دعای عرفه امام حسین(ع)

دعای عرفه امام حسین(ع) از دعاهای مشهور شیعیان است که در روز عرفه، نهم ذی‌الحجه، خواندنش سفارش شده است. این دعا با «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَيْسَ لِقَضَائِهِ دَافِعٌ»؛ «ستایش از آن خداست که هیچ بازدارنده‌ای حکم او را بازنمی‌گرداند» آغاز می‌شود و در آن توحید، معرفت به خدا، اعتراف به کوتاهی و طلب آمرزش با بیانی سرشار از تضرع آمده است. بر پایهٔ گزارش‌های کهن، امام حسین علیه‌السلام آن را در عصر عرفه در عرفات خواند. سید بن طاووس آن را در الإقبال بالأعمال و کفعمی در البلد الأمین نقل کرده‌اند و علامه مجلسی در بحار الأنوار آورده است. متن دعا بلند است و در اینجا گزیده‌ای از فرازهای مشهور آن با ترجمه آمده است.

زمان خواندن

روز عرفه، نهم ذی‌الحجه، روز وقوف حاجیان در عرفات است. قرآن از بازگشت آنان از این سرزمین یاد کرده است: «فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ»؛ «پس هنگامی که از عرفات بازگشتید، خدا را نزد مشعر الحرام یاد کنید». خواندن این دعا در روز عرفه از اعمال مستحبی شمرده شده است و شیخ عباس قمی آن را در مفاتیح الجنان در شمار اعمال این روز برای عموم مؤمنان آورده است.

مصادر

کهن‌ترین مصدر شناخته‌شدهٔ دعا، الإقبال بالأعمال سید بن طاووس (د. ۶۶۴ق) است و کفعمی (د. ۹۰۵ق) نیز آن را در البلد الأمین آورده و مجلسی آن را در جلد ۹۸ بحار الأنوار نقل کرده است.

دعا در نسخه‌های چاپی با گزارش بِشر و بشیر، دو تن از بنی‌اسد، آغاز می‌شود و سند به‌صورت زنجیرهٔ کامل راویان نیامده است. گفته شده در الإقبال، پس از «یَا رَبِّ یَا رَبِّ» فرازی افزوده دارد که در البلد الأمین و بحار الأنوار نیست.

متن و ترجمه

متن کامل دعا در الإقبال بالأعمال و جلد ۹۸ بحار الأنوار آمده و گزیدهٔ زیر با مصادر مقابله شده است.

آغاز دعا

متن عربی

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَيْسَ لِقَضَائِهِ دَافِعٌ، وَلَا لِعَطَائِهِ مَانِعٌ، وَلَا كَصُنْعِهِ صُنْعُ صَانِعٍ، وَهُوَ الْجَوَادُ الْوَاسِعُ، فَطَرَ أَجْنَاسَ الْبَدَائِعِ، وَأَتْقَنَ بِحِكْمَتِهِ الصَّنَائِعَ، لَا تَخْفَى عَلَيْهِ الطَّلَائِعُ، وَلَا تَضِيعُ عِنْدَهُ الْوَدَائِعُ، جَازِي كُلِّ صَانِعٍ، وَرَائِشُ كُلِّ قَانِعٍ، وَرَاحِمُ كُلِّ ضَارِعٍ، وَمُنْزِلُ الْمَنَافِعِ، وَالْكِتَابِ الْجَامِعِ، بِالنُّورِ السَّاطِعِ، وَهُوَ لِلدَّعَوَاتِ سَامِعٌ، وَلِلْكُرُبَاتِ دَافِعٌ، وَلِلدَّرَجَاتِ رَافِعٌ، وَلِلْجَبَابِرَةِ قَامِعٌ.

