|
|
سطر ۱: |
سطر ۱: |
− | {{مدخل دائرة المعارف|[[فرهنگ شیعه]]}}
| + | «امدادهاى غیبى» در اصطلاح به معناى مددها و الطاف ویژه در زندگى [[انسان|بشر]] است که از غیب سرچشمه مىگیرد؛ اگر زندگى آدمى همراه [[ایمان]] و [[اخلاص]] و کوشش باشد، مشمول عنایات خاص و امدادهاى غیبى مىشود. تعبیر «امداد غیبى» در [[قرآن|قرآن کریم]] بهکار نرفته، ولى [[آیه|آیات]] متعددى به امدادهاى غیبى الهى اشاره کرده است. |
| + | ==مفهومشناسی== |
| + | «امداد غیبى» تعبیرى مرکب از دو واژه «امداد» و «غیب» است. ریشه «امداد» کلمه «م ـ د ـ د» است که معناى انبساط و امتداد دارد.<ref>التحقیق، ج ۱۱، ص ۵۲ ، «مدّ».</ref> کلمه "اِمداد" مصدر باب "افعال" به معنی یاری رساندن و به فریاد رسیدن است؛ و امداد در اصطلاح به معنای یاری رساندن به صورت متصل، مداوم و پی درپی می باشد.<ref>داور پناه، ابوالفضل؛ انوارالعرفان فی تفسیر القرآن؛ تهران: انتشارات صدر، س۱۳۷۵ش، چ اول، ج۶، ص۴۴۴.</ref> بنابراین امداد به یاری کردنی اطلاق می شود که جنبه دائمی داشته باشد و به صورت مستمر ادامه یابد.<ref>طبرسی، تفسیر جوامع الجامع؛ ترجمه مترجمان، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۷ ش، ج۲، ص۴۳۸.</ref> امداد منحصر به چیزهاى مادى نیست و در معنویات هم بهکار مىرود. |
| | | |
− | هر موجودى براى بقاى خويش از [[خداوند]] مدد مىگيرد و همه جهان با امدادهاى او برپا است. [[بشر]] افزون بر اين، از «امدادهاى غيبى» ديگرى نيز برخوردار است. اين دو گونه به رحمت رحمانيّه عام و رحمت رحيميّه خاص برمىگردند.
| + | واژه «غیب» نیز به معنای چیزى است که از انسان پوشیده و مخفى است. برخى واژهپژوهان آن را به معناى پوشیده از چشم گرفتهاند.<ref>مقائیس اللغه، ج ۴، ص ۴۰۳، «غیب».</ref> |
| | | |
| + | با توجه به معناى امداد و غیب معلوم مىشود که امدادهاى غیبى به معناى مددهایى است که از غیب سرچشمه مىگیرد؛ این ترکیب اصطلاحاً به معناى مددهاى غیبى ویژه در زندگى بشر است.<ref>مجموعه آثار، ج ۳، ص ۳۴۴، «امدادهاى غیبى در زندگى بشر».</ref> اصطلاح «امدادهاى غیبى» به معناى الطاف و دستگیرىهاى ویژهاى است که موجود مکلّف از گذر عبودیت، مستحق آن مىشود. |
| | | |
− | امداد غيبى تعبيرى مركب از دو واژه «امداد» و «غيب» است. | + | کمکهاى ویژه الهى بهرغم غیر عادى بودن، به اسباب طبیعى مستند است. در امداد غیبى شخص نقشى ندارد و در حالى که امیدش از همهجا قطع شده مدد الهى از او دستگیرى مىکند. |
| | | |
− | ريشه «امداد» كلمه «م ـ د ـ د» است كه معناى انبساط و امتداد دارد.[1] «مدّت» نيز كه براى زمان مستمر بهكار مىرود از همين باب است.[2] اين واژه بر زياد شدن هم دلالت دارد، چنانكه زمان مدّ آب رودخانه، بر آب آن افزوده مىشود.[3] «امداد» يارى كردن ديگرى است، و بيشتر در موارد دوستداشتنى بهكار مىرود، بر خلاف «مدّ» كه در موارد ناپسند استعمال مىشود.[4] امداد منحصر به چيزهاى مادى نيست و در معنويات هم بهكار مىرود.[5]
| + | از مهمترین مصداقهاى امداد غیبى کمکهاى ویژه پنهانى است که از طرف خدا در جنگهاى صدر اسلام به [[پیامبر اکرم]](صلى الله علیه وآله) و مؤمنان رسیده است، به طورى که ۴۰ [[آیه]] از [[قرآن]] بدان اختصاص یافته است. آیات دیگرى نیز این کمکها را در قالب «هدایتبخشى»، «حکمتافکنى»، «توفیقیابى»، «حفظ و نگهدارى از گناه» و غیر آنها مطرح کرده است. |
| | | |
− | «غيب» چيزى است كه از انسان پوشيده و مخفى است. برخى واژهپژوهان آن را به معناى پوشيده از چشم گرفتهاند.[7]
| + | ==سنت بودن امداد غیبى== |
| + | گروهى از آیات [[قرآن|قرآن کریم]] که به کمکهاى ویژه خدا اشاره کرده است به عنوان وعده تخلفناپذیر الهى بر وقوع حتمى آنها تأکید مىکند<ref>مجمعالبیان، ج ۸، ص ۴۸۴؛ تفسیر قرطبى، ج ۱۴، ص ۴۳؛ نمونه، ج ۱۶، ص ۴۶۷-۴۶۸.</ref>: {{متن قرآن|«و کانَ حَقـًّا عَلَینا نَصرُ المُؤمِنین»}} ([[سوره روم|روم]]/۳۰،۴۷) برخى از روایات عمومیت آیه را نسبت به دنیا و آخرت تأیید مىکند. |
| | | |
− | با توجه به معناى امداد و غيب معلوم مىشود كه امدادهاى غيبى به معناى مددهايى است كه از غيب سرچشمه مىگيرد؛ اين تركيب اصطلاحاً به معناى مددهاى غيبى ويژه در زندگى بشر است.[9]
| + | آیه ۵۱ [[سوره غافر]]/۴۰ از حمایت مؤکد خدا از پیامبران خویش و پیروان آنها سخن مىگوید: {{متن قرآن|«اِنّا لَنَنصُرُ رُسُلَنا والَّذینَ ءامَنوا فِىالحَیوةِ الدُّنیا ویومَ یقومُ الاَشهاد»}}. |
| | | |
− | كمكهاى ويژه الهى بهرغم غير عادى بودن، به اسباب طبيعى مستند است. در امداد غيبى شخص نقشى ندارد و در حالى كه اميدش از همهجا قطع شده مدد الهى از او دستگيرى مىكند.
| + | در اثبات امدادهاى غیبى و سنت بودن آن و پیروزى پیامبران توجه به انواع عذابهایى که خدا بر مکذبان رسولانش در گذشته فرو فرستاده، کفایت مىکند<ref>المیزان، ج ۱۵، ص ۳۴.</ref>: {{متن قرآن|«ثُمَّ اَرسَلنا رُسُلَنا تَترًا کلَّ ما جاءَ اُمَّةً رَسولُها کذَّبوهُ فَاَتبَعنا بَعضَهُم بَعضـًا وجَعَلناهُم اَحادیثَ فَبُعدًا لِقَوم لا یؤمِنون»}} ([[سوره مؤمنون|مؤمنون]]/۲۳،۴۴). |
| | | |
− | تعبير «امداد غيبى» در [[قرآن]] بهكار نرفته، ولى آيات متعددى به امدادهاى غيبى الهى اشاره كرده است؛ مانند: فرستادن سپاه نامرئى (احزاب/33،9)، يارى با فرشتگان (آلعمران/3،124 ـ 125)، ايجاد آرامش در دلهاى مؤمنان (توبه/9،26)، ايجاد هراس در دلهاى دشمنان (آلعمران/3،151)، فرستادن بادهاى ويرانگر (احزاب/33،9)، كم جلوه دادن لشكر دشمن (انفال/8 ،44)، فرستادن لشكر پرندگان (فيل/105، 3)، برهم زدن نقشههاى دشمنان (انفال/8 ،18) و ... .
| + | تقاضاى پیامبران الهى نسبت به اینگونه امدادها هم بر اهمیت تأثیر کمکهاى ویژه خدا گواهى مىدهد، و هم بر وجود آنها دلالت دارد. قرآن این درخواست را از زبان [[حضرت نوح علیه السلام|نوح]](علیه السلام)، [[حضرت لوط علیه السلام|لوط]](علیه السلام) و همچنین [[پیامبر اسلام|رسول اکرم]](صلى الله علیه وآله) و مؤمنان نقل مىکند. آیه ۹ [[سوره انفال]]/۸، درخواست کمک از سوى پیامبر و مسلمانان در [[جنگ بدر]] را نقل مىکند: {{متن قرآن|«اِذ تَستَغیثونَ رَبَّکم فَاستَجابَ لَکم اَنّى مُمِدُّکم بِاَلف مِنَ المَلَائِکةِ مُردِفین»}}. |
| | | |
− | از مهمترين مصداقهاى امداد غيبى كمكهاى ويژه پنهانى است كه از طرف خدا در جنگهاى صدر اسلام به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و مؤمنان رسيده است، به طورى كه 40 [[آيه]] بدان اختصاص يافته است.[11] آيات ديگرى نيز اين كمكها را در قالب «هدايتبخشى»، «حكمتافكنى»، «توفيقيابى»، «حفظ و نگهدارى از گناه» و غير آنها مطرح كرده است.
| + | ==مصادیق امداد غیبى== |
| + | بسیارى از آیات [[قرآن]] بیانگر این مطلب است که امدادهاى غیبى بیشتر در جنگ ظهور و تجلى کرده است. در قرآن به مصادیق گوناگونى از امداد غیبى اشاره شده است: |
| | | |
− | == سنت بودن امداد غيبى ==
| + | '''۱. فرستادن سپاه دیده نشدنى:''' |
− | گروهى از آيات قرآن كه به كمكهاى ويژه خدا اشاره كرده است به عنوان وعده تخلفناپذير الهى بر وقوع حتمى آنها تأكيد مىكند[12]: «و كانَ حَقـًّا عَلَينا نَصرُ المُؤمِنين» (روم/30،47) برخى از روايات عموميت آیه را نسبت به دنيا و آخرت تأييد مىكند.[13]
| |
| | | |
− | آيه 51 غافر/40 از حمايت مؤكد خدا از پيامبران خويش و پيروان آنها سخن مىگويد: «اِنّا لَنَنصُرُ رُسُلَنا والَّذينَ ءامَنوا فِىالحَيوةِ الدُّنيا ويَومَ يَقومُ الاَشهاد».
| + | قرآن در سه مورد از فرستادن لشکرهایى نامرئى یاد مىکند و آنها را یارى دهندگان سپاه توحید مىداند. ([[سوره توبه|توبه]]/۹،۲۶ ، ۴۰؛ [[سوره احزاب|احزاب]]/۳۳،۹)<ref>المعجم الاحصائى، ج ۱، ص ۳۳۹.</ref> در [[جنگ حنین]] دشمن به پیروزى موقّت رسیده و مسلمانان جنگجو از گرد پیامبر پراکنده شدند، و نزدیک بود که دستاوردهاى چند ساله نبى اکرم(صلى الله علیه وآله) و مسلمانان بر باد رود؛ لیکن امدادهاى غیبى و از جمله آنها سپاه نامرئى، آنان را نجات بخشید<ref>تفسیر ابن کثیر، ج ۲، ص ۳۵۷.</ref>: {{متن قرآن|«ثُمَّ اَنزَلَ اللّهُ سَکینَتَهُ عَلى رَسولِهِ و عَلَى المُؤمِنینَ و اَنزَلَ جُنودًا لَم تَرَوها وعَذَّبَ الَّذینَ کفَروا وذلِک جَزاءُ الکافِرین»}} (توبه/۹، ۲۶). |
| | | |
− | در اثبات امدادهاى غيبى و سنت بودن آن و پيروزى پيامبران توجه به انواع عذابهايى كه خدا بر مكذبان رسولانش در گذشته فرو فرستاده، كفايت مىكند[14]: «ثُمَّ اَرسَلنا رُسُلَنا تَترًا كُلَّ ما جاءَ اُمَّةً رَسولُها كَذَّبوهُ فَاَتبَعنا بَعضَهُم بَعضـًا وجَعَلناهُم اَحاديثَ فَبُعدًا لِقَوم لا يُؤمِنون» (مؤمنون/23،44)
| + | '''۲. یارى با فرشتگان:''' |
| | | |
− | تقاضاى پيامبران الهى نسبت به اينگونه امدادها هم بر اهميت تأثير كمكهاى ويژه خدا گواهى مىدهد، و هم بر وجود آنها دلالت دارد. قرآن اين درخواست را از زبان [[حضرت نوح علیه السلام|نوح]](عليه السلام)، [[حضرت لوط علیه السلام|لوط]](عليه السلام) و همچنين [[پیامبر اسلام|رسول اكرم]](صلى الله عليه وآله) و مؤمنان نقل مىكند. آيه 9 انفال/8، درخواست كمك از سوى پيامبر و مسلمانان در [[جنگ بدر]] را نقل مىكند: «اِذ تَستَغيثونَ رَبَّكُم فَاستَجابَ لَكُم اَنّى مُمِدُّكُم بِاَلف مِنَ المَلَائِكَةِ مُردِفين».
| + | روشنترین و مهمترین مصداق کمکهاى ویژه الهى، آمدن [[فرشتگان]] امدادگر به یارى پیامبر و مسلمانان در جنگهاى صدر اسلام است. آیات ۱۲۳ ـ ۱۲۵ [[سوره آلعمران]]/۳ به نصرت سپاهیان اسلام در نبرد بدر به وسیله فرشتگان تصریح کرده است: {{متن قرآن|«ولَقَد نَصَرَکمُ اللّهُ بِبَدر واَنتُم اَذِلَّةٌ فَاتَّقوا اللّهَ لَعَلَّکم تَشکرون * اِذ تَقولُ لِلمُؤمِنینَ اَلَن یکفِیکم اَن یمِدَّکم رَبُّکم بِثَلاثَةِ ءالاف مِّنَ المَلائِکةِ مُنزَلین * بَلى اِن تَصبِروا وتَتَّقوا ویأتوکم مِن فَورِهِم هذا یمدِدکم رَبُّکم بِخَمسَةِ ءالاف مِنَ المَلائِکةِ مُسَوِّمین»}}. |
| | | |
− | == مصاديق امداد غيبى ==
| + | '''۳. آرام کردن دلهاى مؤمنان:''' |
− | بسيارى از آيات [[قرآن]] بيانگر اين مطلب است كه امدادهاى غيبى بيشتر در جنگ ظهور و تجلى كرده است. در قرآن به مصاديق گوناگونى از امداد غيبى اشاره شده است:
| |
| | | |
− | === 1. فرستادن سپاه ديده نشدنى: ===
| + | سکینه و آرامش قلب یک حالت فوق العاده روحى و موهبتى الهى است، که انسان در پرتو آن مشکلترین حوادث را هضم، و با وجود مشکلات، در خود احساس آرامش مىکند. از مهمترین میدانهاى کارزار که مسلمانان در آن تا آستانه شکست پیش رفتند و خطر بزرگى متوجه آنان شد، جنگ حنین بود که جز اندکى سایر مجاهدان از گِرد آن حضرت پراکنده شدند و از میدان گریختند. در این برهه خطرناک بود که خداوند با ایجاد آرامش در قلب پیامبر و مؤمنان، بدانان روحیهاى دوباره بخشید و آنان را نجات داد: {{متن قرآن|«ثُمَّ اَنزَلَ اللّهُ سَکینَتَهُ عَلى رَسولِهِ و عَلَى المُؤمِنینَ ...»}}([[سوره توبه|توبه]]/۹،۲۶).<ref>تفسیر نمونه، ج ۷، ص ۳۴۶-۳۴۷.</ref> |
− | قرآن در سه مورد از فرستادن لشكرهايى نامرئى ياد مىكند و آنها را يارى دهندگان سپاه توحيد مىداند. (توبه/9،26 ، 40؛ احزاب/33،9)[22] در [[جنگ حنين]] دشمن به پيروزى موقّت رسيده و مسلمانان جنگجو از گرد پيامبر پراكنده شدند، و نزديك بود كه دستاوردهاى چند ساله نبى اكرم(صلى الله عليه وآله)و مسلمانان بر باد رود؛ ليكن امدادهاى غيبى و از جمله آنها سپاه نامرئى، آنان را نجات بخشيد[32]: «ثُمَّ اَنزَلَ اللّهُ سَكينَتَهُ عَلى رَسولِهِ و عَلَى المُؤمِنينَ و اَنزَلَ جُنودًا لَم تَرَوها وعَذَّبَ الَّذينَ كَفَروا وذلِكَ جَزاءُ الكـفِرين» (توبه/9، 26)
| |
| | | |
− | === 2. يارى با فرشتگان: ===
| + | '''۴. خواب کوتاه و سبک:''' |
− | روشنترين و مهمترين مصداق كمكهاى ويژه الهى، آمدن [[فرشتگان]] امدادگر به يارى پيامبر و مسلمانان در جنگهاى صدر اسلام است. آيات 123 ـ 125 آلعمران/3 به نصرت سپاهيان اسلام در نبرد بدر به وسيله فرشتگان تصريح كرده است: «ولَقَد نَصَرَكُمُ اللّهُ بِبَدر واَنتُم اَذِلَّةٌ فَاتَّقوا اللّهَ لَعَلَّكُم تَشكُرون * اِذ تَقولُ لِلمُؤمِنينَ اَلَن يَكفِيَكُم اَن يُمِدَّكُم رَبُّكُم بِثَلاثَةِ ءالاف مِّنَ المَلائِكَةِ مُنزَلين * بَلى اِن تَصبِروا وتَتَّقوا ويَأتوكُم مِن فَورِهِم هذا يُمدِدكُم رَبُّكُم بِخَمسَةِ ءالاف مِنَ المَلائِكَةِ مُسَوِّمين».
| |
| | | |
− | === 3. آرام كردن دلهاى مؤمنان: ===
| + | برخى از آیات قرآن امدادهاى غیبى الهى را در قالب خوابهاى کوتاهمدت و سبک بیان مىکند: {{متن قرآن|«اِذ یغَشّیکمُ النُّعاسَ اَمَنَةً مِنه»}} ([[سوره انفال|انفال]]/۸ ،۱۱) برخى مفسران گفتهاند: قرآن کریم ضمن بیان اینگونه امدادها آن را سبب امن و آسایش و از بین رفتن ترس مسلمانان مىداند. |
− | سكينه و آرامش قلب يك حالت فوق العاده روحى و موهبتى الهى است، كه انسان در پرتو آن مشكلترين حوادث را هضم، و با وجود مشكلات، در خود احساس آرامش مىكند. از مهمترين ميدانهاى كارزار كه مسلمانان در آن تا آستانه شكست پيش رفتند و خطر بزرگى متوجه آنان شد، جنگ حنين بود كه جز اندكى ساير مجاهدان از گِرد آن حضرت پراكنده شدند و از ميدان گريختند. در اين برهه خطرناك بود كه خداوند با ايجاد آرامش در قلب پيامبر و مؤمنان، بدانان روحيهاى دوباره بخشيد و آنان را نجات داد: «ثُمَّ اَنزَلَ اللّهُ سَكينَتَهُ عَلى رَسولِهِ و عَلَى المُؤمِنينَ ...»(توبه/9،26)[49]
| |
| | | |
− | === 4. خواب كوتاه و سبك: ===
| + | '''۵. نزول باران:''' |
− | برخى از آيات قرآن امدادهاى غيبى الهى را در قالب خوابهاى كوتاهمدت و سبك بيان مىكند: «اِذ يُغَشّيكُمُ النُّعاسَ اَمَنَةً مِنه» (انفال/8 ،11) برخى مفسران گفتهاند: قرآن كريم ضمن بيان اينگونه امدادها آن را سبب امن و آسايش و از بين رفتن ترس مسلمانان مىداند.
| |
| | | |
− | === 5 . نزول باران: ===
| + | از دیگر امدادهاى غیبى الهى که در [[جنگ بدر]] به یارى مسلمانان آمد نزول باران بود: {{متن قرآن|«و ینَزِّلُ عَلَیکم مِنَ السَّماءِ ماءً لِیطَهِّرَکم بِهِ و یذهِبَ عَنکم رِجزَ الشَّیطانِ ولِیربِطَ عَلى قُلوبِکم و یثَبِّتَ بِهِ الاَقدام»}} (انفال/۸ ،۱۱) از برکات باران این بود که شنهاى روان در زیر پاى آنان محکم شده و برکههاى آب پدید آمد که با آن رفع تشنگى و تطهیر کردند. از دیگر برکاتش این بود که دلهاى مؤمنان را به همدیگر پیوند داد و آنها را به یکدیگر نزدیک ساخت و ثابت قدم گردانید.<ref>التحریر والتنویر، ج ۹، ص ۲۸۰.</ref> |
− | از ديگر امدادهاى غيبى الهى كه در [[جنگ بدر]] به يارى مسلمانان آمد نزول باران بود: «و يُنَزِّلُ عَلَيكُم مِنَ السَّماءِ ماءً لِيُطَهِّرَكُم بِهِ و يُذهِبَ عَنكُم رِجزَ الشَّيطانِ ولِيَربِطَ عَلى قُلوبِكُم و يُثَبِّتَ بِهِ الاَقدام» (انفال/8 ،11) از بركات باران اين بود كه شنهاى روان در زير پاى آنان محكم شده و بركههاى آب پديد آمد كه با آن رفع تشنگى و تطهير كردند. از ديگر بركاتش اين بود كه دلهاى مؤمنان را به همديگر پيوند داد و آنها را به يكديگر نزديك ساخت و ثابت قدم گردانيد.[52] | |
| | | |
− | === 6 . ايجاد هراس در دلهاى دشمنان: ===
| + | '''۶. ایجاد هراس در دلهاى دشمنان:''' |
− | ايجاد هراس و رُعب در دل دشمنان از كمكهاى ويژه خداست كه 4 بار در قرآن از آن ياد شده است و همه آنها درباره شرايط دشوار جنگ و [[جهاد]] است. منظور از رعب اين است كه بر اثر شدت ترس، انسان نااميد شود و احساس كند كه راه رهايى از گرفتارى كه به آن دچار گشته وجود ندارد.[53] قرآن در بيان نجات معجزهگونه مسلمانان پس از شكست آنها در [[جنگ احد]]، از افكندن رعب در دل كافران خبر داده است: «سَنُلقى فى قُلُوبِالَّذينَ كَفَروا الرُّعبَ ...» (آلعمران/3، 151).
| |
| | | |
− | === 7. فرستادن بادهاى ويرانگر: ===
| + | ایجاد هراس و رُعب در دل دشمنان از کمکهاى ویژه خداست که ۴ بار در قرآن از آن یاد شده است و همه آنها درباره شرایط دشوار جنگ و [[جهاد]] است. منظور از رعب این است که بر اثر شدت ترس، انسان ناامید شود و احساس کند که راه رهایى از گرفتارى که به آن دچار گشته وجود ندارد.<ref>مفردات، ص ۳۵۶، «رعب»؛ قاموس قرآن، ج ۳، ص ۱۰۵.</ref> قرآن در بیان نجات معجزهگونه مسلمانان پس از شکست آنها در [[جنگ احد]]، از افکندن رعب در دل کافران خبر داده است: {{متن قرآن|«سَنُلقى فى قُلُوبِالَّذینَ کفَروا الرُّعبَ ...»}} ([[سوره آل عمران|آلعمران]]/۳، ۱۵۱). |
− | برخى از آيات قرآن به بادهايى اشاره دارد كه در بعضى جنگها، مؤمنان به آن يارى شده و در شكست دشمنان مؤثر افتاده است. آيه 9 احزاب/33 ضمن برشمردن باد به عنوان امدادگر ويژه غيبى، به مؤمنان فرمان مىدهد كه به ياد نعمتهاى خدا باشند: «يـاَيُّها الَّذينَ ءامَنوا اذكُروا نِعمَةَ اللّهِ عَلَيكُم اِذ جاءَتكُم جُنودٌ فَاَرسَلنا عَلَيهِم ريحـًا» اين آيه درباره برهه حسّاس [[جنگ خندق]] است كه طوفانى سهمگين و ناگهانى به يارى مسلمانان شتافت و خيمه و خرگاه دشمن را درهم ريخت.[64] اين باد مانند بادهاى عادى نبوده، بلكه امداد غيبى محسوب مىشود، زیرا در محل وزيدن آن، لشكر اسلام نيز حضور داشت، و بين آنها و لشكر دشمن به جز يك خندق فاصلهاى نبود، با اين حال، طوفان فقط به لشكر احزاب لطمه وارد ساخت و كمترين آسيبى به مسلمانان وارد نشد. شدّت و سرعت باد به قدرى بود كه ترس بر دشمن چيره شد و وادار به فرار شدند.[67]
| |
| | | |
− | === 8 . كم جلوه دادن لشكر دشمن: ===
| + | '''۷. فرستادن بادهاى ویرانگر:''' |
− | از چيزهايى كه در تقويت روحى جنگجويان در ميدان جنگ اثر به سزايى دارد، احساس كمشمار بودن نيروى دشمن است. در اولين جهاد تهاجمى مسلمانان در جنگ بدر، همين عامل به يارى مسلمانان آمد و آنها كه شمارشان فقط 313 نفر بود و از ابزار و آلات جنگى محدودى برخوردار بودند، توانستند با روحيهاى بالا بر دشمن انبوه خويش بتازند و آنان را شكست دهند. آيات 43 ـ 44 انفال/8 به اين مهم پرداخته و از اين كمك ويژه الهى خبر مىدهد: «... ولَو اَرَئكَهُم كَثيرًا لَفَشِلتُم و لَتَنازَعتُم فِى الاَمرِ ولكِنَّ اللّهَ سَلَّمَ اِنَّهُ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدور».
| |
| | | |
− | === 9. فرستادن لشكر پرندگان: ===
| + | برخى از آیات قرآن به بادهایى اشاره دارد که در بعضى جنگها، مؤمنان به آن یارى شده و در شکست دشمنان مؤثر افتاده است. آیه ۹ [[سوره احزاب]]/۳۳ ضمن برشمردن باد به عنوان امدادگر ویژه غیبى، به مؤمنان فرمان مىدهد که به یاد نعمتهاى خدا باشند: {{متن قرآن|«یاَیها الَّذینَ ءامَنوا اذکروا نِعمَةَ اللّهِ عَلَیکم اِذ جاءَتکم جُنودٌ فَاَرسَلنا عَلَیهِم ریحاً»}} این آیه درباره برهه حسّاس [[جنگ خندق]] است که طوفانى سهمگین و ناگهانى به یارى مسلمانان شتافت و خیمه و خرگاه دشمن را درهم ریخت.<ref>تفسیر نمونه، ج ۷، ص ۲۱۶-۲۲۲.</ref> این باد مانند بادهاى عادى نبوده، بلکه امداد غیبى محسوب مىشود، زیرا در محل وزیدن آن، لشکر اسلام نیز حضور داشت، و بین آنها و لشکر دشمن به جز یک خندق فاصلهاى نبود، با این حال، طوفان فقط به لشکر احزاب لطمه وارد ساخت و کمترین آسیبى به مسلمانان وارد نشد. شدّت و سرعت باد به قدرى بود که ترس بر دشمن چیره شد و وادار به فرار شدند.<ref>تفسیر قرطبى، ج ۱۴، ص ۹۵.</ref> |
− | قصه اصحاب* فيل كه در قرآن سورهاى را به خود اختصاص داده، بيانگر مصداق ديگرى از كمكهاى ويژه الهى در قالب لشكرى از پرندگان است كه با سنگريزههايى كه با خود حمل مىكردند سپاه بزرگ ابرهه را نابود ساختند. آنگاه كه ارتش ابرهه با فيل سواران خود، به قصد نابودى كعبه به مكه آمدند، عبدالمطلب دست در حلقه خانه كعبه برد و از خداى خانه در برابر هجوم آنان يارى طلبيد و در حالى كه مردم مكه از ترس به كوهها پناه برده بودند ناگهان فرزندش به وى نزديك شده و گفت: ابرى سياه از سوى درياى سرخ به سوى مكه مىآيد. عبدالمطلب با خرسندى گفت: اى قريشيان، به خانههاى خويش باز گرديد كه يارى خدا بهره شما شده است. در اين هنگام پرندگانى همانند پرستو به طرف مكه آمده و با سنگريزهها لشكر بزرگ ابرهه را نابود ساختند و خانه خدا از آسيب آنها در امان ماند: «واَرسَلَ عَلَيهِم طَيرًا اَبابيل * تَرميهِم بِحِجارَة مِن سِجّيل * فَجَعَلَهُم كَعَصف مَأكول» (فيل/105، 3 ـ 5) بر اثر اهميت اين حادثه سال وقوع آن را «سال فيل» ناميدند و سرآغازِ تاريخ عرب شناخته شد.[76]
| |
| | | |
− | === 10. بازداشتن از گناه: ===
| + | '''۸. کم جلوه دادن لشکر دشمن:''' |
− | امداد غيبى خدا گاهى به شكل نجات انسان از ورطه گناه، محقق مىشود، آن هم در لحظات حساسى كه همه زمينهها و اسباب[77] براى گرفتار آمدن در دام گناه فراهم شده است، چنانكه اين امداد درباره حضرت يوسف*(عليه السلام)تحقق يافت: «ولَقَد هَمَّت بِهِ وهَمَّ بِها لَولا اَن رَءا بُرهـنَ رَبِّهِ» (يوسف/12،24) برهان رب در آيه چندگونه تفسير شده است؛ از جمله اينكه مقصود از آن يك نوع كمك خدايى بود كه در پاسخ به شايستگيهاى آن حضرت بهره وى شد و او را از گناه رهايى بخشيد.[78] پس از اين آيه باز هم خداوند نجات يوسف(عليه السلام)را از گناهكارى، به خويش نسبت مىدهد: «كَذلِكَ لِنَصرِفَ عَنهُ السّوءَ والفَحشاءَ اِنَّهُ مِن عِبادِنَا المُخلَصين» (يوسف/12،24) عبارت «اِنَّهُ مِن عِبادِنَا المُخلَصين» بيانگر اين است كه اينگونه كمكهاى ويژه الهى كه در لحظات طوفانى گناه بهره انسانها مىشود، ويژه يوسف(عليه السلام)نيست و هركس كه در زمره بندگان خالص خدا قرار گيرد شايسته چنين لطف و موهبتى خواهد بود.[79]
| |
| | | |
− | === 11. تقويت دل: ===
| + | از چیزهایى که در تقویت روحى جنگجویان در میدان جنگ اثر به سزایى دارد، احساس کمشمار بودن نیروى دشمن است. در اولین جهاد تهاجمى مسلمانان در جنگ بدر، همین عامل به یارى مسلمانان آمد و آنها که شمارشان فقط ۳۱۳ نفر بود و از ابزار و آلات جنگى محدودى برخوردار بودند، توانستند با روحیهاى بالا بر دشمن انبوه خویش بتازند و آنان را شکست دهند. آیات ۴۳ ـ ۴۴ [[سوره انفال]]/۸ به این مهم پرداخته و از این کمک ویژه الهى خبر مىدهد: {{متن قرآن|«... ولَو اَرَئکهُم کثیرًا لَفَشِلتُم و لَتَنازَعتُم فِى الاَمرِ ولکنَّ اللّهَ سَلَّمَ اِنَّهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدور»}}. |
− | هنگامى كه جاسوسان فرعون در پى يافتن نوزاد مادر موسى(عليه السلام) و كشتن او بودند، و او مأموريت يافت تا آن طفل شيرخوار را به امواج نيل سپارد، در بحرانى روحى هر لحظه بيم آن مىرفت كه فريادى زند، و آنان را از وجود موسى*(عليه السلام)خبردارسازد، ليكن خداوند دل وى را محكم ساخت: «لَولا اَن رَبَطنا عَلى قَلبِها لِتَكونَ مِنَ المُؤمِنين» (قصص/28،10)
| |
| | | |
− | منظور از ربط قلب در اين آيه، تقويت دل مادر موسى(عليه السلام)است تا به وحى الهى ايمان داشته و اين حادثه بزرگ را تحمل كند، و بداند كه وعده خدا در زمينه نگهدارى و بازگرداندن موسى(عليه السلام)به وى حق است.[80]
| + | '''۹. فرستادن لشکر پرندگان:''' |
| | | |
− | اين تعبير درباره اصحاب* كهف نيز آمده است. آنان در جامعهاى مىزيستند كه بر ابراز عقايد توحيدى خود قادر نبودند: «و رَبَطنا عَلى قُلوبِهِم» (كهف/18،14) خداوند دلهايشان را استحكام بخشيد، و در نتيجه با قدرت و شهامت برپا خاستند و نداى توحيد سر دادند.[81] در شرايط دشوار جنگ بدر نيز خداوند با فرستادن باران در زمانى كه لشكر اسلام سخت به آن نياز داشت، دلهاى آنان را محكم ساخت: «... و يُنَزِّلُ عَلَيكُم مِنَ السَّماءِ ماءً لِيُطَهِّرَكُم بِهِ و يُذهِبَ عَنكُم رِجزَ الشَّيطـنِ ولِيَربِطَ عَلى قُلوبِكُم ...» (انفال/8 ،11)[82]
| + | قصه [[اصحاب فیل]] که در قرآن سورهاى را به خود اختصاص داده، بیانگر مصداق دیگرى از کمکهاى ویژه الهى در قالب لشکرى از پرندگان است که با سنگریزههایى که با خود حمل مىکردند سپاه بزرگ [[ابرهه]] را نابود ساختند. |
| | | |
− | === 12. الهام: ===
| + | '''۱۰. بازداشتن از گناه:''' |
− | القاى مطالبى از جانب خدا بر قلب انسان كه او را به انجام دادن يا ترك كارى برمىانگيزد الهام است.[83]
| |
| | | |
