هوای نفس: تفاوت بین نسخهها
(بهروزرسانی مقاله با نسخهٔ نهایی و اصلاح ارجاعها) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | ''' | + | '''«هوای نفس»'''، در اصطلاح [[اخلاق]] اسلامی، میل و کششی درونی است که [[انسان]] را به سوی آنچه [[نفس]] او خوش میدارد میکشاند، بیآنکه [[شریعت|شرع]] یا [[عقل]] آن را بپسندد.<ref>راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «هوی»؛ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «هوی».</ref> این مفهوم در [[قرآن]] در برابر «هدایت»، «[[حق]]» و «[[عدالت]]» قرار گرفته و پیروی از آن، مایهٔ گمراهی شمرده شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ قصص، آیهٔ ۵۰.</ref> در سنت اخلاقی و [[عرفان|عرفانی]] مسلمانان، هوای نفس بزرگترین دشمن درونی انسان و ریشهٔ بسیاری از [[گناه|گناهان]] دانسته شده است.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش تهذیب النفس.</ref> |
| − | == مفهومشناسی == | + | ==مفهومشناسی== |
| − | واژهٔ «هَویٰ» از ریشهٔ «ه و ی» و به معنای میل، محبت و کشش است؛ «الهَویٰ» را «میل نفس به آنچه دوست میدارد» معنا کردهاند.<ref>راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «هوی».</ref> در فارسی، «هوای نفس» ترکیبی اضافی است که بر همین میل درونی دلالت میکند و با | + | واژهٔ «هَویٰ» از ریشهٔ «ه و ی» و به معنای میل، محبت و کشش است؛ «الهَویٰ» را «میل [[نفس]] به آنچه دوست میدارد» معنا کردهاند.<ref>راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «هوی».</ref> در فارسی، «هوای نفس» ترکیبی اضافی است که بر همین میل درونی دلالت میکند و با «نفس» به معنای ذات و قوای [[انسان]] تفاوت دارد: نفس، حقیقتِ انسانی است و هوا، گرایشِ آن.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «هوی»؛ نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس.</ref> |
| − | در تقسیمبندی | + | در تقسیمبندی علمای [[اخلاق]] اسلامی، نفس انسان سه قوهٔ اصلی دارد: قوهٔ عقل، قوهٔ غضب و قوهٔ شهوت؛ هوای نفس، گرایش افراطی دو قوهٔ غضب و شهوت است، که اگر [[عقل]] بر آنها حاکم نشود، انسان را از حد [[اعتدال]] بیرون میبرد.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش تهذیب النفس.</ref> ازاینرو، «مخالفت با هوا» در آثار اخلاقی، در برابر «متابعت عقل» قرار میگیرد، نه در برابر «شهوت» تنها.<ref>همان.</ref> |
| − | + | علمای اخلاق، با الهام از [[قرآن]]، برای [[نفس]] مراتبی برشمردهاند: «[[نفس اماره|نفس امّاره]]»<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳.</ref> که به بدی فرمان میدهد، «نفس لوّامه»<ref>قرآن کریم، سورهٔ قیامت، آیهٔ ۲.</ref> که پس از کار بد، صاحب خود را سرزنش میکند، و «نفس مطمئنّه»<ref>قرآن کریم، سورهٔ فجر، آیهٔ ۲۷.</ref> که به یاد خدا آرام میگیرد.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش مراتب النفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref> به باور آنان، هوای نفس در مرحلهٔ «امّاره» نیرومندترین است و با مجاهده و [[مراقبه]]، نفس به مرتبهٔ لوّامه و سپس مطمئنّه میرسد.<ref>همان.</ref> | |
| − | |||
| − | در [[سوره | + | ==هوای نفس در قرآن و روایات== |
| + | [[قرآن]] پیروی از هوای نفس را در چند [[آیه]] بهصراحت نکوهیده و از آن نهی کرده است. در [[سوره نازعات]]، رستگاری را به مهار هوا وابسته میداند: {{متن قرآن|«وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ»}}؛ «و اما کسی که از ایستادن در محضر پروردگارش ترسید و نفس را از هوس بازداشت، همانا [[بهشت]] جایگاه اوست.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰–۴۱؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> تعبیر «نهی نفس از هوا» نشان میدهد که مهار هوا، کاری [[اراده|ارادی]] و نیازمند مجاهده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نازعات، آیات ۴۰–۴۱.</ref> | ||
| − | در [[سوره | + | در [[سوره جاثیه]]، کسی که هوای خود را معبود گرفته، سرزنش شده است: {{متن قرآن|«أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ»}}؛ «آیا دیدی کسی را که هوای خود را معبود خویش گرفت و [[خدا]] او را با وجود دانشی [که داشت] گمراه کرد؟»<ref>قرآن کریم، سورهٔ جاثیه، آیهٔ ۲۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> به گفتهٔ مفسران، «اِله» در این آیه به معنای معبود نیست، بلکه به معنای چیزی است که [[انسان]] در عمل از آن فرمان میبرد؛ ازاینرو «هواپرستی» صورتی از [[شرک]] عملی است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ جاثیه، آیهٔ ۲۳.</ref> |
