ابن اسحاق
| نام کامل | محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار، قریشی مطلبی، مولی آل مطلب |
| زادروز | ۸۰ق (یا ۸۵ق) |
| زادگاه | مدینه |
| وفات | ۱۵۱ق (یا ۱۵۰ و ۱۵۳ق) |
| مدفن | قبرستان خیزران، بغداد |
|
| |
| اساتید |
امام باقر علیه‌السلام، امام صادق علیه‌السلام، اسحاق بن یسار، موسی بن یسار، عاصم بن عمر بن قتاده، یزید بن زریع، زهری |
| شاگردان |
زیاد بن عبدالله بکائی، سلمة بن فضل ابرش، یونس بن بکیر، ابراهیم بن سعد، شعبة بن حجاج، سفیان ثوری، حماد بن زید |
| آثار |
«المبتدأ و المبعث و المغازی» (سیره ابن اسحاق) |
| شناخته‌شده برای |
نخستین مؤلفی که مغازی و سیرهٔ پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) را در یک مجموعه تدوین کرد؛ کتاب او پایهٔ «السیرة النبویة» ابن هشام حمیری شد |
محمد بن اسحاق بن یسار (۸۰-۱۵۱ ق)، محدث و مورخ نامدار مسلمان در قرن دوم هجری است. او را نخستین کسی دانسته‌اند که در مدینه دانش را تدوین کرد.[۱] ابن اسحاق، مغازی و جنگ‌های پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) را در یک مجموعه با عنوان «المبتدأ و المبعث و المغازی» فراهم آورد که به «سیره ابن اسحاق» معروف است.
محتویات
ولادت و نسب
محمد ذهبی، سال تولد محمد بن اسحاق را ۸۰ق در مدینه نوشته است.[۲] برخی پژوهشگران معاصر با تکیه بر شواهد دیگر، حدود ۸۵ق را ترجیح داده‌اند.[۳]
نسب کامل او را «محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار» و به قولی «ابن یسار بن کوثان» نوشته‌اند. کنیه‌اش ابوبکر و به قولی ابوعبدالله،[۴] و نسبتش «قرشی مطلبی» است.[۵]
جدّ او یسار، از اسیران عین التمر در روزگار خلافت ابوبکر بود که پس از ورود به مدینه مولای قیس بن مخرمة بن مطلب بن عبد مناف شد؛ از همین رو فرزندان او را «مولی آل مطلب» خوانده‌اند.[۶]
پدرش اسحاق بن یسار و عمویش موسی بن یسار از راویان حدیث بودند و محمد نخست نزد ایشان و عموی دیگرش عبدالرحمن دانش آموخت. برادرانش ابوبکر و عمر نیز از طالبان حدیث شدند.[۷] به گزارش ذهبی، او در کودکی، انس بن مالک و سعید بن مسیب را در مدینه دیده است.[۸]
استادان و شاگردان
فهرست استادان ابن اسحاق در منابع مفصل است، از جمله: پدرش اسحاق، عمویش موسی، یزید بن زریع، زُهری، عاصم بن عمر بن قتاده، عبدالله بن ابی‌بکر بن حزم، فاطمة بنت منذر، نافع عمری، معبد بن کعب و محمد بن سائب کلبی.[۹]
همچنین شیخ طوسی او را در باب اصحاب امام صادق (ع) آورده و تصریح کرده که از امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) روایت کرده است.[۱۰] ذهبی نیز حضرت باقر (ع) را در شمار استادان او آورده است.[۱۱]
ابن اسحاق در حدود سال ۱۱۵ ق. به مصر و اسکندریه رفت و از استادان آن دیار نیز، مانند یزید بن ابی‌حبیب و ثمامة بن شفی، بهره برد.[۱۲]
ابن اسحاق در بغداد و ری، در روزگار ولایتعهدی مهدی عباسی، به آموزش شاگردان پرداخت و بیشتر شاگردانش از کوفه و ری و بغداد بودند.[۱۳] از جمله شاگردان و راویان او عبارتند از: یحیی بن سعید انصاری، شعبة، سفیان ثوری، سفیان بن عیینه، حماد بن زید، حماد بن سلمه، زیاد بن عبدالله بکائی، سلمة بن فضل ابرش، یحیی بن سعید انصاری و یونس بن بکیر را نام برده است.[۱۴]
جایگاه علمی
ابن شهاب زُهری در ستایش ابن اسحاق گفته است: «لا یَزالُ بِالحِجازِ عِلمٌ کَثیرٌ ما دامَ هذَا الأَحوَلُ»؛ تا ابن اسحاق در حجاز است، دانش در حجاز بسیار خواهد ماند.[۱۵] چون از او دربارهٔ مغازی ابن اسحاق پرسیدند، گفت: «هذا أعلَمُ النّاسِ بِها»؛ این مرد داناترین مردم به مغازی است.[۱۶] ابومعاویه نیز او را از حافظ‌ترین مردم می‌دانست و می‌گفت مردم مدینه هرگاه پنج حدیث یا بیشتر داشتند، آن را نزد ابن اسحاق به ودیعه می‌گذاشتند.[۱۷]
ذهبی او را «نخستین کسی که در مدینه علم را تدوین کرد» معرفی کرده[۱۸] و نیز او را اولین گردآورندهٔ مغازی پیامبر (ص) دانسته اند. شافعی در همین باره گفته است: «مَن أرادَ أن یَتَبَحَّرَ فِی المَغازی فَهُوَ عِیالٌ عَلی مُحَمَّدِ بنِ إسحاق»؛ هر کس بخواهد در مغازی ژرف‌نگری کند، وامدار ابن اسحاق است.[۱۹]
مهمترین اثر ابن اسحاق را «المبتدأ و المبعث و المغازی» یا «السیَر و المغازی» -معروف به «سیره ابن اسحاق»- ثبت کرده اند.[۲۰] او در حیره نزد منصور عباسی رفت و کتاب مغازی خود را برای او نگاشت.[۲۱] البته آنچه امروز از این کتاب در دست است، روایت گزیده و تهذیب‌شده‌ای است که ابن هشام (م، ۲۱۳ق) در «السیرة النبویة» از آن فراهم آورده است.[۲۲]