− | در مواردى الهام* به لفظ «وحى» در قرآن آمده است، چنان كه مادر موسى(عليه السلام) در لحظاتى بحرانى و ترسناك كه از كشته شدن فرزند خويش بيمناك و قدرت تصميمگيرى او كاهش يافته بود، «الهام قلبى» به ياريش آمد. الهامى كه او را بهكارى خطرناك فرا مىخواند؛ ولى با اين همه احساس آرامش مىكرد، زيرا به وى الهام مىشد كه نترس و اندوهگين نباش. ما حتماً موسى(عليه السلام) را به تو باز مىگردانيم[84]: «واَوحَينا اِلى اُمِّ موسى اَن اَرضِعيهِ فَاِذا خِفتِ عَلَيهِ فَاَلقيهِ فِى اليَمِّ ولا تَخافى و لا تَحزَنى اِنّا رادّوهُ اِلَيكِ و جاعِلوهُ مِنَ المُرسَلين» (قصص/28، 7)
| + | امداد غیبى خدا گاهى به شکل نجات انسان از ورطه [[گناه]]، محقق مىشود، آن هم در لحظات حساسى که همه زمینهها و اسباب<ref>المیزان، ج ۱۱، ص ۱۲۶-۱۳۰.</ref> براى گرفتار آمدن در دام گناه فراهم شده است، چنانکه این امداد درباره [[حضرت یوسف]](علیه السلام) تحقق یافت: {{متن قرآن|«ولَقَد هَمَّت بِهِ وهَمَّ بِها لَولا اَن رَءا بُرهانَ رَبِّهِ»}} ([[سوره یوسف|یوسف]]/۱۲،۲۴). |
| | | |
− | درباره حواريان عيسى(عليه السلام) نيز لفظ وحى بهكار رفته است: «و اِذ اَوحَيتُ اِلَى الحَوَارِيّينَ اَن ءَامِنوا بى و بِرَسولى» (مائده/5 ، 111) امام باقر(عليه السلام)در تفسير اين آيه مراد از وحى را الهامى دانستهاند كه به حواريان شد[85] و مفادش اين بود كه به خدا و رسول او ايمان آورند. آنان نيز به اين دعوت پاسخ مثبت دادند.[86]
| + | '''۱۱. تقویت دل:''' |
| | | |
− | درباره حضرت يوسف مىفرمايد: هنگامى كه برادران وى تصميم گرفتند او را در چاه قرار دهند ما به او وحى كرديم كه تو آنها را از اين امر آگاه خواهى ساخت: «فَلَمّا ذَهَبوا بِهِ واَجمَعوا اَن يَجعَلوهُ فى غَيـبَتِ الجُبِّ واَوحَينا اِلَيهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِاَمرِهِم هـذا وهُم لا يَشعُرون» (يوسف/12، 15) گرچه برخى از اهل تفسير وحى را در اين آيه همان وحىِ نبوت گرفتهاند[87]؛ امّا به قرينه آيه «ولَمّا بَلَغَ اَشُدَّهُ ءاتَينـهُ حُكمـًا و عِلمـًا» (يوسف/12، 22) بايد گفت كه مراد از آن الهامى بوده كه در آن شرايط بحرانى و در تنهايى و ژرفاى چاه به يوسف شد تا بداند تنها نيست و نگهدارى دارد، ازاينرو نور اميد بر دلش تابيد، و تاريكيهاى نوميدى را از جان وى زدود.[88] در موارد ديگرى نيز واژه وحى به معناى الهام بهكار رفته است؛ مانند 86 نحل/16 و 5 زلزال/99.[89]
| + | هنگامى که جاسوسان [[فرعون]] در پى یافتن نوزاد مادر [[حضرت موسى]](علیه السلام) و کشتن او بودند، و او مأموریت یافت تا آن طفل شیرخوار را به امواج نیل سپارد، در بحرانى روحى هر لحظه بیم آن مىرفت که فریادى زند، و آنان را از وجود موسى(علیه السلام) خبردار سازد، لیکن خداوند دل وى را محکم ساخت: {{متن قرآن|«لَولا اَن رَبَطنا عَلى قَلبِها لِتَکونَ مِنَ المُؤمِنین»}} ([[سوره قصص|قصص]]/۲۸،۱۰). |
| | | |
− | برخى محققان بر اين باورند كه منشأ اكتشافات بزرگ تاريخ، و نيز نظريههاى علمى تحول آفرين در دنياى علم، الهاماتى است كه به صاحبان اين نظريهها و اكتشافات مىشود، و اين را از مصاديق امدادهاى غيبى دانستهاند.[90]
| + | '''۱۲. الهام الهی:''' |
| | | |
− | === 13. جارى ساختن حكمت بر دل لقمان: ===
| + | القاى مطالبى از جانب خدا بر قلب انسان که او را به انجام دادن یا ترک کارى برمىانگیزد الهام است.<ref>لسان العرب، ج ۱۲، ۳۴۶؛ المنجد، ص ۷۳۷، «لهم».</ref> در مواردى الهام به لفظ «[[وحى]]» در قرآن آمده است، چنان که [[مادر حضرت موسی|مادر موسى]](علیه السلام) در لحظاتى بحرانى و ترسناک که از کشته شدن فرزند خویش بیمناک و قدرت تصمیمگیرى او کاهش یافته بود، «الهام قلبى» به یاریش آمد. الهامى که او را بهکارى خطرناک فرا مىخواند؛ ولى با این همه احساس آرامش مىکرد، زیرا به وى الهام مىشد که نترس و اندوهگین نباش. ما حتماً موسى(علیه السلام) را به تو باز مىگردانیم<ref>تفسیر نمونه، ج ۱۶، ص ۲۳-۲۵.</ref>: {{متن قرآن|«واَوحَینا اِلى اُمِّ موسى اَن اَرضِعیهِ فَاِذا خِفتِ عَلَیهِ فَاَلقیهِ فِى الیمِّ ولا تَخافى و لا تَحزَنى اِنّا رادّوهُ اِلَیک و جاعِلوهُ مِنَ المُرسَلین»}} ([[سوره قصص|قصص]]/۲۸، ۷). |
− | خداوند به لقمان حكمت عطا كرد: «ولَقَد ءاتَينا لُقمـنَ الحِكمَةَ» (لقمان/31، 12) حكمت چندگونه تفسير شده است؛ از جمله شناخترازهاى جهان هستى و آگاهى از حقايق.[91]برخى از مفسّران در ضمن آوردن روايتى طولانى به تبيين چگونگى اعطاى حكمت لقمان حكيم پرداختهاند.[92]
| |
| | | |
− | === 14. توفيق انجام دادن نيكيها: ===
| + | '''۱۳. خنثا کردن نقشههاى دشمنان:''' |
− | آيه 73 انبيا/21 ضمن بر شمردن برخى از ويژگيهاى گروهى از پيامبران مىفرمايد: انجام دادن كارهاى نيك را به آنها وحى كرديم: «و اَوحَينا اِلَيهِم فِعلَ الخَيرتِ»برخى گفتهاند: مراد از وحى در اين آيه ممكن است وحى تشريعى و همچنين وحى تكوينى به معناى توفيق انجام دادن كارهاى نيك باشد.[93] برخى ديگر اعتقاد دارند اين وحى، نوعى امداد غيبى بود كه آنان را به سوى كارهاى شايسته مىكشاند.[94]
| |
| | | |
− | === 15. فرود آمدن سفره آسمانى و غذا يا ميوه بهشتى: ===
| + | خداوند در پارهاى از موارد، برهم زدن نقشههاى دقیق و حیله گرانه دشمنان راه حق را به خود نسبت مىدهد، و در شکست دادن آنها دست غیبى را مؤثر مىداند: {{متن قرآن|«اِنَّهُم یکیدونَ کیدا * و اَکیدُ کیداً»}}([[سوره الطارق|طارق]]/۸۶، ۱۴-۱۵). |
− | دست كم در 4 مورد قرآن به اين حقيقت پرداخته شده است:
| |
| | | |
− | الف. درباره مريم(عليها السلام) مىفرمايد: هرگاه زكريا در محراب بر مريم* وارد مىشد رزقى را نزد او مىيافت. حضرت مريم در پاسخ اين سؤال كه اين رزق از كجاست مىگفت از نزد خداست: «كُلَّما دَخَلَ عَلَيها زَكَرِيا المِحرابَ وَجَدَ عِندَها رِزقـًا قالَ يـمَريَمُ اَنّى لَكِ هـذا قالَت هُوَ مِن عِندِ اللّهِ اِنَّ اللّهَ يَرزُقُ مَن يَشاءُ بِغَيرِحِساب» (آلعمران/3، 37) درباره منظور از رزق در اين آيه اختلاف است؛ برخى آن را غذايى ويژه مىدانند كه بوى خوشى از آن استشمام مىشد.[95] بعضى هم آن را انواع غذاهايى دانستهاند كه در آن زمان يافت نمىشد.[96] برخى اعتقاد دارند كه ميوههاى تابستانى در فصل زمستان و عكس آن بوده است.[97]
| + | پیامبرى که شاید بیش از دیگر پیامبران با یاریهاى ویژه الهى، جانش حفظ شد، [[پیامبر اسلام|رسول اکرم]](صلى الله علیه وآله) است. در آیه ۹ [[سوره یس (یاسین)|سوره یس]]/۳۶ آمده است که در پیش رو و در پشت سر کافران سدّى قرار دادیم و چشمانشان را پوشاندیم، ازاینرو نمىبینند: {{متن قرآن|«و جَعَلنا مِن بَینِ اَیدیهِم سَدًّا ومِن خَلفِهِم سَدًّا فَاَغشَیناهُم فَهُم لا یبصِرون»}}. |
| | | |
− | روايات فراوانى مراد از رزق را در آيه بالا، نوعى ميوه بهشتى مىداند كه در غير فصل آن، نزد مريم(عليها السلام)حاضر مىشده و اين به لطف خدا و امداد غيبى بوده است. شواهدى در خود آيه، اين تفسير را تقويت مىكند؛ مانند نكره آوردن واژه «رزق» و پاسخ مريم(عليها السلام) به زكريا كه اين روزى از سوى خداست، و نيز شگفتى زكريا(عليه السلام)از ديدن اين حادثه و تقاضاى فرزند در همان لحظه از خداوند.[98]
| + | '''۱۴. فرزنددار شدن:''' |
| | | |
− | برخى مفسران نيز اين واقعه را دليل بر سر زدن كرامت از اوليا دانسته و مريم(عليها السلام) را از جمله اين انسانها دانستهاند كه از اين قاعده مستثنا نيست.[99]
| + | فرزنددار شدن [[حضرت ابراهیم علیه السلام|ابراهیم]](علیه السلام) و نیز [[حضرت زکریا علیه السلام|زکریا]](علیه السلام) در دوران کهولت در حالى که همسران آنها نیز در دوران پیرى و نازا بودند، از امدادهاى غیبى است: {{متن قرآن|«یاوَیلَتى ءَاَلِدُ واَنا عَجوزٌ وهذا بَعلى شَیخـًا اِنَّ هذا لَشَىءٌ عَجیب»}}([[سوره هود|هود]]/۱۱، ۷۲). |
| | | |
− | ب. بهرهمندى بنىاسرائيل از غذايى آسمانى كه آيات 57 بقره/2؛ 160 اعراف/7 و 80 طه/20 از آن خبر مىدهد. آنان در دوران سرگردانى در صحراى سينا: «قالَ فَاِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيهِم اَربَعينَ سَنَةً يَتيهونَ فِىالاَرضِ» (مائده/5 ، 26) از گناه و نافرمانى خدا، پشيمان گشته و از خداوند خواستند تا بار ديگر نعمتهاى خود را بر آنان ارزانى دارد. خداوند در اين باره مىفرمايد: «منّ» و «سلوى» بر شما نازل كرديم: «و ظَـلَّلنا عَلَيكُمُ الغَمامَ واَنزَلنا عَلَيكُمُ المَنَّ والسَّلوى» (بقره/2، 57) درباره مراد از «منّ» و سلوى» در بين مفسران اختلاف است؛ برخى 6 معنا براى آن ذكر كردهاند؛ از جمله اينكه «منّ» نوعى خوردنى شبيه برف بوده كه از آسمان بر بنى*اسرائيل فرود مىآمده است.[100]
| + | موارد یاد شده گزارشى قرآنى از پارهاى از امدادهاى غیبى بود که به مرحله وقوع رسیده است؛ ولى از برخى آیات که متضمن وعده مشروط خدا نسبت به امدادهاى خاص اوست مىتوان وقوع امدادهاى غیبى را در شرایط ویژهاى براى گروههاى خاصى استفاده کرد، چنان که در مورد مؤمنان و صالحان وعده داده شده است که خداوند محبت آنها را در دل دیگران قرار مىدهد: {{متن قرآن|«اِنَّ الَّذینَ ءامَنوا وعَمِلوا الصّالِحاتِ سَیجعَلُ لَهُمُ الرَّحمانُ وُدّا»}}([[سوره مریم|مریم]]/۱۹، ۹۶). استوار کردن گامهاى اهل جهاد از آشکارترین مصادیق امدادهاى غیبى و از ابزارهاى مهم پیروزىبخش است<ref>تفسیر نمونه، ج ۲۱، ص ۴۲۶.</ref>: {{متن قرآن|«اِن تَنصُرُوا اللّهَ ینصُرکم و یثَبِّت اَقدامَکم»}}([[سوره محمد|محمّد]]/۴۷،۷). از دیگر امدادهاى غیبى خدا توفیق تشخیص [[حق]] از [[باطل]] است: {{متن قرآن|«یاَیهَا الَّذینَ ءامَنوا اِن تَتَّقوا اللّهَ یجعَل لَکم فُرقانـًا»}} ([[سوره انفال|انفال]]/۸ ، ۲۹). |
| | | |
− | اين نكته هم شايان توجه است كه، فروفرستادن اين غذا، به مدت 40 سال، آن هم در بيابان و به مقدار كافى براى آنها، امرى غير عادى است.
| + | ==شرایط برخوردارى از امداد غیبى== |
| + | گرچه مضمون بعضى آیات [[قرآن]] این است که خداوند به هرکس بخواهد یارى مىدهد: {{متن قرآن|«واللّهُ یؤَیدُ بِنَصرِهِ مَن یشاءُ»}} ([[سوره آل عمران|آلعمران]]/۳،۱۳)، لیکن با توجه به اینکه خواست خدا حکیمانه است،<ref>تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۴۵۵.</ref> ضوابط و شرایطى براى برخوردارى از کمکهاى ویژه الهى وجود دارد، چنانکه در قرآن به طور آشکار شرایطى را براى آن آورده است: |
| | | |
− | ج. فرود آمدن غذاى آسمانى، بر ياران نزديك حضرت عيسى(عليه السلام) كه در آيات 112 ـ 115 مائده/5 آمده است. حواريان آن را از عيسى(عليه السلام)درخواست كردند، و عيسى(عليه السلام) هم آن را از خداى خويش تقاضا كرد. اين تقاضا پذيرفته شد و آنها از سفره غذاى آسمانى بهرهمند گشتند. البته در اين مورد گرچه لطف خدا و امداد غيبى او در فرود آمدن سفره آسمانى نقش داشته؛ ولى مىتوان اين را معجزهاى از حضرت عيسى(عليه السلام)دانست، بر خلاف دو مورد پيشگفته كه فرود آمدن غذاهاى آسمانى با واسطه و درخواست پيامبرى صورت نگرفته است.
| + | '''۱. ایمان:''' |
| | | |
− | د. باردار شدن مريم(عليها السلام)؛ آنگاه كه مريم(عليها السلام)به لحاظ شرايط دشوار جسمى و روحى آرزوى مرگ كرد: «يــلَيتَنى مِتُّ قَبلَ هـذا وكُنتُ نَسيـًا مَنسيـّا» (مريم/19، 23) چنين ندا آمد: «اَلاّ تَحزَنى قَد جَعَلَ رَبُّكِ تَحتَكِ سَريـّا * وهُزّى اِلَيكِ بِجِذعِ النَّخلَةِ تُسـقِط عَلَيكِ رُطَبـًا جَنيـّا» (مريم/19، 24) اينكه با تكان دادن درخت خشكيده خرما، خرمايى تازه از آن فرو ريزد امرى غير عادى است كه جز با امداد الهى امكانپذير نيست. گرچه مفسّران در اينجا اختلاف كردهاند و عدّهاى آن را معجزه زكريا(عليه السلام)[101] و گروهى نيز آن را از «ارهاصات» يا معجزات مقدّماتى و پيش درآمد نبوت حضرت عيسى(عليه السلام) دانستهاند؛ ليكن حقيقت آن است كه اين كار غير عادى با كمك ويژه الهى محقّق شده است[102]، افزون بر اين جوى آبى نيز كه براساس برخى روايات ناگهان براى مريم(عليها السلام) ايجاد شد: «قَد جَعَلَ رَبُّكِ تَحتَكِ سَريـّا» (مريم/19، 24) از امور غير عادى است كه با امداد غيبى، تحقق يافته است.
| + | نخستین شرط برخوردارى از امدادهاى الهى [[ایمان]] است. بدین لحاظ در چند جاى قرآن وقتى از یارى و دستگیرى خدا و نجاتبخشى او سخن رفته، مؤمنان را مشمول این لطف خاص دانسته است: {{متن قرآن|«و کانَ حَقـًّا عَلَینا نَصرُ المُؤمِنین»}} ([[سوره روم|روم]]/۳۰،۴۷).<ref>المیزان، ج ۱۷، ص ۳۳۷.</ref> |
| | | |
− | === 16. شرح صدر: ===
| + | '''۲. تقوا و پارسایى:''' |
− | از موهبتهاى بزرگ الهى كه با لطف خاص او نصيب انسان مىشود، شرح صدر يا توسعه روح انسان[103] و به تعبيرى ديگر توسعه ظرفيت معنوى انسان است. شرح* صدر مقابل «ضيق صدر» است، كه در آيه 97 حجر/15 آمده است:«و لَقَد نَعلَمُ اَنَّكَ يَضيقُ صَدرُكَ بِما يَقولون» هيچ پيامبر يا رهبر بزرگى بدون اين ويژگى توان تحمّل سختيها را نخواهد داشت و آنكس كه رسالتش از همه بزرگتر است (مانند نبى اكرم(صلى الله عليه وآله)) بايد از شرح صدرى افزونتر از ديگران هم برخوردار باشد و خداوند اين هديه معنوى را به وى ارزانى داشت: «اَلَم نَشرَح لَكَ صَدرَك» (شرح/94،1) و اين بزرگترين هديه الهى به آن حضرت بود.[104] حالات و رفتارهاى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)در برخورد با مشكلات و حوادث پيچيده دوران حياتش نشان مىدهد كه ظرفيت معنوى و قدرت تحمل وى نه امرى عادى، بلكه تأييدى الهى و ربّانى بوده است.[105] برخى مفسران اين آيه را به معناى ظاهرى آن گرفته و گفتهاند كه در كودكى قلب پيامبر(صلى الله عليه وآله) توسط فرشتهها با شكافتن سينه وى بيرون آورده و شست و شو داده شد و سپس با علم و رأفت و رحمت پُر گشت.[106] برخى ديگر گفتهاند: منظور، قلب جسمانى نيست، بلكه اشاره به امدادهاى الهى، از نظر روحى و تقويت عزم و اراده آن رسول خدا و پاكسازى وى از هرگونه نقص اخلاقى و وسوسه شيطانى است.[107] اين مطلب را روايتى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)تأييد مىكند.[108]
| |
| | | |
− | === 17. تأييد به روح القدس: ===
| + | {{متن قرآن|«یاَیهَا الَّذینَ ءامَنوا اِن تَتَّقوا اللّهَ یجعَل لَکم فُرقانـًا ...»}}([[سوره انفال|انفال]]/۸ ، ۲۹)، جارى ساختن حکمت بر دلها ([[سوره بقره|بقره]]/۲، ۲۸۲)، خارج کردن انسان از تنگناهاى دنیوى و اخروى ([[سوره طلاق|طلاق]]/۶۵، ۲، ۴) و بالاخره توفیق یابى در انجام نیکیها ([[سوره لیل|لیل]]/۹۲، ۵-۷)، امدادهاى الهى است که با وجود شرط [[تقوا]] جامه تحقق مىپوشد. |
− | برخى از پيامبران، به وسيله روح القدس تأييد و يارى شده و كارهايى بزرگ و گاه خارق عادت از آنها سر مىزده است، چنان كه عيسىابن مريم(عليها السلام) با تأييد روحالقدس* در گهواره با مردم سخن گفته است: «اِذ اَيَّدتُكَ بِروحِ القُدُسِ تُكَلِّمُ النّاسَ فِى المَهدِ ...» (مائده/5 ،110)
| |
| | | |
− | === 18. رهايى بخشيدن از گرفتارى و عذاب: ===
| + | '''۳. صبر و پایدارى:''' |
− | اينگونه كمكهاى ويژه الهى را در مورد پيامبرانى همچون موسى، ابراهيم، يونس و برخى ديگر از پيامآوران آسمانى(عليهم السلام) به ويژه پيامبر خاتم(صلى الله عليه وآله)مىيابيم. در اين رابطه قرآن بيشتر با واژگانى برگرفته از لفظ «نجات» سخن گفته است، چنانكه درباره رهايى موسى بن عمران(عليه السلام) از ميان امواج سهمگين و خروشان نيل مىفرمايد: «واَنجَينا موسى ومَن مَعَهُ اَجمَعين * ثُمَّ اَغرَقنَا الأخَرين»(شعراء/26، 65)
| |
| | | |
− | «يونس*»(عليه السلام) نيز بر اثر رها كردن قوم خويش در دريا گرفتار نهنگى بزرگ شد كه وى را بلعيد. او در آن زندان ترسناك و در آن تاريكيهاى متراكم، خدا را خواند و تقاضاى فريادرسى كرد. خداوند نيز با كمك ويژه خود، او را از آن وضعيت خطرناك نجات بخشيده و اندوه وى را زدود: «فَاستَجَبنا لَهُ ونَجَّينـهُ مِنَ الغَمِّ»(انبياء/21، 88)
| + | قرآن، استقامت را شرط برخوردارى از امدادهاى غیبى دانسته است: {{متن قرآن|«اِنَّ الَّذینَ قالوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ استَقاموا تَتَنَزَّلُ عَلَیهِمُ المَلائِکةُ اَلاّ تَخافوا ولا تَحزَنوا واَبشِروا بِالجَنَّةِ الَّتى کنتُم توعَدون»}} ([[سوره فصلت|فصّلت]]/۴۱،۳۰). |
| | | |
− | آيه 58 هود/11 هم درباره رها ساختن حضرت هود(عليه السلام)است: «ولَمّا جاءَ اَمرُنا نَجَّينا هودًا والَّذينَ ءامَنوا مَعَهُ بِرَحمَة مِنّا ونَجَّينـهُم مِن عَذاب غَليظ» هنگام فرود آمدن عذاب سخت الهى بر گروهى كه هود*(عليه السلام)مأمور هدايتشان بود، خداوند خود و مؤمنان همراه او را به مكان امن و آرامى برد، چنانكه پيش از فرا رسيدن طوفان، كشتى نجات نوح* آماده بود و پيش از آنكه شهرهاى لوط(عليه السلام)درهم كوبيده شود، شب هنگام، لوط* پيامبر و شمار اندكى از ياران با ايمان وى به فرمان خدا آن شهر را ترك كردند.[109] با تعبيرى نزديك به آنچه در آيه پيشگفته آمده در آيات 67 و 94 هود/11 از نجات حضرت صالح* و ديگرى حضرت شعيب*(عليهما السلام) نيز سخن رفته است.
| + | در آیه ۱۶ [[سوره جن|سوره جنّ]]/۷۲ نیز استقامت را شرط افزایش نعمتهاى مادّى، همچون باران دانسته است<ref>تفسیر نمونه، ج ۲۵، ص ۱۲۱.</ref>: {{متن قرآن|«وَأَنْ لَوِ استَقاموا عَلَى الطَّریقَةِ لاََسقَیناهُم ماءً غَدَقاً»}}. |
| | | |
− | افزون بر اينها، برخى از آيات، رهايى مردم حجاز را از وضع نابسامان و خطرناكى كه داشتند، بيان كرده و كمكهاى خدا در اين زمينه و نعمت بزرگ اسلام و رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) را به آنان يادآورى مىكند: «واذكُروا نِعمَتَ اللّهِ عَلَيكُم اِذ كُنتُم اَعداءً فَاَلَّفَ بَينَ قُلوبِكُم فَاَصبَحتُم بِنِعمَتِهِ اِخونـًا وكُنتُم عَلى شَفا حُفرَة مِنَ النّارِ فَاَنقَذَكُم مِنها»(آلعمران/ 3، 103)
| + | '''۴. جهاد و تلاش:''' |
| | | |
− | خداى سبحان در اين آيه، الفت دادن دلهاى آنان را به خود نسبت داده و با اين تعبير به معجزه اجتماعى دين خدا اشاره كرده است؛ يعنى ايجاد دوستى و برادرى ميان مردمى كه به اندك بهانهاى سالها به جنگ و خونريزى مىپرداختند از راههاى عادى ممكن نبود؛ ولى در سايه لطف خدا و يارى او در سالهايى اندك، ممكن شد.[110]
| + | تلاش و کوششى که انسان را به زحمت زیاد اندازد ([[جهاد]])، راه رسیدن به هدایت الهى است: {{متن قرآن|«والَّذینَ جاهَدوا فینا لَنَهدِینَّهُم سُبُلَنا ...»}} ([[سوره عنکبوت|عنکبوت]]/۲۹،۶۹). در جایى دیگر قرآن شرط بهرهمندى از امداد غیبى را یارى خداوند (یارى دین) دانسته است: {{متن قرآن|«اِن تَنصُرُوا اللّهَ ینصُرکم ویثَبِّت اَقدامَکم»}} ([[سوره محمد|محمّد]]/۴۷، ۷).<ref>الفرقان، ج ۲۶-۲۷، ص ۹۱-۹۲.</ref> |
| | | |
− | === 19. خنثا كردن نقشههاى دشمنان: ===
| + | '''۵ . مخلَص بودن:''' |
− | خداوند در پارهاى ازموارد، برهم زدن نقشههاى دقيق و حيله گرانه دشمنان راه حق را به خود نسبت مىدهد، و در شكست دادن آنها دست غيبى را مؤثر مىداند: «اِنَّهُم يَكيدونَ كَيدا * واَكيدُ كَيدا»(طارق/86 ، 14 ـ 15)
| |
− | | |
− | كيد دشمنان پيامبر همان نقشههاى آنها براى مبارزه با آن حضرت و آيين اوست؛ مانند تبليغات بر ضدّ قرآن، محاصره اقتصادى، تهمتها و سخنان ناشايست درباره وى و قرآن، و شكنجه و آزار مسلمانان.[111] خداوند فرموده است: من هم در برابر حيلهگريهاى آنان چارهجويى مىكنم. گفته شده كه مراد از كيد خدا در اين آيه، همان لطفهايى است كه شامل حال رسول خدا(صلى الله عليه وآله) و مؤمنان كرده، و دشمنان را غافلگير و در نتيجه، كوشش آنان را بىثمر كرد و توطئههايشان را درهم شكست.[112]
| |
− | | |
− | درباره نقشههاى نمروديان برضدّ ابراهيم*(عليه السلام)نيز فرمود: آنها مىخواستند تا با نقشهاى خطرناك وى را نابود كنند؛ ليكن با يارى خدا كه نتيجهاش سالم ماندن آن پيامبر بزرگ در كام امواج آتش بود، كارهاى آنان در جهت خاموش ساختن نور حق به زيان خودشان و به نفع ابراهيم(عليه السلام)تمام شد[113]: «و اَرادوا بِهِ كَيدًا فَجَعَلنـهُمُ الاَخسَرين» (انبياء/21،70) برخى مفسّران گفتهاند: مردم 40 روز براى برافروختن آتش هيزم تهيّه مىكردند، به طورى كه وقتى آنها را به آتش كشيدند خود نيز توان نزديك شدن به آن را نداشتند و ناگزير ابراهيم را با منجنيق به سوى آن پرتاپ كردند[114]؛ ولى به فرمان خدا آتش سرد و سلامت شد: «قُلنا يـنارُ كونى بَردًا وسَلـمـًا عَلى اِبرهيم»(انبياء/ 21 ، 69)
| |
− | | |
− | آيه 18 انفال/8 نيز كمكهاى ويژه غيبى به مسلمانان و شكست دشمنان در جنگ بدر را يادآورى مىكند: «ذلِكُم واَنَّ اللّهَ موهِنُ كَيدِ الكـفِرين»در دو جاى ديگر قرآن هم آمده است كه تكذيب كنندگان را فرصت مىدهم، زيرا تدبير من سخت استوار است. (اعراف/7، 183؛ قلم/68 ،45) پيامبرى كه شايد بيش از ديگر پيامبران با ياريهاى ويژه الهى، جانش حفظ شد، رسولاكرم(صلى الله عليه وآله)است. در آيه 9 يس/36 آمده است كه در پيش رو و در پشت سر كافران سدّى قرار داديم و چشمانشان را پوشانديم، ازاينرو نمىبينند: «و جَعَلنا مِن بَينِ اَيديهِم سَدًّا ومِن خَلفِهِم سَدًّا فَاَغشَينـهُم فَهُم لا يُبصِرون»جمعى از مفسّران گفتهاند: آيه بالا در مورد ابوجهل يا مردى از طايفه بنىمخزوم يا قريش نازل شده كه چندين بار قصد جان پيامبر را كردند؛ ولى خداوند هر بار به صورتى غير عادى وى را از گزند دشمنان نگه داشت و در آن لحظه حساسى كه آنها مشرف بر كشتن وى مىشدند، چشمانشان نمىديد يا قدرت حركت از آنان گرفته مىشد.[115] در رواياتى آمده است كه زمانى كه گروهى از قريش عزم نابودى پيامبر(صلى الله عليه وآله) را داشتند، وقتى نزديك او شدند، خداوند با ايجاد تاريكى از پشت سر و نيز پيش روى آنها باعث شد كه آن حضرت را نبينند.[116]
| |
− | | |
− | در آيه 27 جنّ/72 هم به گماشته شدن مراقبانى براى رسولان الهى تصريح كرده است: «فَاِنَّهُ يَسلُكُ مِن بَينِ يَدَيهِ ومِن خَلفِهِ رَصَدا»گروهى از مفسّران بر اين عقيدهاند كه مراد از رصد، فرشتگان مأمور حفظ جان رسول خدا(صلى الله عليه وآله)از بديها و نقشههاى دشمنان است[117]؛ ولى برخى ديگر گفتهاند: رصد به افراد گروه نگهبان گفته مىشود و مراد از آن در آيه بالا فرشته هايى است كه خداوند بدانها مأموريت داده كه اصالت وحى را پس از تحقق آن، از اسبابى كه آنرا خدشهدار مىكند نگهبانى كنند.[118]
| |
− | | |
− | برخى نوشتهاند: يكى از مشركان چون پيغمبراكرم(صلى الله عليه وآله) را تنها يافت بر وى مسلط شد و با شمشير قصد جان او كرد؛ امّا خداوند با كمك خويش و به صورتى غير عادى او را حفظ كرد.[119] آيه 11 مائده/5 به اين واقعه مربوط دانسته شده است: «يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا اذكُروا نِعمَتَ اللّهِ عَلَيكُم اِذ هَمَّ قَومٌ اَن يَبسُطوا اِلَيكُم اَيدِيَهُم فَكَفَّ اَيدِيَهُم عَنكُم واتَّقوا اللّهَ وعَلَى اللّهِ فَليَتَوَكَّلِ المُؤمِنون»
| |
− | | |
− | در شأن نزول آيه «اَرَءَيتَ الَّذى يَنهى * عَبدًا اِذا صَلّى» (علق/96، 9 ـ 10) نيز آوردهاند كه ابوجهل در حالى كه پيامبر در سجده بود قصد كشتن وى را داشت؛ ليكن در همان لحظاتى كه به وى نزديك شده بود، ناگهان عقب نشست و با دستش گويا چيزى را از خود دور مىكرد. و چون سبب را از وى پرسيدند گفت: ناگهان ميان خودم و محمد(صلى الله عليه وآله)خندقى از آتش ديدم و پر و بالهايى مشاهده كردم. پيامبر(صلى الله عليه وآله) هم در اين مورد فرمودند: سوگند به خدايى كه جانم در دست اوست اگر به من نزديك شده بود، فرشتگان خدا بدنش را پارهپاره مىكردند.[120]
| |
− | | |
− | === 20. فرزنددار شدن: ===
| |
− | فرزنددار شدن زكرياى پيامبر در دوران كهولت در حالى كه همسر وى نيز در دوران پيرى به سر مىبرد و در جوانى نيز نازا بود، از امدادهاى غيبى است، ازاينرو هنگامى كه به زكريا*(عليه السلام)بشارت فرزندى به نام يحيى داده شد، با شگفتى گفت: من چگونه صاحب فرزند خواهم شد، در حالى كه پيرى به سراغ من آمده و همسرم نازاست: «رَبِّ اَنّى يَكونُ لى غُلـمٌ وقَد بَلَغَنِىَ الكِبَرُ وامرَاَتى عاقِرٌ» (آلعمران/3، 40) و پاسخ شنيد كه بدينگونه خداوند هر كارى بخواهد مىكند: «كَذلِكَ اللّهُ يَفعَلُ ما يَشاء» (آلعمران/3،40) و بدين سان زكريا(عليه السلام)كه اسباب عادى را براى رسيدن به فرزند مساعد نمىديد با لطف خدا و كمك ويژه او به آن دست يافت. درباره تولد عيسى(عليه السلام) نيز آمده است كه فرشتگان به مريم(عليها السلام)بشارت فرزندى به نام عيسى(عليه السلام)دادند. وى شگفت زده پرسيد: من چگونه صاحب فرزند خواهم شد، در حالى كه بشرى با من تماس نداشته است: «رَبِّ اَنّى يَكونُ لى وَلَدٌ و لَم يَمسَسنى بَشَرٌ» (آلعمران/3، 47) آنها پاسخ دادند: خداوند اينگونه هرچه را بخواهد مىآفريند؛ هنگامى كه چيزى را مقرر بدارد فقط به آن مىگويد: باش، آن نيز فوراً موجود مىشود: «كَذلِكِ اللّهُ يَخلُقُ ما يَشاءُ اِذا قَضى اَمرًا فَاِنَّما يَقولُ لَهُ كُن فَيَكون»(آلعمران/3، 45 ـ 47) شگفتى مريم(عليها السلام)طبيعى بود، زيرا هر موجودى با علل و اسباب عادى خود، پا به عرصه وجود مىگذارد؛ ليكن خداوند با بيان اينكه، «كار پروردگار چنين است، او هرچه بخواهد مىآفريند. چون بهكارى فرمان دهد فقط مىگويد: باش، پس مىشود» به شگفتى مريم(عليها السلام)پايان داد[121] زيرا نظام جهان را خود پديد آورده و محكوم فرمان اوست و هرگاه بخواهد مىتواند آن را دگرگون ساخته و به وسيله اسباب غير عادى موجودى بيافريند.
| |
− | | |
− | در قصه ابراهيم(عليه السلام) نيز وقتى فرشتهها وى و همسر پير او را به آمدن فرزندى به نام «اسحاق» بشارت دادند، ساره كه با توجه به سنّ زياد خويش از اين پيشامد نوميد بود با لحنى همراه با شگفتى گفت: آيا من داراى فرزند مىشوم، در حالى كه زنى پير هستم و شوهرم مردى پير و اين چيز عجيبى است: «يـوَيلَتى ءَاَلِدُ واَنا عَجوزٌ وهـذا بَعلى شَيخـًا اِنَّ هـذا لَشَىءٌ عَجيب»(هود/11، 72) ولى فرشتگان در پاسخ گفتند: «قالوا اَتَعجَبينَ مِن اَمرِ اللّهِ رَحمَتُ اللّهِ وبَرَكـتُهُ عَلَيكُم اَهلَ البَيتِ اِنَّهُ حَميدٌ مَجيد»(هود/11،73)[122]
| |
− | | |
− | موارد ياد شده گزارشى قرآنى از پارهاى از امدادهاى غيبى بود كه به مرحله وقوع رسيده است؛ ولى از برخى آيات كه متضمن وعده مشروط خدا نسبت به امدادهاى خاص اوست مىتوان وقوع امدادهاى غيبى را در شرايط ويژهاى براى گروههاى خاصى استفاده كرد، چنان كه در مورد مؤمنان و صالحان وعده داده شده است كه خداوند محبت آنها را در دل ديگران قرار مىدهد: «اِنَّ الَّذينَ ءامَنوا وعَمِلواالصّــلِحـتِ سَيَجعَلُ لَهُمُ الرَّحمـنُ وُدّا»(مريم/19، 96) آيه 39 طه/20 همين نوع امداد غيبى را وسيلهاى براى حفاظت موسى(عليه السلام)معرفى مىكند[123]: «وَ اَلقَيتُ عَلَيكَ مَحَبةً مِنى ...» رواياتى نيز اين مطلب را طرح كرده است.[124]
| |
− | | |
− | نمونه ديگر تأييد مؤمنان به وسيله روحى از جانب خداست[125]: «اُولـئِكَ كَتَبَ فى قُلوبِهِمُ الايمـنَ واَيَّدَهُم بِروح مِنهُ ...»(مجادله/58 ، 22) به نظر برخى از مفسران، مؤمنان روحى ديگر افزون بر روح بشر دارند كه زندگى ديگرى از آن حاصل مىشود و قدرت و شعورى جديد مىآورد. اين نوع زندگى خاص كه آثار ويژهاى دارد ملازم با خوشبختى ابدى انسان، و منشأ آن هم ويژه و آن روح ايمان است.[126] در رواياتى نيز اين معنا تأييد شده است.[127]
| |
− | | |
− | استوار كردن گامهاى اهل جهاد از آشكارترين مصاديق امدادهاى غيبى و از ابزارهاى مهم پيروزىبخش است[128]:«اِن تَنصُرُوا اللّهَ يَنصُركُم و يُثَبِّت اَقدامَكُم»(محمّد/47،7) اين تثبيت، كنايه از دميده شدن روح شجاعت و تقويت قلبهاى اهل جهاد است.[129] بر اين اساس است كه ياران اندك طالوت در برابر انبوه بىشمار دشمن اينگونه دعا كردند: پروردگارا، شكيبايى را بر ما فرو ريز و قدمهاى ما را ثابت بدار و ما را بر جمعيت كافران پيروز گردان: «رَبَّنا اَفرِغ عَلَينا صَبرًا وثَبِّت اَقدامَنا وانصُرنا عَلَى القَومِ الكـفِرين» (بقره/2، 250)
| |
− | | |
− | گاهى دستگيرى و كمك خداوند اينگونه شامل حال انسان مىشود كه راههاى نيكبختى و خير در دنيا و آخرت[130]و راه رسيدن به خشنودى خود[131] را به او نشان مىدهد: «والَّذينَ جـهَدوا فينا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنا واِنَّ اللّهَ لَمَعَ المُحسِنين»(عنكبوت/29، 69) بيشتر مفسران جهاد در اين آيه را عام و شامل كارزار با دشمنان و مبارزه با شيطان و هواى نفس دانستهاند.[132]
| |
− | | |
− | نمونه ديگر، بشارتهاى ويژه فرشتگان به مؤمنان است: «... واَبشِروا بِالجَنَّةِ الَّتى كُنتُم توعَدون * نَحنُ اَولِياؤُكُم فِى الحَيوةِ الدُّنيا وفِى الأخِرَةِ» (فصّلت/41،30 ـ 31) در آيهاى ضمن وصف كردن اولياى خدا مىفرمايد: براى آنان در دنيا و آخرت بشارت است:«لَهُمُ البُشرى فِى الحَيوةِ الدُّنيا و فِى الأخِرَةِ» (يونس/10،64) ظاهر دو آيه فوق اين است كه ظرف اين خبرهاى خوش، زندگى دنيا و نيز جهان آخرت است[133]؛ اما برخى مفسران براساس برخى روايات اين امر را به وقت مردن اختصاص دادهاند.[134]
| |
− | | |
− | محتواى بشارتها امورى است كه باعث استمرار پايدارى و نيز آرامش آنها در اوج مشكلات مىشود و ازاينرو قرآن درباره اين مؤمنان مىفرمايد: از هيچ ستم و كاستنى (كاستن پاداش و كردار) نترسند: «فَلا يَخافُ ظُـلمـًا ولا هَضمـا» (طه/20،112)[135]
| |
− | | |
− | از ديگر امدادهاى غيبى خدا توفيق تشخيص حق از باطل است: «يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا اِن تَتَّقوا اللّهَ يَجعَل لَكُم فُرقانـًا» (انفال/8 ، 29) فرقان چيزى است كه حق و باطل را از يكديگر جدا مىسازد[136] و چون اين روشنبينى بر اثر تقوا به مؤمن بخشيده مىشود[137] مىتوان آنرا از امدادهاى غيبى دانست. از آيه 282 بقره/2 نيز برمىآيد كه پرواپيشگى، اثرى عميق در فزونى علم و روشنبينى انسان دارد: «واتَّقوا اللّهَ ويُعَلِّمُكُمُ اللّهُ» همچنين مؤمنان در سايه پارسايى و كارهاى خوب، از كمكهاى ويژه خدا برخوردار شده و توفيق كارهاى خوب بيشترى را مىيابند: «فَاَمّا مَن اَعطى واتَّقى * و صَدَّقَ بِالحُسنى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِليُسرى» (ليل/92، 5 ـ 7)
| |
− | | |
− | در آياتى از قرآن به تقواپيشگان و مؤمنان وعده رهايى از تنگناها داده شده است: «و مَن يَتَّقِ اللّهَ يَجعَل لَهُ مَخرَجـا» (طلاق/65 ، 2، 4) براساس اين آيات زمانى كه اهل تقوا در تنگنا قرار گيرند به طورى كه راه خروجى برايشان نماند خداوند به صورت غير عادى راه خروج و رهايى را برايشان فراهم مىسازد.[138]
| |
− | | |
− | برخى از مفسران با توجه به روايات، رهايى از تنگناها و مشكلات معنوى مانند گرفتار آمدن در امور شبههناك و نيز دشواريهاى هنگام مرگ و روز قيامت را هم مشمول اين آيه دانستهاند.[139]
| |
− | | |
− | يكى از امدادهاى غيبى الهى گشايش درهاى بركات و رحمتهاست كه با ايمان و تقوا بر انسان فرستاده مىشود:«ولَو اَنَّ اَهلَ القُرَى ءامَنوا واتَّقَوا لَفَتَحنا عَلَيهِم بَرَكـت مِنَ السَّماءِ والاَرضِ»(اعراف/7، 96 و جنّ/72، 16) برخى گفتهاند: منظور از بركتهاى آسمانى، بركتهاى معنوى مانند اجابت دعا و از بركتهاى زمينى، بركتهاى مادى مانند باران است.[140] همين معنا درباره اهل كتاب نيز بيان شده است. (مائده/5 ، 66)
| |
− | | |
− | گاهى خداوند مؤمنان را با دليل و برهان يارى مىكند: «كَتَبَ اللّهُ لاََغلِبَنَّ اَنَا ورُسُلى اِنَّ اللّهَ قَوىٌّ عَزيز»(مجادله/58 ، 21) به اعتقاد برخى از مفسران، گستره غلبه و پيروزى شامل پيروزى از جهت برهان و از زاويه تأييد غيبى است.[141] برخى نيز يارى خداوند را در آيه «ويُحِقُّ اللّهُ الحَقَّ بِكَلِمـتِهِ ولَو كَرِهَ المُجرِمون» (يونس/10، 82) از نظر برهان دانستهاند.[142]
| |
− | | |
− | == شرايط برخوردارى از امدادهاى غيبى: ==
| |
− | گرچه مضمون بعضى آيات قرآن اين است كه خداوند به هركس بخواهد يارى مىدهد: «واللّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصرِهِ مَن يَشاءُ» (آلعمران/3،13)، «جَـاءَهُم نَصرُنا فَنُجِّىَ مَن نَشَـاءُ» (يوسف/12،110)، «بِنَصرِ اللّهِ يَنصُرُ مَن يَشاءُ» (روم/30،5)؛ ليكن با توجه به اينكه خواست خدا حكيمانه است[143] ضوابط و شرايطى براى برخوردارى از كمكهاى ويژه الهى وجود دارد، چنان كه در قرآن به طور آشكار شرايطى را براى آن آورده است. شايان گفتن است كه هر آنچه شرط امداد دانسته شده، شرط هر امداد غيبى نيست، بلكه برخى از آنها متعلق به امداد خاصى است. شايد بتوان حدود 20 شرط براى امدادهاى غيبى برشمرده كه مهمترين آنها بدين شرح است:
| |
− | | |
− | === 1. ايمان: ===
| |
− | نخستين شرط برخوردارى از امدادهاى الهى ايمان است. بدين لحاظ در چند جاى قرآن وقتى از يارى و دستگيرى خدا و نجاتبخشى او سخن رفته مؤمنان را مشمول اين لطف خاص دانسته است: «و كانَ حَقـًّا عَلَينا نَصرُ المُؤمِنين» (روم/30،47)، «ثُمَّ نُنَجّى رُسُلَنا والَّذينَ ءامَنوا كَذلِكَ حَقـًّا عَلَينا نُنجِ المُؤمِنين» (يونس/10، 103)، «اِنّا لَنَنصُرُ رُسُلَنا والَّذينَ ءامَنوا ...»(غافر/40،51) اين وعدهاى به نوع مؤمنان است.[144] آنجا هم كه سخن از تهديد و مجازات است، براى اينكه چنين توهم نشود كه خشك و تر با هم مىسوزند، به نجات دادن مؤمنان تصريح شده است: «قُل فَانتَظِروا اِنّى مَعَكُم مِنَ المُنتَظِرين * ثُمَّ نُنَجّى رُسُلَنا والَّذينَ ءامَنوا» (يونس/10،102 ـ 103)[145]
| |
− | | |
− | درباره امداد غيبى در قالب آرامش بخشى نيز مىفرمايد: «هُوَ الَّذى اَنزَلَ السَّكينَةَ فى قُلُوبِ المُؤمِنينَ» (فتح/48، 4) و نيز شرط گشايش رحمتها و بركات الهى (اعراف/7، 96)، تقويت و تأييد با روحى از جانب خدا (مجادله58/،22) و القاى محبت شخص در دل ديگران (مريم19/،96) را ايمان قرار مىدهد، همانطور كه در كمك دادن به وسيله سپاه نامرئى (توبه/9،26) و دل محكمى (قصص/28،10) و بشارت دادن (فصلت/41، 30 ـ 31) هم بر صفت «ايمان» تكيه مىكند.
| |
− | | |
− | === 2. پارسايى: ===
| |
− | «يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا اِن تَتَّقوا اللّهَ يَجعَل لَكُم فُرقانـًا ...»(انفال/8 ، 29) فرو فرستادن فرشتگان در جنگها (آلعمران/3، 124 ـ 125)، جارى ساختن حكمت بر دلها (بقره/2، 282)، خارج كردن انسان از تنگناهاى دنيوى و اخروى (طلاق/65 ، 2، 4)، بشارتهاى فرشتگان (فصّلت/41، 30 ـ 31) و بالاخره توفيق يابى در انجام نيكيها (ليل/92،5ـ 7) امدادهاى الهى است كه با وجود اين شرط جامه تحقق مىپوشد. در آيه «بَلى اِن تَصبِروا وتَتَّقوا ويَأتوكُم مِن فَورِهِم هـذا يُمدِدكُم رَبُّكُم بِخَمسَةِ ءالـف مِنَ المَلـئِكَةِ مُسَوِّمين» (آلعمران/3، 125) كه مربوط به جنگ احد است، شرطهايى را ذكر كرده كه از جمله آنها پارسايى است؛ ليكن چون اين شرطها محقق نشد، امداد غيبى خدا به 5000 فرشته نيز شامل حال مسلمانان نگشت.[146] اگر فرشتگان به كمك آنها مىآمدند، قسمت عمده لشكر پيامبر در اين نبرد، شكست نمىخوردند.[147] برخى مفسران اين آيه را درباره بدر دانستهاند؛ ليكن در مفاد آن كه مشروط كردن امداد غيبى در قالب فرود 5000 فرشته به سه شرط و از جمله پروا پيشگى است ترديدى ندارند.[148] در بخشيدن ميزان شناخت حق از باطل (انفال/8 ،29) نيز عنصر تقوا مطرح شده و تحقق آنها را بدان مشروط كرده است.
| |
− | | |
− | === 3. پايدارى: ===
| |
− | مدد غيبى در قالب فرود آمدن 5000 فرشته كه در آيه 125 آلعمران/3 آمده، مشروط به امورى و از جمله پايدارى است: «بَلى اِن تَصبِروا وتَتَّقوا ويَأتوكُم مِن فَورِهِم هـذا يُمدِدكُم رَبُّكُم بِخَمسَةِ ءالـف مِنَ المَلـئِكَةِ مُسَوِّمين» در آيه 34 انعام/6 روى سخن با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)است و مقصود اين است كه ايشان نيز در برابر رد كنندگان رسالت و آزار و هجوم دشمنان لجوج و سرسخت، پايدار باشد و بداند كه براساس همين سنّت، از امدادهاى الهى و الطاف بىكران او بهرهمند و سرانجام بر همه آنها پيروز خواهد شد[149]: «ولَقَد كُذِّبَت رُسُلٌ مِن قَبلِكَ فَصَبَروا عَلى ما كُذِّبوا واوذوا حَتّى اَتـهُم نَصرُنا ...»
| |
− | | |
− | دو آيه قرآن، استقامت را شرط برخوردارى از امدادهاى غيبى دانسته است: «اِنَّ الَّذينَ قالوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ استَقـموا تَتَنَزَّلُ عَلَيهِمُ المَلـئِكَةُ اَلاّ تَخافوا ولا تَحزَنوا واَبشِروا بِالجَنَّةِ الَّتى كُنتُم توعَدون» (فصّلت/41،30) استقامت، چنان كه راغب گفته، پيمودن راه راست بدون انحراف به چپ و راست است.[150]
| |
− | | |
− | برخى نيز آن را به معناى اعتدال دانستهاند[151]، بنابراين، تفاوت آن با «صبر» به خوبى روشن مىشود و اگر در رواياتى آن را به «روش ولايتى شيعه» تفسير كردهاند ازاينروست كه پذيرش ولايت و رهبرى امامان(عليهم السلام)ضامن بقا بر خطّ توحيد و روش اصيل اسلام و ادامه عمل صالح است.[152] در آيه 16 جنّ/72 نيز استقامت را شرط افزايش نعمتهاى مادّى، همچون باران دانسته است[153]: «و اَلَّوِ استَقـموا عَلَى الطَّريقَةِ لاََسقَينـهُم ماءً غَدَقـا»
| |
− | | |
− | === 4. جهاد: ===
| |
− | تلاش و كوششى كه انسان را به زحمت زياد اندازد (جهاد)، راه رسيدن به هدايت الهى است: «والَّذينَ جـهَدوا فينا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنا ...» (عنكبوت/29،69) جهاد شامل مبارزه با دشمنان حق در ميدان كارزار، جنگ با هوا و هوس در ميدان جهاد با نفس، و جهاد* و تلاش در راه كسب علم و معرفت مىشود. بدون شك مجاهدان در اين عرصهها، مشمول امدادهاى غيبى در لباس «هدايت بخشى» خواهند شد.[154] در جايى ديگر قرآن شرط بهرهمندى از امداد غيبى را يارى خداوند (يارى دين) دانسته است: «اِن تَنصُرُوا اللّهَ يَنصُركُم ويُثَبِّت اَقدامَكُم» (محمّد/47، 7)[155] شايان ذكر است كه از جمله شرايط جهاد پاكى انگيزههاست: «والَّذينَ جـهَدوا فينا ...» (عنكبوت/29، 69)
| |
− | | |
− | === 5 . مخلَص بودن: ===
| |
− | قرآن كريم نجات يوسف(عليه السلام) را از دام گناه خطرناكى كه همسر عزيز مصر برايش گسترده بود، در سايه برگزيدگى مىداند: «كَذلِكَ لِنَصرِفَ عَنهُ السّوءَ والفَحشاءَ اِنَّهُ مِن عِبادِنَا المُخلَصين» (يوسف/12،24) و اين نشانه آن است كه خداوند بندگان خالص شده خويش را در اين بحرانها تنها نمىگذارد، بلكه با امدادهاى غيبى نجات مىدهد[156]؛ عبارت اخير آيه در مقام تعليل براى اين مدد الهى است.[157]
| |
− | | |
− | == هدف از امدادهاى غيبى: ==
| |
− | بدون ترديد، كمكهاى ويژه الهى هدفهايى دارد، زيرا هيچ كار خداى حكيم بىهدف نيست. تقويت آيين حق و دين خدا (يونس/10، 103)، سرافكنده ساختن دشمنان حق و قطع ريشه آنها: «و جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذينَ كَفَروا السُّفلى» (توبه/9، 40)، يادآورى نعمتهاى خدا و شكرگزارى در برابر آنها (آلعمران/3،103)، توجّه به قدرت خدا و در نتيجه، رسيدن به آرامش روحى و اطمينان خاطر (توبه/9، 26 و 40) و نيز آزمايش مردم (بقره/2،214) از اهداف امدادهاى غيبى است. برخى در تفسير آيه «لِيَقطَعَ طَرَفـًا مِنَ الَّذينَ كَفَروا اَو يَكبِتَهُم فَيَنقَلِبوا خائِبين» (آلعمران/3، 127) گفتهاند: منظور اين آيه، بيان علت نهايى اينگونه كمكهاست، كه عبارت از تفرقه و جدايى ميان دشمنان است، حال يا ايمان مىآورند يا سركوب و سرافكنده شده و تهيدست و نوميد به عقب باز مىگردند، و با اين امدادها توحيد در دنياى شرك و كفر راه باز كرده و جاى مىگيرد.[158] برخى نيز درباره اصحاب فيل مىنويسند: در فرستادن سپاه پرندگان كه با سنگ ريزههاى خود لشكر بزرگ ابرهه و پيل سواران را نابود مىساختند، يادآورى بزرگى و قدرت خداوند و حقانيت آيين او مورد توجه بوده است[159]؛ چنانكه خداوند در مورد جنگ بدر و رويارويى مسلمانان با سپاه مشركان فرموده است: اراده خداوند احقاق حق و قطع دنباله كافران است: «و يُريدُ اللّهُ اَن يُحِقَّ الحَقَّ بِكَلِمـتِهِ ويَقطَعَ دابِرَ الكـفِرين» (انفال/8 ، 7) و به شكلى روشنتر در آيه 40 توبه/9، كه سخن از يارى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)در غار ثور است مىفرمايد: پس خدا آرامش خود را بر او فرو فرستاد و او را با سپاهى كه آنها را نمىديديد تأييد كرد و سخن آنها را كه كافر گشتند پستتر گردانيد و سخن خداست كه برتر است و خدا شكستناپذير و استوار كار است: «فَاَنزَلَ اللّهُ سَكينَتَهُ عَلَيهِ واَيَّدَهُ بِجُنود لَم تَرَوها وجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذينَ كَفَروا السُّفلى وكَلِمَةُ اللّهِ هِىَ العُليا واللّهُ عَزيزٌ حَكيم»
| |
− | | |
− | == منابع ==
| |
− | الامالى، صدوق؛ بحار الانوار؛ البرهان فى تفسير القرآن؛ پرتوى از قرآن؛ تاريخ پيامبر اسلام؛ التحقيق فى كلمات القرآن الكريم؛ تفسير البصائر؛ تفسير جوامع الجامع؛ تفسير راهنما؛ تفسير العياشى؛ تفسير القرآن العظيم، ابن كثير؛ التفسير الكبير؛ تفسير المراغى؛ تفسير المنار؛ تفسير من وحى القرآن؛ التفسير المنير؛ تفسير نمونه؛ تفسير نور الثقلين؛ جامع البيان عن تأويل آى القرآن؛ الجامع لاحكام القرآن، قرطبى؛ جهاد در قرآن؛ الدر المنثور فى التفسير بالمأثور؛ روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم؛ السيرة النبويه، ابن هشام؛ عوالى اللئالى؛ غزوة الاحزاب فى ضوء القرآن؛ فروغ ابديت؛ الفرقان فى تفسير القرآن؛ فى ظلال القرآن؛ قاموس قرآن؛ الكامل فى التاريخ؛ كشف الاسرار و عدة الابرار؛ لسان العرب؛ مجمع البيان فى تفسير القرآن؛ مجموعه آثار، استاد مطهرى؛ محاسن التأويل، قاسمى؛ المعجم الاحصائى لالفاظ القرآن الكريم؛ معجم مقاييس اللغه؛ مفردات الفاظ القرآن؛ مناقب آلابىطالب؛ المنجد فى اللغه؛ منشور جاويد (تفسير موضوعى)؛ الميزان فى تفسير القرآن؛ نبردهاى محمد(صلى الله عليه وآله)؛ النهاية فى غريب الحديث والاثر.
| |
− | | |
− | محمد حسن ناصحى
| |
− | ----[1]. التحقيق، ج 11، ص 52 ، «مدّ».
| |
− | | |
− | [2]. مفردات، ص 763، «مدّ».
| |
− | | |
− | [3]. النهايه،ج4،ص307؛ لسانالعرب، ج13، ص50ـ51، «مدد»؛ قاموس قرآن، ج 6، ص 242.
| |
− | | |
− | [4]. مفردات، ص 763، «مدّ».
| |
− | | |
− | [5]. التحقيق، ج 11، ص 52 ، «مدّ».
| |
− | | |
− | [6]. لسان العرب، ج 10، ص 151، «غيب».
| |
− | | |
− | [7]. مقائيس اللغه، ج 4، ص 403، «غيب».
| |
− | | |
− | [8]. مجموعه آثار، ج 3، ص 344، «امدادهاى غيبى در زندگى بشر».
| |
− | | |
− | [9]. مجموعه آثار، ج 3، ص 344، «امدادهاى غيبى در زندگى بشر».
| |
− | | |
− | [10]. الميزان، ج 1، ص 82 .
| |
− | | |
− | [11]. جهاد در قرآن، ص 129.
| |
− | | |
− | [12]. مجمعالبيان، ج 8 ، ص 484؛ تفسير قرطبى، ج 14، ص 43؛ نمونه، ج 16، ص 467 ـ 468.
| |
− | | |
− | [13]. روح المعانى، مج 12، ج 21، ص 79.
| |
− | | |
− | [14]. الميزان، ج 15، ص 34.
| |
− | | |
− | [15]. مجمع البيان، ج 4، ص 807 ؛ نمونه، ج 7، ص 103.
| |
− | | |
− | [16]. نمونه، ج 2، ص 102.
| |
− | | |
− | [17]. نمونه، ج 2، ص 102.
| |
− | | |
− | [18]. همان، ص 101.
| |
− | | |
− | [19]. نمونه، ج 2، ص 101.
| |
− | | |
− | [20]. التفسير الكبير، ج 6 ، ص 20؛ الدر المنثور، ج 1، ص 584 ؛ نمونه، ج 2، ص 102.
| |
− | | |
− | [21]. نمونه، ج 10، ص 98.
| |
− | | |
− | [22]. المعجم الاحصائى، ج 1، ص 339.
| |
− | | |
− | [23]. مفردات، ص 207؛ التحقيق، ج 2، ص 120، «جند».
| |
− | | |
− | [24]. مقائيس اللغه، ج 1، ص 485، «جند».
| |
− | | |
− | [25]. جامع البيان، مج 6 ، ج 10، ص 177؛ تفسر قرطبى، ج 8 ، ص 95.
| |
− | | |
− | [26]. روح المعانى، مج 6 ، ج 10، ص 142.
| |
− | | |
− | [27]. نمونه، ج 7، ص 420.
| |
− | | |
− | [28]. مجمع البيان، ج 5 ، ص 49.
| |
− | | |
− | [29]. من وحى القرآن، ج 11، ص 118.
| |
− | | |
− | [30]. الميزان، ج 9، ص 292.
| |
− | | |
− | [31]. نورالثقلين، ج 4، ص 254.
| |
− | | |
− | [32]. تفسير ابن كثير، ج 2، ص 357.
| |
− | | |
− | [33]. نمونه، ج 3، ص 78.
| |
− | | |
− | [34]. فروغ ابديت، ج 2، ص 77؛ تاريخ پيامبر اسلام، ص 318؛ نبردهاى محمد9، ص 134.
| |
− | | |
− | [35]. همان؛ نمونه، ج 3، ص 78.
| |
− | | |
− | [36]. الميزان، ج 9، ص 23؛ نمونه، ج 7، ص 98.
| |
− | | |
− | [37]. روح المعانى، مج6، ج9، ص251.
| |
− | | |
− | [38]. الميزان، ج9،ص20ـ21؛ نمونه، ج7، ص103ـ104.
| |
− | | |
− | [39]. جوامع الجامع، ج 2، ص 6 ؛ الميزان، ج 9، ص 20؛ راهنما، ج 6 ، ص 428.
| |
− | | |
− | [40]. مفردات، ص 349، «ردف».
| |
− | | |
− | [41]. تفسير قرطبى، ج 4، ص 124.
| |
− | | |
− | [42]. التفسير الكبير، ج 15، ص 130؛ پرتوى از قرآن، ج 3، ص 325؛ نمونه، ج 3، ص 80 .
| |
− | | |
− | [43]. التفسير الكبير، ج 15، ص 130.
| |
− | | |
− | [44]. الميزان، ج 2، ص 289.
| |
− | | |
− | [45]. نمونه، ج 22، ص 27.
| |
− | | |
− | [46]. البرهان، ج 2، ص 756.
| |
− | | |
− | [47]. جهاد در قرآن، ص 145 ـ 146.
| |
− | | |
− | [48]. جامع البيان، مج 2، ج 2، ص 822 ؛ مجمع البيان، ج 2، ص 144؛ زادالمسير، ج 1، ص 258.
| |
− | | |
− | [49]. نمونه، ج 7، ص 346 ـ 347.
| |
− | | |
− | [50]. التفسير الكبير، ج 15، ص132؛ التحرير والتنوير، ج9، ص 278؛ تفسير المنار، ج 9، ص 610 .
| |
− | | |
− | [51]. التفسير الكبير، ج 15، ص 132.
| |
− | | |
− | [52]. التحرير والتنوير، ج 9، ص 280.
| |
− | | |
− | [53]. مفردات، ص 356، «رعب»؛ قاموس قرآن، ج 3، ص 105.
| |
− | | |
− | [54]. التحقيق، ج 4، ص 138، «رعب».
| |
− | | |
− | [55]. نمونه، ج 3، ص 125.
| |
− | | |
− | [56]. الميزان، ج 4، ص 43.
| |
− | | |
− | [57]. تفسير المنار، ج 4، ص 178.
| |
− | | |
− | [58]. همان، ج 9، ص 612 .
| |
− | | |
− | [59]. نمونه، ج 7، ص 107.
| |
− | | |
− | [60]. البصائر، ج 32، ص 284.
| |
− | | |
− | [61]. نمونه، ج 23، ص 489 ـ 490.
| |
− | | |
− | [62]. الفرقان، ج 27، ص 230.
| |
− | | |
− | [63]. الامالى، ص 285؛ بحار الانوار، ج 8 ، ص 38؛ ج 16، ص 313.
| |
− | | |
− | [64]. نمونه، ج 7، ص 216 ـ 222.
| |
− | | |
− | [65]. جامع البيان، مج 11، ج 21، ص 154.
| |
− | | |
− | [66]. تفسير قرطبى، ج 14، ص 95.
| |
− | | |
− | [67]. تفسير قرطبى، ج 14، ص 95.
| |
− | | |
− | [68]. مجمع البيان، ج 8 ، ص 540 .
| |
− | | |
− | [69]. من وحى القرآن، ج 18، ص 271.
| |
− | | |
− | [70]. غزوة الاحزاب فى ضوء القرآن، ص 163.
| |
− | | |
− | [71]. نمونه، ج 7، ص 189 ـ 190.
| |
− | | |
− | [72]. جامع البيان، مج 6 ، ج 10، ص 18؛ روح المعانى، مج 6 ، ج 10، ص 12.
| |
− | | |
− | [73]. جامع البيان، مج 6 ، ج 10، ص 18؛ الميزان، ج 9، ص 93.
| |
− | | |
− | [74]. نمونه، ج 7، ص 189.
| |
− | | |
− | [75]. روح المعانى، مج 6 ، ج 10، ص 13؛ نمونه، ج 7، ص 191.
| |
− | | |
− | [76]. السيرة النبويه، ج 1، ص 38 ـ 62 ؛ بحارالانوار، ج 15، ص130.
| |
− | | |
− | [77]. الميزان، ج 11، ص 126 ـ 130.
| |
− | | |
− | [78]. فى ظلال القرآن، ج 4، ص 1981؛ الميزان، ج 11، ص 126 ـ 130.
| |
− | | |
− | [79]. نمونه، ج 9، ص 373 ـ 378.
| |
− | | |
− | [80]. همان، ج 16، ص 32 ـ 33.
| |
− | | |
− | [81]. همان، ج 12، ص 361.
| |
− | | |
− | [82]. همان، ج 7، ص 106.
| |
− | | |
− | [83]. لسان العرب، ج 12، 346؛ المنجد، ص 737، «لهم».
| |
− | | |
− | [84]. نمونه، ج 16، ص 23 ـ 25.
| |
− | | |
− | [85]. تفسير عياشى، ج2، ص 85 ؛ البرهان، ج1، ص 381.
| |
− | | |
− | [86]. نمونه، ج 5 ، ص 127.
| |
− | | |
− | [87]. الميزان، ج 11، ص 100.
| |
− | | |
− | [88]. نمونه، ج 9، ص 343.
| |
− | | |
− | [89]. الميزان، ج 6 ، ص 223.
| |
− | | |
− | [90]. مجموعه آثار، ج 3، ص 351، «امدادهاى غيبى در زندگى بشر»؛ منشور جاويد، ج 8 ، ص 297 ـ 306.
| |
− | | |
− | [91]. نمونه، ج17، ص36.
| |
− | | |
− | [92]. مجمع البيان، ج 8 ، ص 494.
| |
− | | |
− | [93]. نمونه، ج 13، ص 456.
| |
− | | |
− | [94]. منشور جاويد، ج 10، ص 91 ـ 93.
| |
− | | |
− | [95]. من وحى القرآن، ج 5 ، ص 348.
| |
− | | |
− | [96]. تفسير مراغى، ج 3، ص 145؛ المنير، ج 3، ص 214.
| |
− | | |
− | [97]. تفسير قرطبى، ج 4، ص 71.
| |
− | | |
− | [98]. الميزان، ج 3، ص 174؛ نمونه، ج 2، ص 530 .
| |
− | | |
− | [99]. تفسير قاسمى، ج 4، ص 93.
| |
− | | |
− | [100]. تفسير قرطبى، ج 1، ص 276.
| |
− | | |
− | [101]. التفسير الكبير، ج 21، ص 206.
| |
− | | |
− | [102]. نمونه، ج 13، ص 45.
| |
− | | |
− | [103]. همان، ج 27، ص 121.
| |
− | | |
− | [104]. نمونه، ج 27، ص 122.
| |
− | | |
− | [105]. همان، ص 123.
