ابن اسحاق
| نام کامل | محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار، قریشی مطلبی، مولی آل مطلب |
| زادروز | حدود ۸۰ق (قول دیگر: ۸۵ق) |
| زادگاه | مدینه |
| وفات | ۱۵۱ق (اقوال دیگر: ۱۵۰ تا ۱۵۳ق) |
| مدفن | گورستان خیزران، بغداد |
|
| |
| اساتید |
اسحاق بن یسار (پدر)، موسی بن یسار (عمو)، امام باقر علیه السلام، امام صادق علیه السلام، ابان بن عثمان، عاصم بن عمر بن قتاده، عبدالله بن ابی بکر بن حزم، فاطمة بنت منذر، محمد بن مسلم زهری |
| شاگردان |
زیاد بن عبدالله بکائی، سلمة بن فضل ابرش، یونس بن بکیر، ابراهیم بن سعد، شعبة بن حجاج، سفیان ثوری، حماد بن زید |
| آثار |
«المبتدأ و المبعث و المغازی» (سیرهٔ ابن اسحاق) |
| شناخته‌شده برای |
نخستین مؤلفی که مغازی و سیرهٔ پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) را در یک مجموعه تدوین کرد؛ کتاب او پایهٔ «السیرة النبویة» ابن هشام شد |
ابن اسحاق، با نام کامل محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار (حدود ۸۰ تا ۱۵۱ق)، از موالی خاندان مطلب بن عبد مناف از تیره‌های قریش، محدث و سیره‌نویس مدنی و صاحب کتاب «المبتدأ و المبعث و المغازی» است؛ همان کتابی که با گزینش و تهذیب ابن هشام به‌صورت السیرة النبویة به دست ما رسیده است.[۱] او را نخستین کسی دانسته‌اند که در مدینه دانش را تدوین کرد و مغازی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) را در یک مجموعه فراهم آورد.[۲] جایگاه رجالی او در منابع محل اختلاف است؛ گروهی او را ثقه خواندند و گروهی، از جمله مالک بن انس، به تندی نکوهش کردند.[۳] شیخ طوسی نیز او را در شمار اصحاب امام صادق علیه السلام آورده و گفته است از امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) روایت کرده است.[۴]
محتویات
نام و نسب
نسب کامل او را «محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار» و به قولی «ابن یسار بن کوثان» نوشته‌اند. کنیه‌اش ابوبکر و به قولی ابوعبدالله، و نسبتش «قرشی مطلبی» است.[۵]
جدّ او یسار، از اسیران عین التمر در روزگار خلافت ابوبکر بود که پس از ورود به مدینه مولای قیس بن مخرمة بن مطلب بن عبد مناف شد؛ از همین رو فرزندان او را «مولی آل مطلب» خوانده‌اند.[۶] در برخی منابع، تعبیر «از اسیران عین التمر» به خود محمد بن اسحاق نیز نسبت داده شده است؛ حال آنکه گزارش دقیق‌تر، این اسارت را دربارهٔ جدّ او یسار می‌داند.[۷] نسبت «مولی فاطمة بنت عتبة» هم در منابع دیده می‌شود و شیخ طوسی همین نسبت را برای او آورده است.[۸]
ولادت و خانواده
