حاکم حسکانی
| نام کامل | عبیدالله بن عبدالله حسکانى |
| زادگاه | نیشابور |
| وفات | حدود ۴۹۰ قمری |
| مدفن | نیشابور |
|
| |
| اساتید |
ابوطاهر بن محمش، قاضى ابوالعلاء صاعد، عبدالله بن یوسف اصفهانى، ابوالحسن علوى،... |
| شاگردان |
عبدالغافر بن اسماعیل فارسى، مهدى بن ابى حرب، سید ابومحمد حسینى قاینى،... |
| آثار |
شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، خصائص علی بن أبیطالب فی القرآن، فضائل شهر رجب، تصحیح خبر ردّ الشَّمس، دعاء الهداة الى اداء حق الموالاة،... |
«قاضى عبیدالله بن عبدالله»، معروف به «حاکم حسکانی»، محدث، مفسر و متکلم بزرگ ایرانی مسلمان در قرن پنجم هجرى است. حسکانی در مدح و تأیید اهل بیت علیهمالسلام، آثار متعددی تألیف نمود، از این رو برخی او را شیعه شمردهاند. تخصص وی در زمینه تاریخ، حدیث و تفسیر قرآن بوده و کتاب «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل» از مهمترین آثار اوست.
محتویات
ولادت و خاندان
ابوالقاسم، عبیدالله بن عبدالله بن احمد بن محمد بن احمد بن محمد بن حسکان قرشى عامرى نیشابورى، در نیشابور به دنیا آمد. خاندان وى خاندانى اهل علم و مشهور بودند.
جدّ بزرگ آنها عبدالله بن عامر در زمان خلافت عثمان، منطقۀ خراسان را فتح کرده بود و مردم آن سامان به دست وى مسلمان شده بودند. از این جهت خاندان وى از عزت و احترام خاصى در نزد مردم برخوردار بودند.
پدرش عبدالله بن احمد (۳۶۳-۴۵۰ ق) نیز واعظى مشهور بود. وى روزهاى یکشنبه در مسجد مربعه در شهر نیشابور مجلس وعظ و خطابه داشت.
سه تن از فرزندان عبیدالله حسکانی نیز از راویان حدیث به شمار مىآیند که عبارتند از:
- محمد بن عبیدالله حسکانى، حاکم ابوعلى حذاء، وى شخصیتى با تقوا و متواضع و از علماى علم حدیث به شمار مىآید.
- صاعد بن عبیدالله حسکانى، ابوسعید حذاء، او شخصیتى با تقوا و از اهل علم و حدیث است.
- وهب بن عبیدالله حسکانى، ابوالفضل حذاء، وى نیز اهل علم و حدیث و موعظه بود.
تحصیل و اساتید
عبیدالله حسکانی از همان کودکى در محضر پدر و پدر بزرگ خود به فراگیرى علم و دانش مشغول شد. وی به شهرهای مرو، بغداد، رى و حجاز سفر کرد تا از علماى آن دیار بهره برد و از آنها روایت بشنود و گاهی خود نیز جلسات درس برقرار می نمود.
حاکم حسکانى علاوه بر پدر و جدش، نزد علماى فراوانى به فراگیرى علم و دانش پرداخت و از برخی آنان اجازه روایت دریافت نمود:
- ابوطاهر بن محمش
- قاضى ابوالعلاء صاعد
- ابوعبدالله حاکم نیشابوری
- ابوالحسن علوى
- عبدالله بن یوسف اصفهانى
- ابوالحسن بن عبدان
- ابن فتحویه دینورى
تدریس و شاگردان
حاکم حسکانى از علماى مشهور دوران خود بود. او شيخى فاضل و داراى مجلس وعظ و خطابه بود. بسیارى از روات حدیث پاى درس او مىآمدند تا از او روایت بشنوند و یا اجازۀ روایت بگیرند. وی در مرو جمع فراوانى از مشتاقان علم و دانش را به دور خود جمع کرد و شاگردان فراوانى را تربیت نمود. علاوه بر سه فرزند خودش محمد، صاعد و وهب، که هر کدام از محدثان مهم بودند، علماى دیگرى از محضر درس وى بهره بردهاند، از جمله:
- عبدالغافر بن اسماعیل فارسى (۴۵۱ - ۵۲۹ هجرى)
- مهدى بن ابى حرب، از مشایخ حدیث ابومنصور طبرسی (نویسنده الاحتجاج)
- سید ابومحمد حسینى قائنى، که شیخ طبرسى (صاحب مجمع البیان) از او حدیث نقل کرده است.