جایگاه رجالی
در منابع رجالی، ستایش و نکوهش دربارهٔ ابن اسحاق در کنار هم آمده است؛ یحیی بن معین او را «ثقة، حسن الحدیث» خواند، و ابن سعد نیز او را «ثقة» دانسته است.[۲۳] ابو زرعه او را «صدوق» خوانده و ابو حاتم گفته حدیثش نوشته می‌شود (یُکتَبُ حدیثُه).[۲۴] شعبه او را «امیر المحدثین» به سبب حافظه‌اش نامیده و علی بن مدینی گفته در کتاب‌های او جز دو حدیث ایرادی نیافته است.[۲۵] احمد بن حنبل نیز او را «حسن الحدیث» می خواند.[۲۶]
به گزارش ذهبی، محمد بخاری در «الصحیح» خود به احادیث او استشهاد کرده و مسلم نیشابوری نیز روایات او را در متابعات آورده است.[۲۷]
در مقابل، مالک بن انس او را «دَجّالٌ مِنَ الدَّجاجِلَة»، یعنی «دجالی از دجال‌ها»، خواند.[۲۸] نسایی او را «لیس بالقوی» دانسته و یحیی بن سعید قطان و سلیمان بن بلال و وهیب بن خالد نیز از کسانی بودند که او را غیر ثقه شمرده اند.[۲۹] محمد ذهبی خود داوری میانه‌ای دارد؛ او را در مغازی «علامه» می‌داند، ولی می‌گوید در احادیث احکام، حدیثش از مرتبهٔ صحیح به حسن فرود می‌آید.[۳۰]
چنانکه گفته شد، شیخ طوسی او را در باب اصحاب امام صادق (ع) آورده و تصریح کرده که از امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) روایت کرده است.[۱۰] ذهبی نیز حضرت امام باقر را در شمار استادان او آورده است.[۱۱] از همین رو، گروهی او را شیعه یا دارای گرایش شیعی دانسته‌اند.[۳۱]
خطیب بغدادی، به نقل ذهبی، برخی از دلایل خودداری شماری از عالمان از احتجاج به روایات او را چنین برمی‌شمرد: «مِنها تَشَیُّعُهُ، و نُسِبَ إلَی القَدَرِ، و یُدَلِّسُ فی حَدیثِهِ، فَأَمَّا الصِّدقُ فَلَیْسَ بِمَدفوعٍ عَنهُ»؛ از آن جمله تشیع او، انتسابش به قَدَر و تدلیس در حدیث است؛ اما در راستگویی، سخنی بر او وارد نیست.[۳۲] ابن نُمیر نیز گفته او را به قدر متهم می‌کردند، حال آنکه از آن باور دورترین مردم بود.[۳۳] ابو زرعه می‌گوید در باب سخن مالک با دُحَیم گفت‌وگو کرد و او دید که آن نکوهش از سر حدیث نیست، بلکه از آن روست که مالک او را به قدر متهم می‌دانست.[۳۴]
وفات و مدفن
به گزارش محمد بن سعد، ابن اسحاق زادگاهش مدینه را ترک گفت و به جزیره، کوفه، ری و بغداد رفت و تا پایان زندگی در بغداد ماند.[۳۵] ابن سعد درگذشت ابن اسحاق را در سال ۱۵۱ قمری در بغداد و به خاک‌سپاری‌اش را در گورستان خیزران همان شهر ثبت کرده است.[۳۶] البته سال مرگ او محل اختلاف است: عمرو بن علی و نفطویه ۱۵۰ق، هیثم بن عدی و وهبی ۱۵۱ق، و علی بن مدینی و یحیی بن معین و زکریا ساجی ۱۵۲ق را گفته‌اند.[۳۷]
پانویس
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۱.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۱.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق»؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸.
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲-۳۲۱؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۶.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۶.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ص۱۰۵.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، مقدمهٔ مؤلف.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۱.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵ و ۴۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۵۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۷؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۹، ص۴۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷ و ۴۱.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۹.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۵۵.
منابع
- ابن حجر عسقلانی، احمد؛ تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق؛ ج۹.
- ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۷.
- ابن ندیم، محمد؛ الفهرست، بیروت: دار المعرفة، ۱۹۷۸م.
- ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۱.
- ذهبی، محمد؛ سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق؛ ج۷.
- طوسی، محمد؛ رجال الطوسی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
- دائرة المعارف بزرگ اسلامی؛ مدخل «ابن اسحاق»، نسخهٔ آنلاین (cgie.org.ir)، دسترسی: ۱۹ آبان ۱۴۰۵.