ذهبی سال تولد او را ۸۰ق در مدینه نوشته است.[۹] برخی پژوهشگران معاصر با تکیه بر شواهد دیگر، حدود ۸۵ق را ترجیح داده‌اند.[۱۰]
پدرش اسحاق بن یسار و عمویش موسی بن یسار از راویان حدیث بودند و محمد نخست نزد ایشان و عموی دیگرش عبدالرحمن دانش آموخت. برادرانش ابوبکر و عمر نیز از طالبان حدیث شدند.[۱۱] به گزارش ذهبی، او در کودکی انس بن مالک و سعید بن مسیب را در مدینه دیده است.[۱۲]
تحصیل و استادان
فهرست استادان او در منابع مفصل است: پدرش، عمویش موسی، ابان بن عثمان، ابوجعفر محمد بن علی الباقر، محمد بن مسلم زهری، عاصم بن عمر بن قتاده، عبدالله بن ابی بکر بن حزم، فاطمة بنت منذر، نافع و کسانی دیگر.[۱۳]
زهری که خود از استادان برجستهٔ او بود، در ستایشش گفت: «لا یَزالُ بِالحِجازِ عِلمٌ کَثیرٌ ما دامَ هذَا الأَحوَلُ»؛ تا این لوچ (ابن اسحاق) در حجاز است، دانش در حجاز بسیار خواهد ماند.[۱۴] چون از او دربارهٔ مغازی ابن اسحاق پرسیدند، گفت: «هذا أعلَمُ النّاسِ بِها»؛ این مرد داناترین مردم به مغازی است.[۱۵] ابومعاویه نیز او را از حافظ‌ترین مردم می‌دانست و می‌گفت مردم مدینه هرگاه پنج حدیث یا بیشتر داشتند، آن را نزد ابن اسحاق به ودیعه می‌گذاشتند.[۱۶]
او در حدود ۱۱۵ق به مصر و اسکندریه رفت و از استادان آن دیار، مانند یزید بن ابی حبیب و ثمامة بن شفی، بهره برد.[۱۷]
از مدینه به بغداد
تنگدستی و فضای نامساعد مدینه، او را به ترک زادگاهش کشاند.[۱۸] به گزارش ابن سعد، او مدینه را دیرگاه ترک گفت و به جزیره، کوفه، ری و بغداد رفت و تا پایان زندگی در بغداد ماند.[۱۹] در حیره نزد منصور عباسی رفت و مغازی را برای او نگاشت.[۲۰] سپس در بغداد و ری، در روزگار ولایتعهدی مهدی، به آموزش شاگردان پرداخت و بیشتر شاگردانش از کوفه و ری و بغداد بودند.[۲۱]
راویان او بسیار بودند. ذهبی از میان آنان یحیی بن سعید انصاری، شعبه، سفیان ثوری، حماد بن زید و حماد بن سلمه، زیاد بن عبدالله بکائی، سلمة بن فضل ابرش و یونس بن بکیر را نام برده است.[۲۲]
مغازی و سیره
ذهبی او را «نخستین کسی که در مدینه دانش را تدوین کرد» می‌شمارد و ابن سعد او را «اولین گردآورندهٔ مغازی پیامبر (ص)» می‌داند.[۲۳] شافعی در همین باره گفته است: «مَن أرادَ أن یَتَبَحَّرَ فِی المَغازی فَهُوَ عِیالٌ عَلی مُحَمَّدِ بنِ إسحاق»؛ هر کس بخواهد در مغازی ژرف‌نگری کند، وامدار ابن اسحاق است.[۲۴]
ابن ندیم نام اثر او را «المبتدأ و المبعث و المغازی» ثبت کرده است.[۲۵] آنچه امروز از این کتاب در دست است، روایت گزیده و تهذیب‌شده‌ای است که ابن هشام (م۲۱۳ق) در مقدمهٔ «السیرة النبویة» از آن فراهم آورده است.[۲۶] شرح این کتاب و سرگذشت نسخه‌های آن در مقالهٔ سیره ابن اسحاق (کتاب) آمده است.
