ابن اسحاق: تفاوت بین نسخه‌ها
(ایجاد مقالهٔ تازه: ابن اسحاق) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| سطر ۲: | سطر ۲: | ||
|نام کامل = محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار، قریشی مطلبی، مولی آل مطلب | |نام کامل = محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار، قریشی مطلبی، مولی آل مطلب | ||
|تصویر = | |تصویر = | ||
| − | |زادروز = حدود ۸۰ق ( | + | |زادروز = حدود ۸۰ق (یا ۸۵ق) |
|زادگاه = [[مدینه]] | |زادگاه = [[مدینه]] | ||
| − | |وفات = ۱۵۱ق ( | + | |وفات = ۱۵۱ق (یا ۱۵۰ و ۱۵۳ق) |
| − | |مدفن = | + | |مدفن = قبرستان خیزران، [[بغداد]] |
| − | |اساتید = | + | |اساتید = [[امام باقر علیه السلام]]، [[امام صادق علیه السلام]]، اسحاق بن یسار، موسی بن یسار، عاصم بن عمر بن قتاده، محمد بن مسلم زهری |
|شاگردان = زیاد بن عبدالله بکائی، سلمة بن فضل ابرش، یونس بن بکیر، ابراهیم بن سعد، شعبة بن حجاج، [[سفیان ثوری]]، حماد بن زید | |شاگردان = زیاد بن عبدالله بکائی، سلمة بن فضل ابرش، یونس بن بکیر، ابراهیم بن سعد، شعبة بن حجاج، [[سفیان ثوری]]، حماد بن زید | ||
| − | |آثار = «المبتدأ و المبعث و المغازی» ( | + | |آثار = «المبتدأ و المبعث و المغازی» ([[سیره ابن اسحاق]]) |
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای | |عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای | ||
| − | |توضیحات = نخستین مؤلفی که مغازی و سیرهٔ [[پیامبر اسلام]] (صلی الله علیه | + | |توضیحات = نخستین مؤلفی که مغازی و سیرهٔ [[پیامبر اسلام]] (صلی الله علیه وآله) را در یک مجموعه تدوین کرد؛ کتاب او پایهٔ «[[السیرة النبویة (ابن هشام) (کتاب)|السیرة النبویة]]» [[ابن هشام حمیری]] شد |
}} | }} | ||
| − | + | '''محمد بن اسحاق بن یسار''' (۸۰-۱۵۱ ق)، [[محدث]] و مورخ نامدار مسلمان در قرن دوم هجری است. او را نخستین کسی دانسته‌اند که در [[مدینه]] دانش را تدوین کرد و [[غزوات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله|مغازی]] [[پیامبر اسلام]] (صلی الله علیه وآله) را در یک مجموعه فراهم آورد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.</ref> کتاب «المبتدأ و المبعث و المغازی» معروف به «[[سیره ابن اسحاق (کتاب)|سیره ابن اسحاق]]» مهمترین اثر اوست. | |
==نام و نسب== | ==نام و نسب== | ||
| − | نسب کامل او را «محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار» و به قولی «ابن یسار بن کوثان» نوشته‌اند. کنیه‌اش ابوبکر و به قولی ابوعبدالله، و نسبتش «قرشی مطلبی» است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۳-۳۴.</ref> | + | نسب کامل او را «محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار» و به قولی «ابن یسار بن کوثان» نوشته‌اند. [[کنیه|کنیه‌اش]] ابوبکر و به قولی ابوعبدالله، و نسبتش «قرشی مطلبی» است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۳-۳۴.</ref> |
