ثوبان بن بجدد

«ثَوبان بن بُجدُد»، مولى و آزاد شده رسول ‌خدا صلى الله علیه وآله و از صحابه آن حضرت بود و به ایشان علاقه بسیاری داشت. ثوبان از راویان حدیث بود و از پیامبر اکرم ۱۲۸ حدیث نقل کرده است.

زندگی‌نامه

ابوعبداللَّه ثَوبان بن بُجدُد، اصالتاً اهل یمن بوده؛ البته برخی او را اهل سِراة (مکانی بین مکه و یمن) و برخی اهل حِمیَر دانسته اند. وى اسیر و برده مسلمانان شده بود؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله او را خرید و آزاد کرد و فرمود: «اگر خواستى به خانواده‌‌ات بپیوند که از آنان هستى و اگر میل داشتى نزد ما بمان و از خاندان ما باش». او ماندن در خدمت پیامبر صلى الله علیه و آله را برگزید و در سفر و حضر با آن حضرت بود. ابونُعَیم اصفهانی (متوفی ۴۳۰ ق) او را از عارفان اهل بصیرت دانسته است.

به روایت برخی مفسران، نزول آیه «وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ ۚ وَحَسُنَ أُولَٰئِكَ رَفِيقًا» (سوره نساء، ۶۹) درباره وی دانسته شده است که به دلیل علاقه شدید به پیامبر صلی الله علیه وآله، نگران جدایی از آن حضرت در قیامت بود.

صاحبان «روض الجنان» و «مجمع البيان» گويند: اين آيه درباره ثوبان مولى رسول الله صلى الله عليه وآله نازل گرديد كه علاقه شديدى به آن حضرت داشت، به قسمى كه درباره ديدار پيامبر كم صبر بود. در يكى از روزها رنگ صورت وى تغيير يافته و جسم او لاغر شده بود؛ پيامبر وقتى او را به اين حال ديد، فرمود: اى ثوبان تو را چه شده است كه رنگ پريده و لاغر شده اى؟ عرض كرد: يا رسول الله مريض نيستم و دردى هم ندارم ولى گاهى كه شما را نمى بينم بر من سخت می گذرد و در اين انديشه ام كه در آخرت شما را نخواهم ديد، زيرا جايگاه شما در اعلى عليّين است و مرا بدان جا دسترسى نيست و در اين فكرم كه اگر شما را در آخرت نبينم به من چه خواهد گذشت؟ سپس اين آيه نازل گرديد.

ثوبان تا زمان رحلت رسول اکرم صلى الله علیه و آله در مدینه بود و پس از آن به رمله رفت و در آنجا خانه‌اى ساخت؛ در مصر و حُمص -در سوریه- نیز سکونت کرد. او سرانجام در سال ۵۴ هجرى در حمص درگذشت.

جایگاه علمی

ثوبان از راویان حدیث بود و از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ۱۲۸ حدیث نقل کرده است. از روایاتی که از ثوبان رسیده است می‌توان به علاقه او به رسول خدا و اهل بیت علیهم‌السّلام پی برد؛ از جمله روایت «النظر إلى وجه علی عبادة؛ نظر افکندن به چهره على (علیه السلام) عبادت است».

جماعتی از تابعین نیز مانند شدّاد بن أوس انصاری، جُبَیْر بن نُفَیْر حَضْرَمی، ابو ادریس خَولانی، ابو سلام أسود حبشی و ابو اسماء رَحْبی، از او روایت کرده اند.

منابع

• سرزمین پیامبران، سید ابراهیم سید علوى، ‌نشر مشعر، تهران‌، ۱۳۸۵، ص۱۷۴.
• دانشنامه جهان اسلام، ج۱، مدخل "ثَوْبان بن بُجدُد" از معصومه اسماعیلی.
• فرهنگ قرآن، برگرفته از مقاله "ثوبان مولی رسول الله".
• نمونه بینات در شأن نزول آیات، محمدباقر محقق،‌ ص۲۱۷.