مجوس: تفاوت بین نسخه‌ها
(اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر)) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | ''' | + | '''«مَجوس»'''، نامی است که در منابع [[اسلام|اسلامی]] به پیروان دین [[زرتشت]] و آیین مُغان [[ایران]] داده شده است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «مجس».</ref> این واژه در [[قرآن]] یک بار و در ضمن برشمردن گروه‌های دینی آمده است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷.</ref> در [[فقه]] اسلامی، [[احکام]] مجوس در باب [[جزیه]] و [[اهل ذمه]] مطرح شده است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه.</ref> |
| − | == واژه‌شناسی == | + | ==واژه‌شناسی== |
| − | «مجوس» در عربی معرّب «مَگوش» پارسی است؛ «مگوش» یا | + | «مجوس» در عربی معرّب «مَگوش» پارسی است؛ «مگوش» یا «مُغ» عنوان طبقهٔ روحانیان در [[ایران]] باستان بود که به امور [[دین|دینی]] و آتشکده‌ها می‌پرداختند.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «مجس»؛ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «مجوس».</ref> در فارسی، جمع آن «مُغان» آمده و در [[شعر]] فارسی نیز به همین معنا به کار رفته است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «مغان».</ref> در کاربرد [[قرآن|قرآنی]] و [[فقه|فقهی]]، «مجوس» بر پیروان دین [[زرتشت]] اطلاق می‌شود، چنان‌که «[[اهل کتاب]]» بر [[یهود]] و [[مسیحیت|نصارا]].<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷.</ref> |
| − | == | + | ==پیشینه تاریخی== |
| − | + | آیین مغان (مجوس) در [[ایران]] پیش از [[اسلام]]، [[دین]] رسمی ساسانیان بود و موبدان در دستگاه حکومت نفوذ داشتند.<ref>یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۱.</ref> با فتح ایران به دست مسلمانان، مجوسیان در شمار [[اهل ذمه]] درآمدند و در شهرهایی مانند [[مداین|تیسفون]]، [[اصفهان]] و نواحی فارس پراکنده شدند.<ref>بلاذری، فتوح البلدان، بخش فتوح فارس و اصفهان.</ref> | |
| − | در | + | گزارش‌های منابع کهن از «مجوس هَجَر» در [[یمن]] نیز یاد کرده‌اند که در دورهٔ [[پیامبر]] (صلی الله علیه وآله) و [[خلفای نخستین|خلفا]] دربارهٔ آنان حکم گرفته شد.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه؛ بلاذری، فتوح البلدان.</ref> |
| − | == | + | ==مجوس در منابع اسلامی== |
| − | + | [[قرآن]] در [[سوره حج]]، شش گروه دینی را در کنار هم می‌آورد و داوری میان آنان را به روز [[قیامت]] وا می‌گذارد: {{متن قرآن|«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ»}}؛<ref>قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> «همانا کسانی که [[ایمان]] آوردند و آنان که [[یهود|یهودی]] شدند و [[صابئین|صابئیان]] و [[مسیحیت|نصارا]] و مجوس و کسانی که [[شرک]] ورزیدند، خداوند روز قیامت میانشان داوری می‌کند؛ همانا خدا بر هر چیزی گواه است.» | |
| − | + | در این [[آیه]]، مجوس در کنار [[اهل کتاب]] و [[شرک|مشرکان]] آمده است. مفسران در اینکه مجوس اهل کتاب‌اند یا نه اختلاف دارند: برخی با استناد به گزارش‌هایی که برای آنان پیامبر و کتابی می‌شناسند، آنان را در حکم اهل کتاب دانسته‌اند، و برخی دیگر با توجه به دوگانه‌پرستی رایج در آیین زرتشتی، آنان را در شمار مشرکان آورده‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.</ref> این اختلاف در [[احکام شرعی|احکام فقهی]] نیز اثر گذاشته است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه.</ref> مشهور فقیهان [[شیعه]] بر آن‌اند که مجوس اهل کتاب نیستند، ولی [[جزیه]] از آنان پذیرفته می‌شود.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.</ref> | |
| − | در | ||
| − | + | در روایات، دربارهٔ رفتار با مجوس، به «سنت اهل کتاب» سفارش شده است؛ یعنی [[جزیه]] از آنان گرفته شود و در معامله با آنان مانند اهل کتاب رفتار گردد، هرچند در پاره‌ای [[احکام]] (مانند [[ازدواج]] و ذبیحه) تفاوت‌هایی گزارش شده است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه؛ ابن حنبل، المسند، مسند الشامیین.</ref> بر پایهٔ روایات، جزیه از مردان [[بلوغ|بالغ]] و آزاد آنان گرفته می‌شود و در برابر آن، جان و مالشان محفوظ می‌ماند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.</ref> دربارهٔ [[حلال|حلیّت]] ذبیحهٔ آنان و جواز ازدواج با آنان نیز، میان فقیهان اختلاف است؛ برخی به عموم «سنت اهل کتاب» تمسک کرده‌اند و برخی دیگر، این دو حکم را ویژهٔ [[یهود]] و [[مسیحیت|نصارا]] دانسته‌اند.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الأطعمة و الأشربة؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه.</ref> این اختلاف، برخاسته از همان اختلاف در اهل کتاب بودن مجوس است.<ref>همان.</ref> | |