| − | + | در [[سوره ص]]، خطاب به [[حضرت داوود علیه السلام|داود]] (علیهالسلام) آمده است: {{متن قرآن|«وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ»}}؛ «و از هوس پیروی مکن که تو را از راه خدا گمراه کند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ ص، آیهٔ ۲۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> همچنین در [[سوره قصص]] آمده است: {{متن قرآن|«وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ»}}؛ «و کیست گمراهتر از آن که بدون هدایت خدا از هوای خود پیروی کند؟»<ref>قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۵۰؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> در [[سوره نساء]] نیز پیروی از هوا مانع [[عدالت]] دانسته شده است: {{متن قرآن|«فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا»}}؛ «پس از هوس پیروی نکنید که از عدالت بازمانید.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۳۵؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> | |
| − | + | قرآن در کنار این نکوهش، [[نفس]] را فرماندهندۀ به بدی میخواند: {{متن قرآن|«إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي»}}؛ «همانا نفس به بدی فرمان میدهد، مگر آنچه پروردگارم رحم کند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> این آیه، سخن [[حضرت یوسف علیه السلام|یوسف]] (علیهالسلام) است و بر نیاز انسان به لطف الهی در مهار نفس دلالت دارد.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳.</ref> | |
| − | |||
| − | + | در «[[نهج البلاغة|نهج البلاغه]]» نیز، هوای نفس دشمنترین دشمن انسان خوانده شده و پیروی از آن، سرچشمهٔ گرفتاریها دانسته شده است.<ref>نهج البلاغه، بخش حکمتها؛ بخش خطبهها.</ref> در روایتی مشهور نیز بازگشت مجاهدان از جنگ، آغازی برای «[[جهاد اکبر]]» یعنی [[جهاد]] با نفس شمرده شده است.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش جهاد النفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref> این روایت از نظر [[سند حدیث|سند]] مورد بحث برخی محدثان است، اما مضمون آن در آثار [[اخلاق|اخلاقی]] بهگستردگی نقل شده است.<ref>همان.</ref> در منابع، «مخالفت با هوا» از نشانههای صدق [[ایمان]] و «متابعت هوا» از نشانههای [[نفاق]] شمرده شده است.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش جهاد النفس.</ref> | |
| − | در [[نهج البلاغة|نهج البلاغه]] | ||
| − | == | + | ==آثار پیروی از هوای نفس== |
| − | + | [[قرآن]] پیروی از هوا را مایهٔ گمراهی از راه خدا میداند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ ص، آیهٔ ۲۶.</ref> علمای [[اخلاق]] نیز برای آن آثاری برشمردهاند، از جمله: تاریکی [[عقل]]، [[قساوت قلب]]، [[غفلت]] از [[آخرت]]، و سرانجام بردگی در برابر امیال.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش آثار الهوی؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref> در برابر، مهار هوای نفس به روشنی عقل، آرامش قلب و آزادی از بندگی غیر خدا میانجامد.<ref>همان.</ref> | |
| − | == | + | ==راههای مهار هوای نفس== |
| − | + | آثار [[اخلاق|اخلاقی]] مسلمانان برای مهار هوای نفس، سه راه اصلی برشمردهاند: «[[مراقبه]]» یعنی توجه پیوسته به حالات درونی، «محاسبه» یعنی بازبینی روزانهٔ اعمال، و «مخالفت» یعنی انجام ندادن آنچه هوا میخواهد.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش مراقبه و محاسبه؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref> به گفتهٔ علمای اخلاق، [[ذکر]] و [[توبه]] و همنشینی با صالحان نیز در تضعیف هوای نفس اثر دارد.<ref>همان.</ref> در آثار متأخر، این برنامهها ذیل عنوان «[[سیر و سلوک]]» و «[[تهذیب نفس]]» سامان یافته است.<ref>امام خمینی، شرح چهل حدیث، بحث جهاد اکبر.</ref> | |
| − | == پانویس == | + | ==پانویس== |
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
| − | == منابع == | + | ==منابع== |
| − | * قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان). | + | |
| − | * ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق. | + | *قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان). |
| − | * امام خمینی، سید روحالله؛ ''شرح چهل حدیث''، تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بیتا. | + | *ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق. |
| − | * راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ ''المفردات فی غریب القرآن''، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق. | + | *امام خمینی، سید روحالله؛ ''شرح چهل حدیث''، تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بیتا. |
| − | * طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بیتا. | + | *راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ ''المفردات فی غریب القرآن''، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق. |
| − | * فیض کاشانی، محسن؛ ''المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء''، قم: جامعة المدرسین، بیتا. | + | *طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بیتا. |
| − | * نراقی، ملا مهدی؛ ''جامع السعادات''، بیروت: مؤسسة الأعلمی، بیتا. | + | *فیض کاشانی، محسن؛ ''المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء''، قم: جامعة المدرسین، بیتا. |
| − | * ''نهج البلاغه''، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق. | + | *نراقی، ملا مهدی؛ ''جامع السعادات''، بیروت: مؤسسة الأعلمی، بیتا. |
| + | *''نهج البلاغه''، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق. | ||
| − | |||
| − | |||
[[رده:واژگان قرآنی]] | [[رده:واژگان قرآنی]] | ||
| + | [[رده:کلیات اخلاق]] | ||
| + | [[رده:اخلاق فردی]] | ||
نسخهٔ ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۳۷
«هوای نفس»، در اصطلاح اخلاق اسلامی، میل و کششی درونی است که انسان را به سوی آنچه نفس او خوش میدارد میکشاند، بیآنکه شرع یا عقل آن را بپسندد.[۱] این مفهوم در قرآن در برابر «هدایت»، «حق» و «عدالت» قرار گرفته و پیروی از آن، مایهٔ گمراهی شمرده شده است.[۲] در سنت اخلاقی و عرفانی مسلمانان، هوای نفس بزرگترین دشمن درونی انسان و ریشهٔ بسیاری از گناهان دانسته شده است.[۳]
محتویات
مفهومشناسی
واژهٔ «هَویٰ» از ریشهٔ «ه و ی» و به معنای میل، محبت و کشش است؛ «الهَویٰ» را «میل نفس به آنچه دوست میدارد» معنا کردهاند.[۴] در فارسی، «هوای نفس» ترکیبی اضافی است که بر همین میل درونی دلالت میکند و با «نفس» به معنای ذات و قوای انسان تفاوت دارد: نفس، حقیقتِ انسانی است و هوا، گرایشِ آن.[۵]
در تقسیمبندی علمای اخلاق اسلامی، نفس انسان سه قوهٔ اصلی دارد: قوهٔ عقل، قوهٔ غضب و قوهٔ شهوت؛ هوای نفس، گرایش افراطی دو قوهٔ غضب و شهوت است، که اگر عقل بر آنها حاکم نشود، انسان را از حد اعتدال بیرون میبرد.[۶] ازاینرو، «مخالفت با هوا» در آثار اخلاقی، در برابر «متابعت عقل» قرار میگیرد، نه در برابر «شهوت» تنها.[۷]
علمای اخلاق، با الهام از قرآن، برای نفس مراتبی برشمردهاند: «نفس امّاره»[۸] که به بدی فرمان میدهد، «نفس لوّامه»[۹] که پس از کار بد، صاحب خود را سرزنش میکند، و «نفس مطمئنّه»[۱۰] که به یاد خدا آرام میگیرد.[۱۱] به باور آنان، هوای نفس در مرحلهٔ «امّاره» نیرومندترین است و با مجاهده و مراقبه، نفس به مرتبهٔ لوّامه و سپس مطمئنّه میرسد.[۱۲]
هوای نفس در قرآن و روایات
قرآن پیروی از هوای نفس را در چند آیه بهصراحت نکوهیده و از آن نهی کرده است. در سوره نازعات، رستگاری را به مهار هوا وابسته میداند: «وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ»؛ «و اما کسی که از ایستادن در محضر پروردگارش ترسید و نفس را از هوس بازداشت، همانا بهشت جایگاه اوست.»[۱۳] تعبیر «نهی نفس از هوا» نشان میدهد که مهار هوا، کاری ارادی و نیازمند مجاهده است.[۱۴]
در سوره جاثیه، کسی که هوای خود را معبود گرفته، سرزنش شده است: «أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ»؛ «آیا دیدی کسی را که هوای خود را معبود خویش گرفت و خدا او را با وجود دانشی [که داشت] گمراه کرد؟»[۱۵] به گفتهٔ مفسران، «اِله» در این آیه به معنای معبود نیست، بلکه به معنای چیزی است که انسان در عمل از آن فرمان میبرد؛ ازاینرو «هواپرستی» صورتی از شرک عملی است.[۱۶]
در سوره ص، خطاب به داود (علیهالسلام) آمده است: «وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ»؛ «و از هوس پیروی مکن که تو را از راه خدا گمراه کند.»[۱۷] همچنین در سوره قصص آمده است: «وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ»؛ «و کیست گمراهتر از آن که بدون هدایت خدا از هوای خود پیروی کند؟»[۱۸] در سوره نساء نیز پیروی از هوا مانع عدالت دانسته شده است: «فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا»؛ «پس از هوس پیروی نکنید که از عدالت بازمانید.»[۱۹]