وفات و مدفن
ابن سعد درگذشت او را در ۱۵۱ق در بغداد و به خاک‌سپاری‌اش را در گورستان خیزران همان شهر ثبت کرده است.[۲۷] سال مرگ او محل اختلاف است: عمرو بن علی و نفطویه ۱۵۰ق، هیثم بن عدی و وهبی ۱۵۱ق، و علی بن مدینی و یحیی بن معین و زکریا ساجی ۱۵۲ق را گفته‌اند.[۲۸] به گزارش ذهبی، بخاری در صحیح به احادیث او استشهاد کرده و مسلم نیز روایات او را در متابعات آورده است.[۲۹]
جایگاه رجالی
در منابع رجالی، ستایش و نکوهش دربارهٔ او در کنار هم آمده است. یحیی بن معین او را «ثقة حسن الحدیث» خواند، عجلی او را «مدنی ثقة» دانست، ابو زرعه «صدوق»اش خواند و ابو حاتم گفت حدیثش نوشته می‌شود.[۳۰] شعبه او را «امیر المحدثین» به سبب حافظه‌اش نامید و علی بن مدینی گفت در کتاب‌های او جز دو حدیث ایرادی نیافت.[۳۱] احمد بن حنبل نیز او را «حسن الحدیث» خواند.[۳۲]
در برابر، مالک بن انس او را «دَجّالٌ مِنَ الدَّجاجِلَة»، یعنی «دجالی از دجال‌ها»، خواند.[۳۳] هشام بن عروة روایت او را از همسرش فاطمة بنت منذر انکار کرد و سوگند یاد کرد که ابن اسحاق هرگز او را ندیده است.[۳۴] نسایی او را «لیس بالقوی» دانست و یحیی بن سعید قطان و سلیمان بن بلال و وهیب بن خالد نیز از کسانی بودند که او را غیر ثقه شمردند.[۳۵] ذهبی خود داوری میانه‌ای دارد: او را در مغازی «علامه» می‌داند و می‌گوید در احادیث احکام، حدیثش از مرتبهٔ صحیح به حسن فرود می‌آید.[۳۶]
نسبت با تشیع
شیخ طوسی او را در باب اصحاب امام صادق (ع) آورده و تصریح کرده که از امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) روایت کرده است.[۳۷] ذهبی نیز ابوجعفر الباقر را در شمار استادان او آورده است.[۳۸] از همین رو، گروهی او را شیعه یا دارای گرایش شیعی دانسته‌اند.[۳۹]
خطیب بغدادی، به نقل ذهبی، یکی از دلایل خودداری شماری از عالمان از احتجاج به روایات او را چنین برمی‌شمرد: «مِنها تَشَیُّعُهُ، و نُسِبَ إلَی القَدَرِ، و یُدَلِّسُ فی حَدیثِهِ، فَأَمَّا الصِّدقُ فَلَیْسَ بِمَدفوعٍ عَنهُ»؛ از آن جمله تشیع او، انتسابش به قدر و تدلیس در حدیث است؛ اما در راستگویی، سخنی بر او وارد نیست.[۴۰] ابن نمیر نیز گفت او را به قدر متهم می‌کردند، حال آنکه از آن باور دورترین مردم بود.[۴۱] ابو زرعه می‌گوید در باب سخن مالک با دُحَیم گفت‌وگو کرد و او دید که آن نکوهش از سر حدیث نیست، بلکه از آن روست که مالک او را به قدر متهم می‌دانست.[۴۲]
پانویس
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ص۱۰۵؛ ابن هشام، السیرة النبویة، مقدمهٔ مؤلف.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸ و ۴۱.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۳-۳۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۱.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق»؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۶.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۶.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ص۱۰۵.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، مقدمهٔ مؤلف.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۵۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۵۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵ و ۴۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۷؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۹، ص۴۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷ و ۴۱.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۹.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲.
منابع
- ابن حجر عسقلانی، احمد؛ تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق؛ ج۹.
- ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۷.
- ابن ندیم، محمد؛ الفهرست، بیروت: دار المعرفة، ۱۹۷۸م.
- ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۱.
- ذهبی، محمد؛ سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق؛ ج۷.
- طوسی، محمد؛ رجال الطوسی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
- دائرة المعارف بزرگ اسلامی؛ مدخل «ابن اسحاق»، نسخهٔ آنلاین (cgie.org.ir)، دسترسی: ۱۹ آبان ۱۴۰۵.