| − | + | تعبیر مشهور «مجوس هذه الأمة» نیز در روایات آمده است؛ بر پایهٔ گزارشی، [[پیامبر]] (صلی الله علیه وآله) [[قدریه]] را «مجوس این [[امت]]» خواند.<ref>ابوداود، السنن، کتاب السنة؛ ابن حنبل، المسند، مسند الشامیین.</ref> شارحان، وجه این تشبیه را شباهت دیدگاه قدریه -در نفی تقدیر الهی- با دوگانه‌انگاری مجوس دانسته‌اند؛ زیرا در هر دو، نوعی دوگانگی در تدبیر عالم فرض می‌شود.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.</ref> این تعبیر، تعبیری [[کلام|کلامی]] است و به معنای مجوس بودن اعتقادی آن گروه نیست.<ref>همان.</ref> | |
| − | در | ||
| − | == پانویس == | + | ==پانویس== |
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
| − | == منابع == | + | ==منابع== |
| − | * قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان). | + | |
| − | * ابن حنبل، احمد؛ ''المسند''، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۶ق. | + | *قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان). |
| − | * ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق. | + | *ابن حنبل، احمد؛ ''المسند''، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۶ق. |
| − | * ابوداود، سلیمان بن اشعث؛ ''السنن''، بیروت: دار الفکر، بی‌تا. | + | *ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق. |
| − | * بلاذری، احمد بن یحیی؛ ''فتوح البلدان''، بیروت: دار الهلال، ۱۹۸۸م. | + | *ابوداود، سلیمان بن اشعث؛ ''السنن''، بیروت: دار الفکر، بی‌تا. |
| − | * حر عاملی، محمد بن حسن؛ ''وسائل الشیعة''، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق. | + | *بلاذری، احمد بن یحیی؛ ''فتوح البلدان''، بیروت: دار الهلال، ۱۹۸۸م. |
| − | * دهخدا، علی‌اکبر؛ ''لغت‌نامه''، تهران: مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا، ۱۳۷۷ش. | + | *حر عاملی، محمد بن حسن؛ ''وسائل الشیعة''، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق. |
| − | * طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا. | + | *دهخدا، علی‌اکبر؛ ''لغت‌نامه''، تهران: مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا، ۱۳۷۷ش. |
| − | * طبرسی، فضل بن حسن؛ ''مجمع البیان فی تفسیر القرآن''، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش. | + | *طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا. |
| − | * محقق حلی، جعفر بن حسن؛ ''شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام''، تهران: استقلال، بی‌تا. | + | *طبرسی، فضل بن حسن؛ ''مجمع البیان فی تفسیر القرآن''، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش. |
| − | * یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب؛ ''تاریخ الیعقوبی''، بیروت: دار صادر، بی‌تا. | + | *محقق حلی، جعفر بن حسن؛ ''شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام''، تهران: استقلال، بی‌تا. |
| + | *یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب؛ ''تاریخ الیعقوبی''، بیروت: دار صادر، بی‌تا. | ||
{{اعتقادات}} | {{اعتقادات}} | ||
| − | + | [[رده:واژگان قرآنی]] | |
[[رده:ادیان و فرق]] | [[رده:ادیان و فرق]] | ||
| − | |||
[[رده:احکام]] | [[رده:احکام]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۳۲
«مَجوس»، نامی است که در منابع اسلامی به پیروان دین زرتشت و آیین مُغان ایران داده شده است.[۱] این واژه در قرآن یک بار و در ضمن برشمردن گروه‌های دینی آمده است.[۲] در فقه اسلامی، احکام مجوس در باب جزیه و اهل ذمه مطرح شده است.[۳]
واژه‌شناسی
«مجوس» در عربی معرّب «مَگوش» پارسی است؛ «مگوش» یا «مُغ» عنوان طبقهٔ روحانیان در ایران باستان بود که به امور دینی و آتشکده‌ها می‌پرداختند.[۴] در فارسی، جمع آن «مُغان» آمده و در شعر فارسی نیز به همین معنا به کار رفته است.[۵] در کاربرد قرآنی و فقهی، «مجوس» بر پیروان دین زرتشت اطلاق می‌شود، چنان‌که «اهل کتاب» بر یهود و نصارا.[۶]
پیشینه تاریخی
آیین مغان (مجوس) در ایران پیش از اسلام، دین رسمی ساسانیان بود و موبدان در دستگاه حکومت نفوذ داشتند.[۷] با فتح ایران به دست مسلمانان، مجوسیان در شمار اهل ذمه درآمدند و در شهرهایی مانند تیسفون، اصفهان و نواحی فارس پراکنده شدند.[۸]
گزارش‌های منابع کهن از «مجوس هَجَر» در یمن نیز یاد کرده‌اند که در دورهٔ پیامبر (صلی الله علیه وآله) و خلفا دربارهٔ آنان حکم گرفته شد.[۹]
مجوس در منابع اسلامی
قرآن در سوره حج، شش گروه دینی را در کنار هم می‌آورد و داوری میان آنان را به روز قیامت وا می‌گذارد: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ»؛[۱۰] «همانا کسانی که ایمان آوردند و آنان که یهودی شدند و صابئیان و نصارا و مجوس و کسانی که شرک ورزیدند، خداوند روز قیامت میانشان داوری می‌کند؛ همانا خدا بر هر چیزی گواه است.»