| − | جدّ او یسار، از اسیران عین التمر در روزگار خلافت [[ابوبکر]] بود که پس از ورود به مدینه مولای قیس بن مخرمة بن مطلب بن عبد مناف شد؛ از همین رو فرزندان او را «مولی آل مطلب» خوانده‌اند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۱.</ref> در برخی منابع، تعبیر «از اسیران عین التمر» به خود محمد بن اسحاق نیز نسبت داده شده است؛ حال آنکه گزارش دقیق‌تر، این اسارت را دربارهٔ جدّ او یسار می‌داند.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.</ref> نسبت «مولی فاطمة بنت عتبة» هم در منابع دیده می‌شود و شیخ طوسی همین نسبت را برای او آورده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸.</ref> | + | جدّ او یسار، از اسیران عین التمر در روزگار خلافت [[ابوبکر]] بود که پس از ورود به مدینه مولای قیس بن مخرمة بن مطلب بن عبد مناف شد؛ از همین رو فرزندان او را «مولی آل مطلب» خوانده‌اند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۱.</ref> در برخی منابع، تعبیر «از اسیران عین التمر» به خود محمد بن اسحاق نیز نسبت داده شده است؛ حال آنکه گزارش دقیق‌تر، این اسارت را دربارهٔ جدّ او یسار می‌داند.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.</ref> نسبت «مولی فاطمة بنت عتبة» هم در منابع دیده می‌شود و [[شیخ طوسی]] همین نسبت را برای او آورده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸.</ref> |
==ولادت و خانواده== | ==ولادت و خانواده== | ||
| − | ذهبی سال تولد | + | محمد ذهبی سال تولد محمد بن اسحاق را ۸۰ق در [[مدینه]] نوشته است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.</ref> برخی پژوهشگران معاصر با تکیه بر شواهد دیگر، حدود ۸۵ق را ترجیح داده‌اند.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».</ref> |
| − | پدرش اسحاق بن یسار و عمویش موسی بن یسار از راویان حدیث بودند و محمد نخست نزد ایشان و عموی دیگرش عبدالرحمن دانش آموخت. برادرانش ابوبکر و عمر نیز از طالبان حدیث شدند.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق»؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.</ref> به گزارش ذهبی، او در کودکی [[انس بن مالک]] و [[سعید بن مسیب]] را در مدینه دیده است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.</ref> | + | پدرش اسحاق بن یسار و عمویش موسی بن یسار از راویان [[حدیث]] بودند و محمد نخست نزد ایشان و عموی دیگرش عبدالرحمن دانش آموخت. برادرانش ابوبکر و عمر نیز از طالبان حدیث شدند.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق»؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.</ref> به گزارش ذهبی، او در کودکی [[انس بن مالک]] و [[سعید بن مسیب]] را در مدینه دیده است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.</ref> |
| − | == | + | ==استادان و شاگردان== |
| − | فهرست استادان او در منابع مفصل است: | + | فهرست استادان او در منابع مفصل است: پدرش اسحاق، عمویش موسی، محمد بن مسلم زهری، عاصم بن عمر بن قتاده، عبدالله بن ابی‌بکر بن حزم، فاطمة بنت منذر، نافع و... .<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.</ref> |
| − | + | [[شیخ طوسی]] او را در باب اصحاب [[امام صادق]] (ع) آورده و تصریح کرده که از [[امام باقر]] و امام صادق (علیهماالسلام) روایت کرده است.<ref name=":0">طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸.</ref> ذهبی نیز حضرت باقر (ع) را در شمار استادان او آورده است.<ref name=":1">ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.</ref> | |
| − | او در حدود | + | او در حدود سال ۱۱۵ ق. به [[مصر]] و اسکندریه رفت و از استادان آن دیار، مانند یزید بن ابی‌حبیب و ثمامة بن شفی، بهره برد.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».</ref> |
| − | + | ابن اسحاق در [[حیره]] نزد [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]] رفت و مغازی را برای او نگاشت.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».</ref> سپس در [[بغداد]] و ری، در روزگار ولایتعهدی [[مهدی (خلیفه عباسی)|مهدی عباسی]]، به آموزش شاگردان پرداخت و بیشتر شاگردانش از [[کوفه]] و ری و بغداد بودند.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».</ref> | |
| − | |||
| − | راویان | + | شاگردان و راویان ابن اسحاق بسیار بودند. ذهبی از میان آنان، یحیی بن سعید انصاری، شعبه، [[سفیان ثوری]]، حماد بن زید، حماد بن سلمه، زیاد بن عبدالله بکائی، سلمة بن فضل ابرش و یونس بن بکیر را نام برده است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵.</ref> |
| − | == | + | ==جایگاه علمی== |
| − | + | محمد بن مسلم زُهری که خود از استادان برجستهٔ ابن اسحاق بود، در ستایشش گفت: «لا یَزالُ بِالحِجازِ عِلمٌ کَثیرٌ ما دامَ هذَا الأَحوَلُ»؛ تا ابن اسحاق در [[حجاز]] است، دانش در حجاز بسیار خواهد ماند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷.</ref> چون از او دربارهٔ مغازی ابن اسحاق پرسیدند، گفت: «هذا أعلَمُ النّاسِ بِها»؛ این مرد داناترین مردم به مغازی است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۶.</ref> ابومعاویه نیز او را از حافظ‌ترین مردم می‌دانست و می‌گفت مردم [[مدینه]] هرگاه پنج حدیث یا بیشتر داشتند، آن را نزد ابن اسحاق به ودیعه می‌گذاشتند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷.</ref> | |
| − | [[ابن | + | ذهبی او را «نخستین کسی که در مدینه دانش را تدوین کرد» می‌شمارد و [[محمد بن سعد کاتب واقدی|ابن سعد]] او را «اولین گردآورندهٔ مغازی [[پیامبر]] (ص)» می‌داند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.</ref> [[شافعی]] در همین باره گفته است: «مَن أرادَ أن یَتَبَحَّرَ فِی المَغازی فَهُوَ عِیالٌ عَلی مُحَمَّدِ بنِ إسحاق»؛ هر کس بخواهد در مغازی ژرف‌نگری کند، وامدار ابن اسحاق است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۶.</ref> |
| − | == | + | مهمترین اثر او را «المبتدأ و المبعث و المغازی» یا «السیَر و المغازی» -معروف به «[[سیره ابن اسحاق (کتاب)|سیره ابن اسحاق]]»- ثبت کرده اند.<ref>ابن ندیم، الفهرست، ص۱۰۵.</ref> آنچه امروز از این کتاب در دست است، روایت گزیده و تهذیب‌شده‌ای است که [[ابن هشام حمیری|ابن هشام]] (م، ۲۱۳ق) در مقدمهٔ «[[السیرة النبویة (ابن هشام) (کتاب)|السیرة النبویة]]» از آن فراهم آورده است.<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، مقدمهٔ مؤلف.</ref> |
| − | ابن | + | |
| + | == جایگاه رجالی == | ||
| + | در منابع [[رجال|رجالی]]، ستایش و نکوهش دربارهٔ ابن اسحاق در کنار هم آمده است؛ یحیی بن معین او را «ثقة حسن الحدیث» خواند، عجلی او را «مدنی ثقة» دانسته است. ابو زرعه او را «صدوق» خوانده و ابو حاتم گفته حدیثش نوشته می‌شود (یُکتَبُ حدیثُه).<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵ و ۴۷.</ref> شعبه او را «امیر المحدثین» به سبب حافظه‌اش نامیده و علی بن مدینی گفته در کتاب‌های او جز دو حدیث ایرادی نیافته است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱.</ref> [[احمد بن حنبل]] نیز او را «حسن الحدیث» می خواند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.</ref> | ||
| + | |||
| + | به گزارش ذهبی، [[محمد بن اسماعیل بخاری|محمد بخاری]] در «[[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح]]» خود به احادیث او استشهاد کرده و [[مسلم بن حجاج نیشابوری|مسلم نیشابوری]] نیز روایات او را در متابعات آورده است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۵۵.</ref> | ||
| − | + | در مقابل، [[مالک بن انس]] او را «دَجّالٌ مِنَ الدَّجاجِلَة»، یعنی «دجالی از دجال‌ها»، خواند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.</ref> هشام بن عروة روایت او را از همسرش فاطمة بنت منذر انکار کرد و سوگند یاد کرد که ابن اسحاق هرگز او را ندیده است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.</ref> [[احمد بن شعیب نسائی|نسایی]] او را «لیس بالقوی» دانسته و یحیی بن سعید قطان و سلیمان بن بلال و وهیب بن خالد نیز از کسانی بودند که او را غیر ثقه شمرده اند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۷؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۹، ص۴۵.</ref> محمد ذهبی خود داوری میانه‌ای دارد: او را در مغازی «علامه» می‌داند و می‌گوید در احادیث [[احکام]]، حدیثش از مرتبهٔ صحیح به حسن فرود می‌آید.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷ و ۴۱.</ref> | |
| − | در | ||
| − | + | [[شیخ طوسی]] او را در باب اصحاب [[امام صادق]] (ع) آورده و تصریح کرده که از [[امام باقر]] و امام صادق (علیهماالسلام) روایت کرده است.<ref name=":0" /> ذهبی نیز حضرت [[امام باقر علیه السلام|ابوجعفر الباقر]] را در شمار استادان او آورده است.<ref name=":1" /> از همین رو، گروهی او را [[شیعه]] یا دارای گرایش شیعی دانسته‌اند.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».</ref> | |
| − | + | [[خطیب بغدادی]]، به نقل ذهبی، یکی از دلایل خودداری شماری از عالمان از احتجاج به روایات او را چنین برمی‌شمرد: «مِنها تَشَیُّعُهُ، و نُسِبَ إلَی القَدَرِ، و یُدَلِّسُ فی حَدیثِهِ، فَأَمَّا الصِّدقُ فَلَیْسَ بِمَدفوعٍ عَنهُ»؛ از آن جمله تشیع او، انتسابش به قدر و [[تدلیس در احادیث|تدلیس در حدیث]] است؛ اما در راستگویی، سخنی بر او وارد نیست.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۹.</ref> ابن نمیر نیز گفته او را به قدر متهم می‌کردند، حال آنکه از آن باور دورترین مردم بود.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۳.</ref> ابو زرعه می‌گوید در باب سخن [[مالک بن انس|مالک]] با دُحَیم گفت‌وگو کرد و او دید که آن نکوهش از سر حدیث نیست، بلکه از آن روست که مالک او را به قدر متهم می‌دانست.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲.</ref> | |
| − | |||
| − | + | ==وفات و مدفن== | |
| + | تنگدستی و فضای نامساعد [[مدینه]]، محمد ابن اسحاق را به ترک زادگاهش کشاند.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».</ref> به گزارش [[محمد بن سعد کاتب واقدی|محمد بن سعد]]، او مدینه را دیرگاه ترک گفت و به جزیره، [[کوفه]]، ری و [[بغداد]] رفت و تا پایان زندگی در بغداد ماند.<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.</ref> ابن سعد درگذشت ابن اسحاق را در سال ۱۵۱ قمری در [[بغداد]] و به خاک‌سپاری‌اش را در گورستان خیزران همان شهر ثبت کرده است.<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.</ref> البته سال مرگ او محل اختلاف است: عمرو بن علی و نفطویه ۱۵۰ق، هیثم بن عدی و وهبی ۱۵۱ق، و علی بن مدینی و یحیی بن معین و زکریا ساجی ۱۵۲ق را گفته‌اند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۵۵.</ref> | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
| سطر ۵۹: | سطر ۶۱: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| + | *ابن حجر عسقلانی، احمد؛ ''تهذیب التهذیب''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق؛ ج۹. | ||
| + | *ابن سعد، محمد؛ ''الطبقات الکبری''، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۷. | ||
| + | *ابن ندیم، محمد؛ ''الفهرست''، بیروت: دار المعرفة، ۱۹۷۸م. | ||
| + | *ابن هشام، عبدالملک؛ ''السیرة النبویة''، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۱. | ||
| + | *ذهبی، محمد؛ ''سیر أعلام النبلاء''، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق؛ ج۷. | ||
| + | *طوسی، محمد؛ ''رجال الطوسی''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق. | ||
| + | *دائرة المعارف بزرگ اسلامی؛ مدخل «ابن اسحاق»، نسخهٔ آنلاین (cgie.org.ir)، دسترسی: ۱۹ آبان ۱۴۰۵. | ||
| + | |||
| + | [[رده:علمای قرن دوم]] | ||
[[رده:تاریخ نویسان]] | [[رده:تاریخ نویسان]] | ||
[[رده:محدثان]] | [[رده:محدثان]] | ||
| − | |||
| − | |||
[[رده:راویان احادیث اهل سنت]] | [[رده:راویان احادیث اهل سنت]] | ||
نسخهٔ ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۱۳
| نام کامل | محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار، قریشی مطلبی، مولی آل مطلب |
| زادروز | حدود ۸۰ق (یا ۸۵ق) |
| زادگاه | مدینه |
| وفات | ۱۵۱ق (یا ۱۵۰ و ۱۵۳ق) |
| مدفن | قبرستان خیزران، بغداد |
|
| |
| اساتید |
امام باقر علیه السلام، امام صادق علیه السلام، اسحاق بن یسار، موسی بن یسار، عاصم بن عمر بن قتاده، محمد بن مسلم زهری |
| شاگردان |
زیاد بن عبدالله بکائی، سلمة بن فضل ابرش، یونس بن بکیر، ابراهیم بن سعد، شعبة بن حجاج، سفیان ثوری، حماد بن زید |
| آثار |
«المبتدأ و المبعث و المغازی» (سیره ابن اسحاق) |
| شناخته‌شده برای |
نخستین مؤلفی که مغازی و سیرهٔ پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) را در یک مجموعه تدوین کرد؛ کتاب او پایهٔ «السیرة النبویة» ابن هشام حمیری شد |
محمد بن اسحاق بن یسار (۸۰-۱۵۱ ق)، محدث و مورخ نامدار مسلمان در قرن دوم هجری است. او را نخستین کسی دانسته‌اند که در مدینه دانش را تدوین کرد و مغازی پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) را در یک مجموعه فراهم آورد.[۱] کتاب «المبتدأ و المبعث و المغازی» معروف به «سیره ابن اسحاق» مهمترین اثر اوست.
محتویات
نام و نسب
نسب کامل او را «محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار» و به قولی «ابن یسار بن کوثان» نوشته‌اند. کنیه‌اش ابوبکر و به قولی ابوعبدالله، و نسبتش «قرشی مطلبی» است.[۲]
جدّ او یسار، از اسیران عین التمر در روزگار خلافت ابوبکر بود که پس از ورود به مدینه مولای قیس بن مخرمة بن مطلب بن عبد مناف شد؛ از همین رو فرزندان او را «مولی آل مطلب» خوانده‌اند.[۳] در برخی منابع، تعبیر «از اسیران عین التمر» به خود محمد بن اسحاق نیز نسبت داده شده است؛ حال آنکه گزارش دقیق‌تر، این اسارت را دربارهٔ جدّ او یسار می‌داند.[۴] نسبت «مولی فاطمة بنت عتبة» هم در منابع دیده می‌شود و شیخ طوسی همین نسبت را برای او آورده است.[۵]
ولادت و خانواده
محمد ذهبی سال تولد محمد بن اسحاق را ۸۰ق در مدینه نوشته است.[۶] برخی پژوهشگران معاصر با تکیه بر شواهد دیگر، حدود ۸۵ق را ترجیح داده‌اند.[۷]
پدرش اسحاق بن یسار و عمویش موسی بن یسار از راویان حدیث بودند و محمد نخست نزد ایشان و عموی دیگرش عبدالرحمن دانش آموخت. برادرانش ابوبکر و عمر نیز از طالبان حدیث شدند.[۸] به گزارش ذهبی، او در کودکی انس بن مالک و سعید بن مسیب را در مدینه دیده است.[۹]
استادان و شاگردان
فهرست استادان او در منابع مفصل است: پدرش اسحاق، عمویش موسی، محمد بن مسلم زهری، عاصم بن عمر بن قتاده، عبدالله بن ابی‌بکر بن حزم، فاطمة بنت منذر، نافع و... .[۱۰]
شیخ طوسی او را در باب اصحاب امام صادق (ع) آورده و تصریح کرده که از امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) روایت کرده است.[۱۱] ذهبی نیز حضرت باقر (ع) را در شمار استادان او آورده است.[۱۲]
او در حدود سال ۱۱۵ ق. به مصر و اسکندریه رفت و از استادان آن دیار، مانند یزید بن ابی‌حبیب و ثمامة بن شفی، بهره برد.[۱۳]
ابن اسحاق در حیره نزد منصور عباسی رفت و مغازی را برای او نگاشت.[۱۴] سپس در بغداد و ری، در روزگار ولایتعهدی مهدی عباسی، به آموزش شاگردان پرداخت و بیشتر شاگردانش از کوفه و ری و بغداد بودند.[۱۵]
شاگردان و راویان ابن اسحاق بسیار بودند. ذهبی از میان آنان، یحیی بن سعید انصاری، شعبه، سفیان ثوری، حماد بن زید، حماد بن سلمه، زیاد بن عبدالله بکائی، سلمة بن فضل ابرش و یونس بن بکیر را نام برده است.[۱۶]
جایگاه علمی
محمد بن مسلم زُهری که خود از استادان برجستهٔ ابن اسحاق بود، در ستایشش گفت: «لا یَزالُ بِالحِجازِ عِلمٌ کَثیرٌ ما دامَ هذَا الأَحوَلُ»؛ تا ابن اسحاق در حجاز است، دانش در حجاز بسیار خواهد ماند.[۱۷] چون از او دربارهٔ مغازی ابن اسحاق پرسیدند، گفت: «هذا أعلَمُ النّاسِ بِها»؛ این مرد داناترین مردم به مغازی است.[۱۸] ابومعاویه نیز او را از حافظ‌ترین مردم می‌دانست و می‌گفت مردم مدینه هرگاه پنج حدیث یا بیشتر داشتند، آن را نزد ابن اسحاق به ودیعه می‌گذاشتند.[۱۹]
ذهبی او را «نخستین کسی که در مدینه دانش را تدوین کرد» می‌شمارد و ابن سعد او را «اولین گردآورندهٔ مغازی پیامبر (ص)» می‌داند.[۲۰] شافعی در همین باره گفته است: «مَن أرادَ أن یَتَبَحَّرَ فِی المَغازی فَهُوَ عِیالٌ عَلی مُحَمَّدِ بنِ إسحاق»؛ هر کس بخواهد در مغازی ژرف‌نگری کند، وامدار ابن اسحاق است.[۲۱]
مهمترین اثر او را «المبتدأ و المبعث و المغازی» یا «السیَر و المغازی» -معروف به «سیره ابن اسحاق»- ثبت کرده اند.[۲۲] آنچه امروز از این کتاب در دست است، روایت گزیده و تهذیب‌شده‌ای است که ابن هشام (م، ۲۱۳ق) در مقدمهٔ «السیرة النبویة» از آن فراهم آورده است.[۲۳]
جایگاه رجالی
در منابع رجالی، ستایش و نکوهش دربارهٔ ابن اسحاق در کنار هم آمده است؛ یحیی بن معین او را «ثقة حسن الحدیث» خواند، عجلی او را «مدنی ثقة» دانسته است. ابو زرعه او را «صدوق» خوانده و ابو حاتم گفته حدیثش نوشته می‌شود (یُکتَبُ حدیثُه).[۲۴] شعبه او را «امیر المحدثین» به سبب حافظه‌اش نامیده و علی بن مدینی گفته در کتاب‌های او جز دو حدیث ایرادی نیافته است.[۲۵] احمد بن حنبل نیز او را «حسن الحدیث» می خواند.[۲۶]
به گزارش ذهبی، محمد بخاری در «صحیح» خود به احادیث او استشهاد کرده و مسلم نیشابوری نیز روایات او را در متابعات آورده است.[۲۷]
در مقابل، مالک بن انس او را «دَجّالٌ مِنَ الدَّجاجِلَة»، یعنی «دجالی از دجال‌ها»، خواند.[۲۸] هشام بن عروة روایت او را از همسرش فاطمة بنت منذر انکار کرد و سوگند یاد کرد که ابن اسحاق هرگز او را ندیده است.[۲۹] نسایی او را «لیس بالقوی» دانسته و یحیی بن سعید قطان و سلیمان بن بلال و وهیب بن خالد نیز از کسانی بودند که او را غیر ثقه شمرده اند.[۳۰] محمد ذهبی خود داوری میانه‌ای دارد: او را در مغازی «علامه» می‌داند و می‌گوید در احادیث احکام، حدیثش از مرتبهٔ صحیح به حسن فرود می‌آید.[۳۱]
شیخ طوسی او را در باب اصحاب امام صادق (ع) آورده و تصریح کرده که از امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) روایت کرده است.[۱۱] ذهبی نیز حضرت ابوجعفر الباقر را در شمار استادان او آورده است.[۱۲] از همین رو، گروهی او را شیعه یا دارای گرایش شیعی دانسته‌اند.[۳۲]
خطیب بغدادی، به نقل ذهبی، یکی از دلایل خودداری شماری از عالمان از احتجاج به روایات او را چنین برمی‌شمرد: «مِنها تَشَیُّعُهُ، و نُسِبَ إلَی القَدَرِ، و یُدَلِّسُ فی حَدیثِهِ، فَأَمَّا الصِّدقُ فَلَیْسَ بِمَدفوعٍ عَنهُ»؛ از آن جمله تشیع او، انتسابش به قدر و تدلیس در حدیث است؛ اما در راستگویی، سخنی بر او وارد نیست.[۳۳] ابن نمیر نیز گفته او را به قدر متهم می‌کردند، حال آنکه از آن باور دورترین مردم بود.[۳۴] ابو زرعه می‌گوید در باب سخن مالک با دُحَیم گفت‌وگو کرد و او دید که آن نکوهش از سر حدیث نیست، بلکه از آن روست که مالک او را به قدر متهم می‌دانست.[۳۵]
وفات و مدفن
تنگدستی و فضای نامساعد مدینه، محمد ابن اسحاق را به ترک زادگاهش کشاند.[۳۶] به گزارش محمد بن سعد، او مدینه را دیرگاه ترک گفت و به جزیره، کوفه، ری و بغداد رفت و تا پایان زندگی در بغداد ماند.[۳۷] ابن سعد درگذشت ابن اسحاق را در سال ۱۵۱ قمری در بغداد و به خاک‌سپاری‌اش را در گورستان خیزران همان شهر ثبت کرده است.[۳۸] البته سال مرگ او محل اختلاف است: عمرو بن علی و نفطویه ۱۵۰ق، هیثم بن عدی و وهبی ۱۵۱ق، و علی بن مدینی و یحیی بن معین و زکریا ساجی ۱۵۲ق را گفته‌اند.[۳۹]
پانویس
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۳-۳۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۱.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق»؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸.
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۶.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۶.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ص۱۰۵.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، مقدمهٔ مؤلف.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵ و ۴۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۵۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۷؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۹، ص۴۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷ و ۴۱.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۹.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۵۵.
منابع
- ابن حجر عسقلانی، احمد؛ تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق؛ ج۹.
- ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۷.
- ابن ندیم، محمد؛ الفهرست، بیروت: دار المعرفة، ۱۹۷۸م.
- ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۱.
- ذهبی، محمد؛ سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق؛ ج۷.
- طوسی، محمد؛ رجال الطوسی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
- دائرة المعارف بزرگ اسلامی؛ مدخل «ابن اسحاق»، نسخهٔ آنلاین (cgie.org.ir)، دسترسی: ۱۹ آبان ۱۴۰۵.