| |
− | | |
− | [106].التفسير الكبير، ج 32، ص 2؛ الدرالمنثور، ج 8 ، ص 547 ـ 548 .
| |
− | | |
− | [107]. نمونه، ج 27، ص 123.
| |
− | | |
− | [108]. مجمع البيان، ج 10، ص 770.
| |
− | | |
− | [109]. نمونه، ج 9، ص 141.
| |
− | | |
− | [110]. همان، ج 3، ص 29 ـ 30.
| |
− | | |
− | [111]. همان، ج 26، ص 375.
| |
− | | |
− | [112]. همان، ج 26، ص 376.
| |
− | | |
− | [113]. روحالمعانى، مج10، ج17، ص104؛ نمونه، ج 13، ص 447.
| |
− | | |
− | [114]. مجمع البيان، ج 7، ص 87 ؛ التفسير الكبير، ج 22، ص 187؛ الكامل، ج 1، ص 98.
| |
− | | |
− | [115]. روح المعانى، مج 12، ج 22، ص 323.
| |
− | | |
− | [116]. الدرالمنثور، ج 7، ص 43 ـ 45.
| |
− | | |
− | [117]. مجمع البيان، ج 10، ص 563 .
| |
− | | |
− | [118]. نمونه، ج 25، ص 141.
| |
− | | |
− | [119]. مجمعالبيان، ج10، ص563 ؛ مناقب، ج1، ص103؛ نمونه، ج 4، ص 305.
| |
− | | |
− | [120]. مجمع البيان، ج 10، ص 782.
| |
− | | |
− | [121]. الفرقان، ج 3، ص 144؛ نمونه، ج 2، ص 551 .
| |
− | | |
− | [122]. نمونه، ج 9، ص 172 ـ 174.
| |
− | | |
− | [123]. مجمع البيان، ج 7، ص 18؛ تفسير قرطبى، ج 11، ص 131 ـ 132؛ نمونه، ج 13، ص 199 ـ 200.
| |
− | | |
− | [124]. نورالثقلين، ج 3، ص 379.
| |
− | | |
− | [125]. الميزان، ج 19، ص 196.
| |
− | | |
− | [126]. همان، ص 197.
| |
− | | |
− | [127]. البصائر، ج 7، ص 292؛ نمونه، ج 23، ص 475.
| |
− | | |
− | [128]. نمونه، ج 21، ص 426.
| |
− | | |
− | [129]. الميزان، ج 18، ص 229.
| |
− | | |
− | [130]. المنير، ج21، ص36ـ37.
| |
− | | |
− | [131]. من وحى القرآن، ج 18، ص 90 ـ 91.
| |
− | | |
− | [132]. تفسير قرطبى، ج 13، ص 242؛ نمونه، ج 16، ص348ـ349؛ من وحىالقرآن، ج18، ص90 ـ 91.
| |
− | | |
− | [133]. روح المعانى، مج 7، ج 11، ص 220 ـ 222.
| |
− | | |
− | [134]. نمونه، ج 20، ص 273 ـ 274.
| |
− | | |
− | [135]. البصائر، ج 36، ص 326 ، 329.
| |
− | | |
− | [136]. مفردات، ص 633 ، «فرق».
| |
− | | |
− | [137]. تفسير قرطبى، ج 18، ص 105؛ نمونه، ج 7، ص 140 ـ 141.
| |
− | | |
− | [138]. من وحى القرآن، ج 22، ص 287.
| |
− | | |
− | [139]. نورالثقلين، ج5 ، ص356؛ نمونه، ج 24، ص 236.
| |
− | | |
− | [140]. نمونه، ج 6 ، ص 266.
| |
− | | |
− | [141]. الميزان، ج 19، ص 195.
| |
− | | |
− | [142]. كشف الاسرار، ج 4، ص 322.
| |
− | | |
− | [143]. نمونه، ج 2، ص 455.
| |
− | | |
− | [144]. الميزان، ج 17، ص 337.
| |
− | | |
− | [145]. نمونه، ج 8 ، ص 394.
| |
− | | |
− | [146]. تفسير قرطبى، ج 4، ص 125؛ تفسير الكبير، ج 8 ، ص 215.
| |
− | | |
− | [147]. تفسير مراغى، ج 4، ص 57 ـ 58 .
| |
− | | |
− | [148]. الميزان، ج 4، ص 8 .
| |
− | | |
− | [149]. نمونه، ج 5 ، ص 212.
| |
− | | |
− | [150]. مفردات، ص 692 ، «قوم».
| |
− | | |
− | [151]. الميزان، ج 17، ص 389.
| |
− | | |
− | [152]. نمونه، ج 20، ص 271.
| |
− | | |
− | [153]. همان، ج 25، ص 121.
| |
− | | |
− | [154]. همان، ج 16، ص 348 ـ 349.
| |
− | | |
− | [155]. الفرقان، ج 26 ـ 27، ص 91 ـ 92.
| |
− | | |
− | [156]. نمونه، ج 9، ص 377.
| |
− | | |
− | [157]. الميزان، ج 11، ص 130.
| |
− | | |
− | [158]. پرتوى از قرآن، ج 3، ص 322 ـ 323.
| |
− | | |
− | [159]. نمونه، ج 27، ص 338.
| |
− | | |
− | ==واژهشناسی==
| |
− | کلمه "اِمداد" مصدر باب "افعال" به معنی یاری رساندن و به فریاد رسیدن است، یاری رساندن ممکن است در راه خیر باشد یا در راه شرّ؛<ref>دهخدا، علی اکبر؛ لغت نامه دهخدا؛ تهران؛ انتشارات دانشگاه تهران؛ س۱۳۴۵، ج۸، ص۱۷۳.</ref> و امداد در اصطلاح به معنای یاری رساندن به صورت متصل، مداوم و پی درپی می باشد.<ref>داور پناه، ابوالفضل؛ انوارالعرفان فی تفسیر القرآن؛ تهران: انتشارات صدر، س۱۳۷۵ش، چ اول، ج۶، ص۴۴۴.</ref> بنابراین امداد به یاری کردنی اطلاق می شود که جنبه دائمی داشته باشد و به صورت مستمر ادامه یابد.<ref>طبرسی، فضل بن حسن؛ تفسیر جوامع الجامع؛ ترجمه مترجمان، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، س۱۳۷۷ ش، چ دوم، ج۲، ص۴۳۸.</ref>
| |
− | | |
− | اصطلاح «امدادهاى غيبى» به معناى الطاف و دستگيرىهاى ويژهاى است كه موجود مكلّف از گذر عبوديّت، مستحق آن مىشود. اين موضوع در دانش [[كلام]] بررسى مىگردد.
| |
− | ==انواع امداد غيبى==
| |
− | امدادهاى غيبى را مىتوان به دو گونه فردى و اجتماعى تقسيم كرد:
| |
− | | |
− | ===امدادهاى غيبى فردى===
| |
− | | |
− | اگر زندگى آدمى همراهِ [[ايمان]] و [[اخلاص]] و كوشش باشد، مشمول عنايات خاص و امدادهاى غيبى مىشود. فراهم آمدن اسباب و علل مادى، راه يافتن و روشن بينى، رسيدن به افكار بلند علمى، يافتنِ راه چاره مشكلات از طريق الهام و نيز تقويت دل و استوار شدن [[اراده]]، از نمونههاى چنين امدادهايى هستند.
| |
− | | |
− | ===امدادهاى غيبى اجتماعى===
| |
− | | |
− | بنابر آموزههاى [[اسلام|اسلامى]]، خداوند جامعه مؤمنان و مسلمانان را در شرايط بحرانى و سخت مشمول امدادهاى خويش مىكند.
| |
− | | |
− | ظهور منجى [[آخر الزمان|آخر الزّمان]] -كه پس از آلودگى جهان به [[ظلم]] و پليدى، موجب پاكى و برقرارى [[عدالت]] در جهان و جامعه مسلمانان مىشود-، از امدادها و الطاف غيبى است و به اين ترتيب، جامعه مسلمانان آيندهاى پراميد و خوشايند خواهد داشت. ([[سوره قصص]]/5) و دولتى دادگستر و حكيم بر آن حكم خواهد راند و مؤمنين به رفاه و آسايش و امنيّت خواهند رسيد.<ref>نهجالبلاغه، خطبه 87 و 136؛ مجموعه آثار شهيد مطهرى، 3/331.</ref>
| |
| | | |
| + | قرآن کریم نجات [[حضرت یوسف علیه السلام|حضرت یوسف]](علیه السلام) را از دام [[گناه]] خطرناکى که همسر عزیز مصر برایش گسترده بود، در سایه اخلاص و برگزیدگى مىداند: {{متن قرآن|«کذلِک لِنَصرِفَ عَنهُ السّوءَ والفَحشاءَ اِنَّهُ مِن عِبادِنَا المُخلَصین»}} ([[سوره یوسف|یوسف]]/۱۲،۲۴) و این نشانه آن است که خداوند بندگان خالص شده خویش را در این بحرانها تنها نمىگذارد، بلکه با امدادهاى غیبى نجات مىدهد؛<ref>تفسیر نمونه، ج ۹، ص ۳۷۷.</ref> عبارت اخیر آیه در مقام تعلیل براى این مدد الهى است.<ref>المیزان، ج ۱۱، ص ۱۳۰.</ref> |
| ==پانویس== | | ==پانویس== |
| {{پانویس}} | | {{پانویس}} |
− |
| |
| ==منابع== | | ==منابع== |
− | | + | *"امدادهاى غیبى؛ کمکهاى ویژه الهى"، دائرة المعارف قرآن، ج ۴. |
− | * "امدادهاى غيبى؛ كمكهاى ويژه الهى"، دائرة المعارف قرآن، ج 4. | + | *[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، جمعى از نویسندگان، زمزم هدایت، قم، ۱۳۸۶، ص ۱۳۲-۱۳۳. |
− | * [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شيعه]]، جمعى از نويسندگان، زمزم هدايت، قم، 1386، ص 132-133. | + | *[http://www.pajoohe.ir/ "سنت اجتماعی امداد مؤمنین"، دانشنامه پژوهه]، روحالله رضوانی، بازیابی: ۲۱ دی ماه ۱۳۹۲. |
− | * [http://www.pajoohe.ir/ "سنت اجتماعی امداد مؤمنین"، دانشنامه پژوهه]، روحالله رضوانی، بازیابی: ۲۱ دی ماه ۱۳۹۲. | + | [[رده:معارف قرآن]] |
− | | |
| [[رده:اصطلاحات کلامی]] | | [[رده:اصطلاحات کلامی]] |
− | <references />
| |
«امدادهاى غیبى» در اصطلاح به معناى مددها و الطاف ویژه در زندگى بشر است که از غیب سرچشمه مىگیرد؛ اگر زندگى آدمى همراه ایمان و اخلاص و کوشش باشد، مشمول عنایات خاص و امدادهاى غیبى مىشود. تعبیر «امداد غیبى» در قرآن کریم بهکار نرفته، ولى آیات متعددى به امدادهاى غیبى الهى اشاره کرده است.
مفهومشناسی
«امداد غیبى» تعبیرى مرکب از دو واژه «امداد» و «غیب» است. ریشه «امداد» کلمه «م ـ د ـ د» است که معناى انبساط و امتداد دارد.[۱] کلمه "اِمداد" مصدر باب "افعال" به معنی یاری رساندن و به فریاد رسیدن است؛ و امداد در اصطلاح به معنای یاری رساندن به صورت متصل، مداوم و پی درپی می باشد.[۲] بنابراین امداد به یاری کردنی اطلاق می شود که جنبه دائمی داشته باشد و به صورت مستمر ادامه یابد.[۳] امداد منحصر به چیزهاى مادى نیست و در معنویات هم بهکار مىرود.
واژه «غیب» نیز به معنای چیزى است که از انسان پوشیده و مخفى است. برخى واژهپژوهان آن را به معناى پوشیده از چشم گرفتهاند.[۴]
با توجه به معناى امداد و غیب معلوم مىشود که امدادهاى غیبى به معناى مددهایى است که از غیب سرچشمه مىگیرد؛ این ترکیب اصطلاحاً به معناى مددهاى غیبى ویژه در زندگى بشر است.[۵] اصطلاح «امدادهاى غیبى» به معناى الطاف و دستگیرىهاى ویژهاى است که موجود مکلّف از گذر عبودیت، مستحق آن مىشود.
کمکهاى ویژه الهى بهرغم غیر عادى بودن، به اسباب طبیعى مستند است. در امداد غیبى شخص نقشى ندارد و در حالى که امیدش از همهجا قطع شده مدد الهى از او دستگیرى مىکند.
از مهمترین مصداقهاى امداد غیبى کمکهاى ویژه پنهانى است که از طرف خدا در جنگهاى صدر اسلام به پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و مؤمنان رسیده است، به طورى که ۴۰ آیه از قرآن بدان اختصاص یافته است. آیات دیگرى نیز این کمکها را در قالب «هدایتبخشى»، «حکمتافکنى»، «توفیقیابى»، «حفظ و نگهدارى از گناه» و غیر آنها مطرح کرده است.
سنت بودن امداد غیبى
گروهى از آیات قرآن کریم که به کمکهاى ویژه خدا اشاره کرده است به عنوان وعده تخلفناپذیر الهى بر وقوع حتمى آنها تأکید مىکند[۶]: «و کانَ حَقـًّا عَلَینا نَصرُ المُؤمِنین» (روم/۳۰،۴۷) برخى از روایات عمومیت آیه را نسبت به دنیا و آخرت تأیید مىکند.
آیه ۵۱ سوره غافر/۴۰ از حمایت مؤکد خدا از پیامبران خویش و پیروان آنها سخن مىگوید: «اِنّا لَنَنصُرُ رُسُلَنا والَّذینَ ءامَنوا فِىالحَیوةِ الدُّنیا ویومَ یقومُ الاَشهاد».
در اثبات امدادهاى غیبى و سنت بودن آن و پیروزى پیامبران توجه به انواع عذابهایى که خدا بر مکذبان رسولانش در گذشته فرو فرستاده، کفایت مىکند[۷]: «ثُمَّ اَرسَلنا رُسُلَنا تَترًا کلَّ ما جاءَ اُمَّةً رَسولُها کذَّبوهُ فَاَتبَعنا بَعضَهُم بَعضـًا وجَعَلناهُم اَحادیثَ فَبُعدًا لِقَوم لا یؤمِنون» (مؤمنون/۲۳،۴۴).
تقاضاى پیامبران الهى نسبت به اینگونه امدادها هم بر اهمیت تأثیر کمکهاى ویژه خدا گواهى مىدهد، و هم بر وجود آنها دلالت دارد. قرآن این درخواست را از زبان نوح(علیه السلام)، لوط(علیه السلام) و همچنین رسول اکرم(صلى الله علیه وآله) و مؤمنان نقل مىکند. آیه ۹ سوره انفال/۸، درخواست کمک از سوى پیامبر و مسلمانان در جنگ بدر را نقل مىکند: «اِذ تَستَغیثونَ رَبَّکم فَاستَجابَ لَکم اَنّى مُمِدُّکم بِاَلف مِنَ المَلَائِکةِ مُردِفین».
مصادیق امداد غیبى
بسیارى از آیات قرآن بیانگر این مطلب است که امدادهاى غیبى بیشتر در جنگ ظهور و تجلى کرده است. در قرآن به مصادیق گوناگونى از امداد غیبى اشاره شده است:
۱. فرستادن سپاه دیده نشدنى:
قرآن در سه مورد از فرستادن لشکرهایى نامرئى یاد مىکند و آنها را یارى دهندگان سپاه توحید مىداند. (توبه/۹،۲۶ ، ۴۰؛ احزاب/۳۳،۹)[۸] در جنگ حنین دشمن به پیروزى موقّت رسیده و مسلمانان جنگجو از گرد پیامبر پراکنده شدند، و نزدیک بود که دستاوردهاى چند ساله نبى اکرم(صلى الله علیه وآله) و مسلمانان بر باد رود؛ لیکن امدادهاى غیبى و از جمله آنها سپاه نامرئى، آنان را نجات بخشید[۹]: «ثُمَّ اَنزَلَ اللّهُ سَکینَتَهُ عَلى رَسولِهِ و عَلَى المُؤمِنینَ و اَنزَلَ جُنودًا لَم تَرَوها وعَذَّبَ الَّذینَ کفَروا وذلِک جَزاءُ الکافِرین» (توبه/۹، ۲۶).
۲. یارى با فرشتگان:
روشنترین و مهمترین مصداق کمکهاى ویژه الهى، آمدن فرشتگان امدادگر به یارى پیامبر و مسلمانان در جنگهاى صدر اسلام است. آیات ۱۲۳ ـ ۱۲۵ سوره آلعمران/۳ به نصرت سپاهیان اسلام در نبرد بدر به وسیله فرشتگان تصریح کرده است: «ولَقَد نَصَرَکمُ اللّهُ بِبَدر واَنتُم اَذِلَّةٌ فَاتَّقوا اللّهَ لَعَلَّکم تَشکرون * اِذ تَقولُ لِلمُؤمِنینَ اَلَن یکفِیکم اَن یمِدَّکم رَبُّکم بِثَلاثَةِ ءالاف مِّنَ المَلائِکةِ مُنزَلین * بَلى اِن تَصبِروا وتَتَّقوا ویأتوکم مِن فَورِهِم هذا یمدِدکم رَبُّکم بِخَمسَةِ ءالاف مِنَ المَلائِکةِ مُسَوِّمین».
۳. آرام کردن دلهاى مؤمنان:
سکینه و آرامش قلب یک حالت فوق العاده روحى و موهبتى الهى است، که انسان در پرتو آن مشکلترین حوادث را هضم، و با وجود مشکلات، در خود احساس آرامش مىکند. از مهمترین میدانهاى کارزار که مسلمانان در آن تا آستانه شکست پیش رفتند و خطر بزرگى متوجه آنان شد، جنگ حنین بود که جز اندکى سایر مجاهدان از گِرد آن حضرت پراکنده شدند و از میدان گریختند. در این برهه خطرناک بود که خداوند با ایجاد آرامش در قلب پیامبر و مؤمنان، بدانان روحیهاى دوباره بخشید و آنان را نجات داد: «ثُمَّ اَنزَلَ اللّهُ سَکینَتَهُ عَلى رَسولِهِ و عَلَى المُؤمِنینَ ...»(توبه/۹،۲۶).[۱۰]
۴. خواب کوتاه و سبک:
برخى از آیات قرآن امدادهاى غیبى الهى را در قالب خوابهاى کوتاهمدت و سبک بیان مىکند: «اِذ یغَشّیکمُ النُّعاسَ اَمَنَةً مِنه» (انفال/۸ ،۱۱) برخى مفسران گفتهاند: قرآن کریم ضمن بیان اینگونه امدادها آن را سبب امن و آسایش و از بین رفتن ترس مسلمانان مىداند.
۵. نزول باران:
از دیگر امدادهاى غیبى الهى که در جنگ بدر به یارى مسلمانان آمد نزول باران بود: «و ینَزِّلُ عَلَیکم مِنَ السَّماءِ ماءً لِیطَهِّرَکم بِهِ و یذهِبَ عَنکم رِجزَ الشَّیطانِ ولِیربِطَ عَلى قُلوبِکم و یثَبِّتَ بِهِ الاَقدام» (انفال/۸ ،۱۱) از برکات باران این بود که شنهاى روان در زیر پاى آنان محکم شده و برکههاى آب پدید آمد که با آن رفع تشنگى و تطهیر کردند. از دیگر برکاتش این بود که دلهاى مؤمنان را به همدیگر پیوند داد و آنها را به یکدیگر نزدیک ساخت و ثابت قدم گردانید.[۱۱]
۶. ایجاد هراس در دلهاى دشمنان:
ایجاد هراس و رُعب در دل دشمنان از کمکهاى ویژه خداست که ۴ بار در قرآن از آن یاد شده است و همه آنها درباره شرایط دشوار جنگ و جهاد است. منظور از رعب این است که بر اثر شدت ترس، انسان ناامید شود و احساس کند که راه رهایى از گرفتارى که به آن دچار گشته وجود ندارد.[۱۲] قرآن در بیان نجات معجزهگونه مسلمانان پس از شکست آنها در جنگ احد، از افکندن رعب در دل کافران خبر داده است: «سَنُلقى فى قُلُوبِالَّذینَ کفَروا الرُّعبَ ...» (آلعمران/۳، ۱۵۱).
۷. فرستادن بادهاى ویرانگر:
برخى از آیات قرآن به بادهایى اشاره دارد که در بعضى جنگها، مؤمنان به آن یارى شده و در شکست دشمنان مؤثر افتاده است. آیه ۹ سوره احزاب/۳۳ ضمن برشمردن باد به عنوان امدادگر ویژه غیبى، به مؤمنان فرمان مىدهد که به یاد نعمتهاى خدا باشند: «یاَیها الَّذینَ ءامَنوا اذکروا نِعمَةَ اللّهِ عَلَیکم اِذ جاءَتکم جُنودٌ فَاَرسَلنا عَلَیهِم ریحاً» این آیه درباره برهه حسّاس جنگ خندق است که طوفانى سهمگین و ناگهانى به یارى مسلمانان شتافت و خیمه و خرگاه دشمن را درهم ریخت.[۱۳] این باد مانند بادهاى عادى نبوده، بلکه امداد غیبى محسوب مىشود، زیرا در محل وزیدن آن، لشکر اسلام نیز حضور داشت، و بین آنها و لشکر دشمن به جز یک خندق فاصلهاى نبود، با این حال، طوفان فقط به لشکر احزاب لطمه وارد ساخت و کمترین آسیبى به مسلمانان وارد نشد. شدّت و سرعت باد به قدرى بود که ترس بر دشمن چیره شد و وادار به فرار شدند.[۱۴]
۸. کم جلوه دادن لشکر دشمن:
از چیزهایى که در تقویت روحى جنگجویان در میدان جنگ اثر به سزایى دارد، احساس کمشمار بودن نیروى دشمن است. در اولین جهاد تهاجمى مسلمانان در جنگ بدر، همین عامل به یارى مسلمانان آمد و آنها که شمارشان فقط ۳۱۳ نفر بود و از ابزار و آلات جنگى محدودى برخوردار بودند، توانستند با روحیهاى بالا بر دشمن انبوه خویش بتازند و آنان را شکست دهند. آیات ۴۳ ـ ۴۴ سوره انفال/۸ به این مهم پرداخته و از این کمک ویژه الهى خبر مىدهد: «... ولَو اَرَئکهُم کثیرًا لَفَشِلتُم و لَتَنازَعتُم فِى الاَمرِ ولکنَّ اللّهَ سَلَّمَ اِنَّهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدور».
۹. فرستادن لشکر پرندگان:
قصه اصحاب فیل که در قرآن سورهاى را به خود اختصاص داده، بیانگر مصداق دیگرى از کمکهاى ویژه الهى در قالب لشکرى از پرندگان است که با سنگریزههایى که با خود حمل مىکردند سپاه بزرگ ابرهه را نابود ساختند.
۱۰. بازداشتن از گناه:
امداد غیبى خدا گاهى به شکل نجات انسان از ورطه گناه، محقق مىشود، آن هم در لحظات حساسى که همه زمینهها و اسباب[۱۵] براى گرفتار آمدن در دام گناه فراهم شده است، چنانکه این امداد درباره حضرت یوسف(علیه السلام) تحقق یافت: «ولَقَد هَمَّت بِهِ وهَمَّ بِها لَولا اَن رَءا بُرهانَ رَبِّهِ» (یوسف/۱۲،۲۴).
۱۱. تقویت دل:
هنگامى که جاسوسان فرعون در پى یافتن نوزاد مادر حضرت موسى(علیه السلام) و کشتن او بودند، و او مأموریت یافت تا آن طفل شیرخوار را به امواج نیل سپارد، در بحرانى روحى هر لحظه بیم آن مىرفت که فریادى زند، و آنان را از وجود موسى(علیه السلام) خبردار سازد، لیکن خداوند دل وى را محکم ساخت: «لَولا اَن رَبَطنا عَلى قَلبِها لِتَکونَ مِنَ المُؤمِنین» (قصص/۲۸،۱۰).
۱۲. الهام الهی:
القاى مطالبى از جانب خدا بر قلب انسان که او را به انجام دادن یا ترک کارى برمىانگیزد الهام است.[۱۶] در مواردى الهام به لفظ «وحى» در قرآن آمده است، چنان که مادر موسى(علیه السلام) در لحظاتى بحرانى و ترسناک که از کشته شدن فرزند خویش بیمناک و قدرت تصمیمگیرى او کاهش یافته بود، «الهام قلبى» به یاریش آمد. الهامى که او را بهکارى خطرناک فرا مىخواند؛ ولى با این همه احساس آرامش مىکرد، زیرا به وى الهام مىشد که نترس و اندوهگین نباش. ما حتماً موسى(علیه السلام) را به تو باز مىگردانیم[۱۷]: «واَوحَینا اِلى اُمِّ موسى اَن اَرضِعیهِ فَاِذا خِفتِ عَلَیهِ فَاَلقیهِ فِى الیمِّ ولا تَخافى و لا تَحزَنى اِنّا رادّوهُ اِلَیک و جاعِلوهُ مِنَ المُرسَلین» (قصص/۲۸، ۷).
۱۳. خنثا کردن نقشههاى دشمنان:
خداوند در پارهاى از موارد، برهم زدن نقشههاى دقیق و حیله گرانه دشمنان راه حق را به خود نسبت مىدهد، و در شکست دادن آنها دست غیبى را مؤثر مىداند: «اِنَّهُم یکیدونَ کیدا * و اَکیدُ کیداً»(طارق/۸۶، ۱۴-۱۵).
پیامبرى که شاید بیش از دیگر پیامبران با یاریهاى ویژه الهى، جانش حفظ شد، رسول اکرم(صلى الله علیه وآله) است. در آیه ۹ سوره یس/۳۶ آمده است که در پیش رو و در پشت سر کافران سدّى قرار دادیم و چشمانشان را پوشاندیم، ازاینرو نمىبینند: «و جَعَلنا مِن بَینِ اَیدیهِم سَدًّا ومِن خَلفِهِم سَدًّا فَاَغشَیناهُم فَهُم لا یبصِرون».
۱۴. فرزنددار شدن:
فرزنددار شدن ابراهیم(علیه السلام) و نیز زکریا(علیه السلام) در دوران کهولت در حالى که همسران آنها نیز در دوران پیرى و نازا بودند، از امدادهاى غیبى است: «یاوَیلَتى ءَاَلِدُ واَنا عَجوزٌ وهذا بَعلى شَیخـًا اِنَّ هذا لَشَىءٌ عَجیب»(هود/۱۱، ۷۲).
موارد یاد شده گزارشى قرآنى از پارهاى از امدادهاى غیبى بود که به مرحله وقوع رسیده است؛ ولى از برخى آیات که متضمن وعده مشروط خدا نسبت به امدادهاى خاص اوست مىتوان وقوع امدادهاى غیبى را در شرایط ویژهاى براى گروههاى خاصى استفاده کرد، چنان که در مورد مؤمنان و صالحان وعده داده شده است که خداوند محبت آنها را در دل دیگران قرار مىدهد: «اِنَّ الَّذینَ ءامَنوا وعَمِلوا الصّالِحاتِ سَیجعَلُ لَهُمُ الرَّحمانُ وُدّا»(مریم/۱۹، ۹۶). استوار کردن گامهاى اهل جهاد از آشکارترین مصادیق امدادهاى غیبى و از ابزارهاى مهم پیروزىبخش است[۱۸]: «اِن تَنصُرُوا اللّهَ ینصُرکم و یثَبِّت اَقدامَکم»(محمّد/۴۷،۷). از دیگر امدادهاى غیبى خدا توفیق تشخیص حق از باطل است: «یاَیهَا الَّذینَ ءامَنوا اِن تَتَّقوا اللّهَ یجعَل لَکم فُرقانـًا» (انفال/۸ ، ۲۹).
شرایط برخوردارى از امداد غیبى
گرچه مضمون بعضى آیات قرآن این است که خداوند به هرکس بخواهد یارى مىدهد: «واللّهُ یؤَیدُ بِنَصرِهِ مَن یشاءُ» (آلعمران/۳،۱۳)، لیکن با توجه به اینکه خواست خدا حکیمانه است،[۱۹] ضوابط و شرایطى براى برخوردارى از کمکهاى ویژه الهى وجود دارد، چنانکه در قرآن به طور آشکار شرایطى را براى آن آورده است:
۱. ایمان:
نخستین شرط برخوردارى از امدادهاى الهى ایمان است. بدین لحاظ در چند جاى قرآن وقتى از یارى و دستگیرى خدا و نجاتبخشى او سخن رفته، مؤمنان را مشمول این لطف خاص دانسته است: «و کانَ حَقـًّا عَلَینا نَصرُ المُؤمِنین» (روم/۳۰،۴۷).[۲۰]
۲. تقوا و پارسایى:
«یاَیهَا الَّذینَ ءامَنوا اِن تَتَّقوا اللّهَ یجعَل لَکم فُرقانـًا ...»(انفال/۸ ، ۲۹)، جارى ساختن حکمت بر دلها (بقره/۲، ۲۸۲)، خارج کردن انسان از تنگناهاى دنیوى و اخروى (طلاق/۶۵، ۲، ۴) و بالاخره توفیق یابى در انجام نیکیها (لیل/۹۲، ۵-۷)، امدادهاى الهى است که با وجود شرط تقوا جامه تحقق مىپوشد.
۳. صبر و پایدارى:
قرآن، استقامت را شرط برخوردارى از امدادهاى غیبى دانسته است: «اِنَّ الَّذینَ قالوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ استَقاموا تَتَنَزَّلُ عَلَیهِمُ المَلائِکةُ اَلاّ تَخافوا ولا تَحزَنوا واَبشِروا بِالجَنَّةِ الَّتى کنتُم توعَدون» (فصّلت/۴۱،۳۰).
در آیه ۱۶ سوره جنّ/۷۲ نیز استقامت را شرط افزایش نعمتهاى مادّى، همچون باران دانسته است[۲۱]: «وَأَنْ لَوِ استَقاموا عَلَى الطَّریقَةِ لاََسقَیناهُم ماءً غَدَقاً».
۴. جهاد و تلاش:
تلاش و کوششى که انسان را به زحمت زیاد اندازد (جهاد)، راه رسیدن به هدایت الهى است: «والَّذینَ جاهَدوا فینا لَنَهدِینَّهُم سُبُلَنا ...» (عنکبوت/۲۹،۶۹). در جایى دیگر قرآن شرط بهرهمندى از امداد غیبى را یارى خداوند (یارى دین) دانسته است: «اِن تَنصُرُوا اللّهَ ینصُرکم ویثَبِّت اَقدامَکم» (محمّد/۴۷، ۷).[۲۲]
۵ . مخلَص بودن:
قرآن کریم نجات حضرت یوسف(علیه السلام) را از دام گناه خطرناکى که همسر عزیز مصر برایش گسترده بود، در سایه اخلاص و برگزیدگى مىداند: «کذلِک لِنَصرِفَ عَنهُ السّوءَ والفَحشاءَ اِنَّهُ مِن عِبادِنَا المُخلَصین» (یوسف/۱۲،۲۴) و این نشانه آن است که خداوند بندگان خالص شده خویش را در این بحرانها تنها نمىگذارد، بلکه با امدادهاى غیبى نجات مىدهد؛[۲۳] عبارت اخیر آیه در مقام تعلیل براى این مدد الهى است.[۲۴]
پانویس
- ↑ التحقیق، ج ۱۱، ص ۵۲ ، «مدّ».
- ↑ داور پناه، ابوالفضل؛ انوارالعرفان فی تفسیر القرآن؛ تهران: انتشارات صدر، س۱۳۷۵ش، چ اول، ج۶، ص۴۴۴.
- ↑ طبرسی، تفسیر جوامع الجامع؛ ترجمه مترجمان، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۷ ش، ج۲، ص۴۳۸.
- ↑ مقائیس اللغه، ج ۴، ص ۴۰۳، «غیب».
- ↑ مجموعه آثار، ج ۳، ص ۳۴۴، «امدادهاى غیبى در زندگى بشر».
- ↑ مجمعالبیان، ج ۸، ص ۴۸۴؛ تفسیر قرطبى، ج ۱۴، ص ۴۳؛ نمونه، ج ۱۶، ص ۴۶۷-۴۶۸.
- ↑ المیزان، ج ۱۵، ص ۳۴.
- ↑ المعجم الاحصائى، ج ۱، ص ۳۳۹.
- ↑ تفسیر ابن کثیر، ج ۲، ص ۳۵۷.
- ↑ تفسیر نمونه، ج ۷، ص ۳۴۶-۳۴۷.
- ↑ التحریر والتنویر، ج ۹، ص ۲۸۰.
- ↑ مفردات، ص ۳۵۶، «رعب»؛ قاموس قرآن، ج ۳، ص ۱۰۵.
- ↑ تفسیر نمونه، ج ۷، ص ۲۱۶-۲۲۲.
- ↑ تفسیر قرطبى، ج ۱۴، ص ۹۵.
- ↑ المیزان، ج ۱۱، ص ۱۲۶-۱۳۰.
- ↑ لسان العرب، ج ۱۲، ۳۴۶؛ المنجد، ص ۷۳۷، «لهم».
- ↑ تفسیر نمونه، ج ۱۶، ص ۲۳-۲۵.
- ↑ تفسیر نمونه، ج ۲۱، ص ۴۲۶.
- ↑ تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۴۵۵.
- ↑ المیزان، ج ۱۷، ص ۳۳۷.
- ↑ تفسیر نمونه، ج ۲۵، ص ۱۲۱.
- ↑ الفرقان، ج ۲۶-۲۷، ص ۹۱-۹۲.
- ↑ تفسیر نمونه، ج ۹، ص ۳۷۷.
- ↑ المیزان، ج ۱۱، ص ۱۳۰.
منابع