در این آیه، مجوس در کنار اهل کتاب و مشرکان آمده است. مفسران در اینکه مجوس اهل کتاب‌اند یا نه اختلاف دارند: برخی با استناد به گزارش‌هایی که برای آنان پیامبر و کتابی می‌شناسند، آنان را در حکم اهل کتاب دانسته‌اند، و برخی دیگر با توجه به دوگانه‌پرستی رایج در آیین زرتشتی، آنان را در شمار مشرکان آورده‌اند.[۱۱] این اختلاف در احکام فقهی نیز اثر گذاشته است.[۱۲] مشهور فقیهان شیعه بر آن‌اند که مجوس اهل کتاب نیستند، ولی جزیه از آنان پذیرفته می‌شود.[۱۳]
در روایات، دربارهٔ رفتار با مجوس، به «سنت اهل کتاب» سفارش شده است؛ یعنی جزیه از آنان گرفته شود و در معامله با آنان مانند اهل کتاب رفتار گردد، هرچند در پاره‌ای احکام (مانند ازدواج و ذبیحه) تفاوت‌هایی گزارش شده است.[۱۴] بر پایهٔ روایات، جزیه از مردان بالغ و آزاد آنان گرفته می‌شود و در برابر آن، جان و مالشان محفوظ می‌ماند.[۱۵] دربارهٔ حلیّت ذبیحهٔ آنان و جواز ازدواج با آنان نیز، میان فقیهان اختلاف است؛ برخی به عموم «سنت اهل کتاب» تمسک کرده‌اند و برخی دیگر، این دو حکم را ویژهٔ یهود و نصارا دانسته‌اند.[۱۶] این اختلاف، برخاسته از همان اختلاف در اهل کتاب بودن مجوس است.[۱۷]
تعبیر مشهور «مجوس هذه الأمة» نیز در روایات آمده است؛ بر پایهٔ گزارشی، پیامبر (صلی الله علیه وآله) قدریه را «مجوس این امت» خواند.[۱۸] شارحان، وجه این تشبیه را شباهت دیدگاه قدریه -در نفی تقدیر الهی- با دوگانه‌انگاری مجوس دانسته‌اند؛ زیرا در هر دو، نوعی دوگانگی در تدبیر عالم فرض می‌شود.[۱۹] این تعبیر، تعبیری کلامی است و به معنای مجوس بودن اعتقادی آن گروه نیست.[۲۰]
پانویس
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «مجس».
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «مجس»؛ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «مجوس».
- ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «مغان».
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۱.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، بخش فتوح فارس و اصفهان.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه؛ بلاذری، فتوح البلدان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه؛ ابن حنبل، المسند، مسند الشامیین.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الأطعمة و الأشربة؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه.
- ↑ همان.
- ↑ ابوداود، السنن، کتاب السنة؛ ابن حنبل، المسند، مسند الشامیین.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.
- ↑ همان.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ابن حنبل، احمد؛ المسند، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۶ق.
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- ابوداود، سلیمان بن اشعث؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- بلاذری، احمد بن یحیی؛ فتوح البلدان، بیروت: دار الهلال، ۱۹۸۸م.
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- دهخدا، علی‌اکبر؛ لغت‌نامه، تهران: مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا، ۱۳۷۷ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، تهران: استقلال، بی‌تا.
- یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
| اعتقادات شیعه | |
| توحید | توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی |
| عدل | قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین |
| نبوت | عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن |
| امامت |
باورها: ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج) |
| معاد | برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم |
