔ عهد بیرون است. از این رو، به باور آنان، امام باید از هرگونه ظلم و گناه پیراسته باشد.[۱۴]
پانویس
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۲۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۳۷۷.
- ↑ طوسی، التبیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۴۴۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۴، ص۳۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۶۱۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۲۷۰.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۲۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۳۷۷؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۲۷۰.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، واژهٔ «بلا» (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۳۷۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۳۷۷؛ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۳۷؛ طوسی، التبیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۴۴۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۳۷۸؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۲۷۲.
- ↑ طوسی، التبیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۴۴۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب طبقات الأنبیاء و الرسل و الأئمة، ج۱، ص۱۷۵؛ قرآن کریم، سورهٔ مریم، آیهٔ ۴۱؛ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۲۵؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۲۷۴.
- ↑ طوسی، التبیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۴۴۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۳۷۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۳۸۰؛ طوسی، التبیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۴۴۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ قرآن کریم، سورهٔ لقمان، آیهٔ ۱۳؛ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۲۹؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طوسی، تلخیص الشافی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، اوائل المقالات، بحث الإمامة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ قرآن کریم، سورهٔ ص، آیهٔ ۲۶؛ قرآن کریم، سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۷۳.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۲۹؛ قرآن کریم، سورهٔ زخرف، آیهٔ ۲۸؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۳۷۹؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۲۷۴ (به نقل از تفسیر عیاشی).
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۴، ص۳۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۶۱۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، التبیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۴۴۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره، ج۱، ص۳۷۸؛ مفید، اوائل المقالات، بحث الإمامة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
منابع
- قرآن کریم.
- حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق؛ ج۱.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق؛ ج۱.
- طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۱.
- طوسی، محمد بن حسن؛ تلخیص الشافی، قم: انتشارات محبین، ۱۳۸۲ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- قرطبی، محمد بن احمد؛ الجامع لأحکام القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- مفید، محمد بن محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
| اعتقادات شیعه | |
| توحید | توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی |
| عدل | قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین |
| نبوت | عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن |
| امامت |
باورها: ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج) |
| معاد | برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم |
