هوای نفس: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
سطر ۱: سطر ۱:
−
'''«هوای نفس»'''، در اصطلاح [[اخلاق]] اسلامی، میل و کششی درونی است که [[انسان]] را به سوی آنچه [[نفس]] او خوش می‌دارد می‌کشاند، بی‌آنکه [[شریعت|شرع]] یا [[عقل]] آن را بپسندد.<ref>راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «هوی»؛ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «هوی».</ref> این مفهوم در [[قرآن]] در برابر «هدایت»، «[[حق]]» و «[[عدالت]]» قرار گرفته و پیروی از آن، مایهٔ گمراهی شمرده شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ قصص، آیهٔ ۵۰.</ref> در سنت اخلاقی و [[عرفان|عرفانی]] مسلمانان، هوای نفس بزرگ‌ترین دشمن درونی انسان و ریشهٔ بسیاری از [[گناه|گناهان]] دانسته شده است.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش تهذیب النفس.</ref>
+
'''«هوای نفس»'''، در اصطلاح [[اخلاق]] اسلامی، میل و کششی درونی است که [[انسان]] را به سوی آنچه [[نفس]] او خوش می‌دارد می‌کشاند، بی‌آنکه [[شریعت|شرع]] یا [[عقل]] آن را بپسندد.<ref>راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «هوی»؛ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «هوی».</ref> در روایات، هوای نفس بزرگ‌ترین دشمن درونی انسان و ریشهٔ بسیاری از [[گناه|گناهان]] دانسته شده است.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش تهذیب النفس.</ref>
  
 
==مفهوم‌شناسی==
 
==مفهوم‌شناسی==

نسخهٔ ‏۱۷ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۳۰

«هوای نفس»، در اصطلاح اخلاق اسلامی، میل و کششی درونی است که انسان را به سوی آنچه نفس او خوش می‌دارد می‌کشاند، بی‌آنکه شرع یا عقل آن را بپسندد.[۱] در روایات، هوای نفس بزرگ‌ترین دشمن درونی انسان و ریشهٔ بسیاری از گناهان دانسته شده است.[۲]

مفهوم‌شناسی

واژهٔ «هَویٰ» از ریشهٔ «ه و ی» و به معنای میل، محبت و کشش است؛ «الهَویٰ» را «میل نفس به آنچه دوست می‌دارد» معنا کرده‌اند.[۳] در فارسی، «هوای نفس» ترکیبی اضافی است که بر همین میل درونی دلالت می‌کند و با «نفس» به معنای ذات و قوای انسان تفاوت دارد: نفس، حقیقتِ انسانی است و هوا، گرایشِ آن.[۴]

در تقسیم‌بندی علمای اخلاق اسلامی، نفس انسان سه قوهٔ اصلی دارد: قوهٔ عقل، قوهٔ غضب و قوهٔ شهوت؛ هوای نفس، گرایش افراطی دو قوهٔ غضب و شهوت است، که اگر عقل بر آن‌ها حاکم نشود، انسان را از حد اعتدال بیرون می‌برد.[۵] ازاین‌رو، «مخالفت با هوا» در آثار اخلاقی، در برابر «متابعت عقل» قرار می‌گیرد، نه در برابر «شهوت» تنها.[۶]

علمای اخلاق، با الهام از قرآن، برای نفس مراتبی برشمرده‌اند: «نفس امّاره»[۷] که به بدی فرمان می‌دهد، «نفس لوّامه»[۸] که پس از کار بد، صاحب خود را سرزنش می‌کند، و «نفس مطمئنّه»[۹] که به یاد خدا آرام می‌گیرد.[۱۰] به باور آنان، هوای نفس در مرحلهٔ «امّاره» نیرومندترین است و با مجاهده و مراقبه، نفس به مرتبهٔ لوّامه و سپس مطمئنّه می‌رسد.[۱۱]

هوای نفس در قرآن و روایات

قرآن پیروی از هوای نفس را در چند آیه به‌صراحت نکوهیده و از آن نهی کرده است. در سوره نازعات، رستگاری را به مهار هوا وابسته می‌داند: «وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ»؛ «و اما کسی که از ایستادن در محضر پروردگارش ترسید و نفس را از هوس بازداشت، همانا بهشت جایگاه اوست.»[۱۲] تعبیر «نهی نفس از هوا» نشان می‌دهد که مهار هوا، کاری ارادی و نیازمند مجاهده است.[۱۳]

در سوره جاثیه، کسی که هوای خود را معبود گرفته، سرزنش شده است: «أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ»؛ «آیا دیدی کسی را که هوای خود را معبود خویش گرفت و خدا او را با وجود دانشی [که داشت] گمراه کرد؟»[۱۴] به گفتهٔ مفسران، «اِله» در این آیه به معنای معبود نیست، بلکه به معنای چیزی است که انسان در عمل از آن فرمان می‌برد؛ ازاین‌رو «هواپرستی» صورتی از شرک عملی است.[۱۵]

در سوره ص، خطاب به داود (علیه‌السلام) آمده است: «وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ»؛ «و از هوس پیروی مکن که تو را از راه خدا گمراه کند.»[۱۶] همچنین در سوره قصص آمده است: «وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ»؛ «و کیست گمراه‌تر از آن که بدون هدایت خدا از هوای خود پیروی کند؟»[۱۷] در سوره نساء نیز پیروی از هوا مانع عدالت دانسته شده است: «فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا»؛ «پس از هوس پیروی نکنید که از عدالت بازمانید.»[۱۸]

قرآن در کنار این نکوهش، نفس را فرمان‌دهندۀ به بدی می‌خواند: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي»؛ «همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنچه پروردگارم رحم کند.»[۱۹] این آیه، سخن یوسف (علیه‌السلام) است و بر نیاز انسان به لطف الهی در مهار نفس دلالت دارد.[۲۰]

در «نهج البلاغه» نیز، هوای نفس دشمن‌ترین دشمن انسان خوانده شده و پیروی از آن، سرچشمهٔ گرفتاری‌ها دانسته شده است.[۲۱] در روایتی مشهور نیز بازگشت مجاهدان از جنگ، آغازی برای «جهاد اکبر» یعنی جهاد با نفس شمرده شده است.[۲۲] این روایت از نظر سند مورد بحث برخی محدثان است، اما مضمون آن در آثار اخلاقی به‌گستردگی نقل شده است.[۲۳] در منابع، «مخالفت با هوا» از نشانه‌های صدق ایمان و «متابعت هوا» از نشانه‌های نفاق شمرده شده است.[۲۴]

آثار پیروی از هوای نفس

قرآن پیروی از هوا را مایهٔ گمراهی از راه خدا می‌داند.[۲۵] علمای اخلاق نیز برای آن آثاری برشمرده‌اند، از جمله: تاریکی عقل، قساوت قلب، غفلت از آخرت، و سرانجام بردگی در برابر امیال.[۲۶] در برابر، مهار هوای نفس به روشنی عقل، آرامش قلب و آزادی از بندگی غیر خدا می‌انجامد.[۲۷]

راه‌های مهار هوای نفس

آثار اخلاقی مسلمانان برای مهار هوای نفس، سه راه اصلی برشمرده‌اند: «مراقبه» یعنی توجه پیوسته به حالات درونی، «محاسبه» یعنی بازبینی روزانهٔ اعمال، و «مخالفت» یعنی انجام ندادن آنچه هوا می‌خواهد.[۲۸] به گفتهٔ علمای اخلاق، ذکر و توبه و همنشینی با صالحان نیز در تضعیف هوای نفس اثر دارد.[۲۹] در آثار متأخر، این برنامه‌ها ذیل عنوان «سیر و سلوک» و «تهذیب نفس» سامان یافته است.[۳۰]

پانویس

  1. ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «هوی»؛ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «هوی».
  2. ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش تهذیب النفس.
  3. ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «هوی».
  4. ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «هوی»؛ نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس.
  5. ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش تهذیب النفس.
  6. ↑ همان.
  7. ↑ قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳.
  8. ↑ قرآن کریم، سورهٔ قیامت، آیهٔ ۲.
  9. ↑ قرآن کریم، سورهٔ فجر، آیهٔ ۲۷.
  10. ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش مراتب النفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
  11. ↑ همان.
  12. ↑ قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰–۴۱؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  13. ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نازعات، آیات ۴۰–۴۱.
  14. ↑ قرآن کریم، سورهٔ جاثیه، آیهٔ ۲۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  15. ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ جاثیه، آیهٔ ۲۳.
  16. ↑ قرآن کریم، سورهٔ ص، آیهٔ ۲۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  17. ↑ قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۵۰؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  18. ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۳۵؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  19. ↑ قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  20. ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳.
  21. ↑ نهج البلاغه، بخش حکمت‌ها؛ بخش خطبه‌ها.
  22. ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش جهاد النفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
  23. ↑ همان.
  24. ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش جهاد النفس.
  25. ↑ قرآن کریم، سورهٔ ص، آیهٔ ۲۶.
  26. ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش آثار الهوی؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
  27. ↑ همان.
  28. ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش مراقبه و محاسبه؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
  29. ↑ همان.
  30. ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، بحث جهاد اکبر.


منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
  • امام خمینی، سید روح‌الله؛ شرح چهل حدیث، تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بی‌تا.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
  • طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
  • فیض کاشانی، محسن؛ المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، قم: جامعة المدرسین، بی‌تا.
  • نراقی، ملا مهدی؛ جامع السعادات، بیروت: مؤسسة الأعلمی، بی‌تا.
  • نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.