قرآن در کنار این نکوهش، نفس را فرماندهندۀ به بدی میخواند: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي»؛ «همانا نفس به بدی فرمان میدهد، مگر آنچه پروردگارم رحم کند.»[۲۰] این آیه، سخن یوسف (علیهالسلام) است و بر نیاز انسان به لطف الهی در مهار نفس دلالت دارد.[۲۱]
در «نهج البلاغه» نیز، هوای نفس دشمنترین دشمن انسان خوانده شده و پیروی از آن، سرچشمهٔ گرفتاریها دانسته شده است.[۲۲] در روایتی مشهور نیز بازگشت مجاهدان از جنگ، آغازی برای «جهاد اکبر» یعنی جهاد با نفس شمرده شده است.[۲۳] این روایت از نظر سند مورد بحث برخی محدثان است، اما مضمون آن در آثار اخلاقی بهگستردگی نقل شده است.[۲۴] در منابع، «مخالفت با هوا» از نشانههای صدق ایمان و «متابعت هوا» از نشانههای نفاق شمرده شده است.[۲۵]
آثار پیروی از هوای نفس
قرآن پیروی از هوا را مایهٔ گمراهی از راه خدا میداند.[۲۶] علمای اخلاق نیز برای آن آثاری برشمردهاند، از جمله: تاریکی عقل، قساوت قلب، غفلت از آخرت، و سرانجام بردگی در برابر امیال.[۲۷] در برابر، مهار هوای نفس به روشنی عقل، آرامش قلب و آزادی از بندگی غیر خدا میانجامد.[۲۸]
راههای مهار هوای نفس
آثار اخلاقی مسلمانان برای مهار هوای نفس، سه راه اصلی برشمردهاند: «مراقبه» یعنی توجه پیوسته به حالات درونی، «محاسبه» یعنی بازبینی روزانهٔ اعمال، و «مخالفت» یعنی انجام ندادن آنچه هوا میخواهد.[۲۹] به گفتهٔ علمای اخلاق، ذکر و توبه و همنشینی با صالحان نیز در تضعیف هوای نفس اثر دارد.[۳۰] در آثار متأخر، این برنامهها ذیل عنوان «سیر و سلوک» و «تهذیب نفس» سامان یافته است.[۳۱]
پانویس
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «هوی»؛ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «هوی».
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ قصص، آیهٔ ۵۰.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش تهذیب النفس.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «هوی».
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «هوی»؛ نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش تهذیب النفس.
- ↑ همان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ قیامت، آیهٔ ۲.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ فجر، آیهٔ ۲۷.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش مراتب النفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
- ↑ همان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰–۴۱؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نازعات، آیات ۴۰–۴۱.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ جاثیه، آیهٔ ۲۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ جاثیه، آیهٔ ۲۳.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ ص، آیهٔ ۲۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۵۰؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۳۵؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳.
- ↑ نهج البلاغه، بخش حکمتها؛ بخش خطبهها.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش جهاد النفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
- ↑ همان.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش جهاد النفس.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ ص، آیهٔ ۲۶.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش آثار الهوی؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
- ↑ همان.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش مراقبه و محاسبه؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
- ↑ همان.
- ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، بحث جهاد اکبر.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- امام خمینی، سید روحالله؛ شرح چهل حدیث، تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بیتا.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بیتا.
- فیض کاشانی، محسن؛ المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، قم: جامعة المدرسین، بیتا.
- نراقی، ملا مهدی؛ جامع السعادات، بیروت: مؤسسة الأعلمی، بیتا.
- نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.