مذهب حسکانی
برخى حسکانی را از علماى اهل تسنن و پیرو مذهب حنفى مىدانند و برخى دیگر او را از علماى شیعه مىدانند که تقیه مىکرده است. او به طور فراوان از منابع حدیثى و تاریخى شیعه بهره برده و به نقل حدیث پرداخته است؛ به گونه اى که از دو منبع مهم تفسیر روایى شیعه یعنى «تفسیر فرات کوفى» و «تفسیر عیاشى» در تدوین کتاب تفسیرى خود (شواهد التنزیل) به طور گسترده و فراوان استفاده کرده است. از این رو ذهبى مى گوید: او از راویان شیعى به گونه اى بحث مى کند که یک دانشمند شیعه آن گونه سخن مى گوید و بسیار مسلط به فن حدیث است.
حسکانى هم اساتید شیعه داشت و هم شاگردان شیعه تربیت کرد؛ مثلا مهدى بن ابى حرب حسینى که شاگرد اوست، استاد سه دانشمند بزرگ شیعه آن زمان یعنى ابوعلى طبرسى، ابومنصور طبرسى و ابن شهر آشوب بود. وى در اثبات ولایت ائمه (علیهم السلام) و فضائل ایشان کتاب هاى زیادى تالیف کرده است و در آن کتاب ها احادیث فراوانى از امامان بزرگوار شیعه، با سندهاى صحیح و معتبر نقل کرده است.
ذهبى در کتاب «تذکرة الحفاظ» مىگوید: «و وجدت له مجلسا یدلّ على تشیّعه و خُبرته بالحدیث و هو تصحیح خبر ردِّ الشمسِ و ترغیم النواصب الشُّمُس»، کتابى از او یافتهام که دلالت بر شیعه بودن و تبحر او در حدیث دارد و آن «تصحیح حدیث ردّ الشمس ...» است.
شیخ آقا بزرگ تهرانى نیز در «الذریعه» که به معرفی آثار شیعه اختصاص دارد، وی را به مناسبت تألیف «شواهد التنزیل» و رساله مذکور، جزو مولفان شیعى به شمار آورده و به معرفى وى و کتابش اقدام نموده است.
با این وجود، سید ابن طاووس دربارۀ حسکانی مىگوید: «الحاکم الحسکانی کان مِن أعیان رجال الجمهور»؛ حاکم حسکانى از شخصیتهاى برجستۀ علماى جمهور (اهل تسنن) بود.
آثار و تألیفات
عبدالغافر بن اسماعیل، شاگرد مشهور حاکم حسکانى در کتاب «تاریخ نیشابور» مىگوید: «من فهرست تصانیف و تألیفات استادم را به خط خودش دیدهام که به صد عنوان مىرسید و در میان آنها مطالب ارزشمندى بود».
از تألیفات وى مىتوان به این عناوین اشاره کرد:
- شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی أهل البیت صلوات الله و سلامه علیهم؛ در این کتاب، آیاتی از قرآن که دربارهٔ اهل بیت علیهم السلام نازل شده، بر اساس احادیث پیامبر و صحابه، تفسیر و تأویل شده است.
- خصائص علی بن أبیطالب علیهالسلام فی القرآن، یا خصائص امیرالمؤمنین من القرآن المبین
- فضائل شهر رجب
- تصحیح خبر ردّ الشَّمس و ترغیم النواصب الشُّمُس (شُمُس جمع شموس و به معناى متعصب و لجوج است.)
- دعاء الهداة الى اداء حق الموالاة، که به گفتۀ مؤلف، در ۱۰ جلد و مشتمل بر اسانید حدیث غدیر بوده است.
- طیب الفطرة فی حبّ العترة، که حسکانی در کتاب «شواهد التنزیل» از آن نام برده است.
وفات
قاضى ابوالقاسم عبیدالله حسکانى، سرانجام پس از عمرى خدمت به علوم و معارف محمد و آل محمد، در حدود سال ۴۹۰ هجرى دیده از جهان فرو بست. ذهبی در «تذکرة الحفاظ» آورده که او تا سال ۴۷۰ هجری زنده بوده و بعد از این تاریخ وفات نموده است.
منابع
- "حسکانی، عبیدالله بن عبدالله"، ویکی نور.
- "معرفی حاکم حسکانى"، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی.