ترجمهٔ فارسی

«ستایش از آن خداست که هیچ بازدارنده‌ای حکم او را بازنمی‌گرداند و هیچ مانعی بخشش او را بازنمی‌دارد و ساخت هیچ سازنده‌ای همانند ساخت او نیست؛ او بخشندهٔ فراخ‌دست است. گونه‌های آفریده‌های نو را پدید آورد و ساخته‌ها را با حکمت خود استوار کرد. پیش‌آمدها بر او پوشیده نیست و آنچه نزد او به امانت نهاده شده تباه نمی‌شود. پاداش‌دهندهٔ هر سازنده است و سامان‌بخش کار هر قناعت‌کننده، رحم‌کننده بر هر فروتن، فروفرستندهٔ سودها و کتاب فراگیر، با نور تابان. او دعاها را می‌شنود، گرفتاری‌ها را می‌زداید، درجات را بالا می‌برد و گردن‌کشان را سرکوب می‌کند.»

توحید و معرفت

متن عربی

كَيْفَ يُسْتَدَلُّ عَلَيْكَ بِمَا هُوَ فِي وُجُودِهِ مُفْتَقِرٌ إِلَيْكَ؟ أَيَكُونُ لِغَيْرِكَ مِنَ الظُّهُورِ مَا لَيْسَ لَكَ، حَتَّى يَكُونَ هُوَ الْمُظْهِرَ لَكَ؟ مَتَى غِبْتَ حَتَّى تَحْتَاجَ إِلَى دَلِيلٍ يَدُلُّ عَلَيْكَ؟ وَمَتَى بَعُدْتَ حَتَّى تَكُونَ الْآثَارُ هِيَ الَّتِي تُوصِلُ إِلَيْكَ؟ عَمِيَتْ عَيْنٌ لَا تَرَاكَ عَلَيْهَا رَقِيبًا، وَخَسِرَتْ صَفْقَةُ عَبْدٍ لَمْ تَجْعَلْ لَهُ مِنْ حُبِّكَ نَصِيبًا.

ترجمهٔ فارسی

«چگونه با چیزی که در هستی خود به تو نیازمند است، بر تو استدلال می‌شود؟ آیا برای غیر تو از آشکاری هست آنچه برای تو نیست، تا او آشکارکنندهٔ تو باشد؟ کِی پنهان شدی که به دلیلی راهنما نیاز داشته باشی؟ و کِی دور شدی که آثار، رسانندهٔ [انسان] به تو باشند؟ کور باد چشمی که تو را بر خود نگهبان نبیند و زیان‌کار باد معاملهٔ بنده‌ای که از محبت خود بهره‌ای برای او قرار نداده‌ای.»

مضامین

بخش بزرگ دعا به توحید و تنزیه خدا اختصاص دارد: «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ»؛ «هیچ چیز مانند او نیست و او شنوا و بیناست». تعبیر «يَا مَنْ لَا يَعْلَمُ كَيْفَ هُوَ إِلَّا هُوَ»؛ «ای آن‌که چگونگی او را جز خودش نمی‌داند» نیز در همین سیاق است.

فراز «كَيْفَ يُسْتَدَلُّ عَلَيْكَ بِمَا هُوَ فِي وُجُودِهِ مُفْتَقِرٌ إِلَيْكَ»؛ «چگونه با چیزی که در هستی خود به تو نیازمند است بر تو استدلال می‌شود؟» نشان می‌دهد که آفریده‌ها خود به خدا نیازمندند و نمی‌توانند دلیلِ مستقل بر او باشند. در نقل الإقبال آمده است: «إِلَهِي أَنَا الْفَقِيرُ فِي غِنَايَ»؛ «خدایا، من در بی‌نیازی‌ام نیز فقیرم».

بخش پایانی دعا اعتراف است: «أَنَا الَّذِي أَسَأْتُ»؛ «من همان کسی هستم که بدی کردم». امام در آن، آیهٔ «لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ»؛ «معبودی جز تو نیست؛ تو پاکی و من از ستمکاران بودم» را با پایان‌های گوناگون تکرار می‌کند: «من المستغفرین»، «من الموحدین».

دعا از آیات قرآن بهره می‌گیرد، از جمله «وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا»؛ «و اگر نعمت خدا را بشمارید، هرگز آن را به شمار نمی‌آورید»، و رهایی یوسف، شفای ایوب و نجات یونس را یاد می‌کند و با درود بر پیامبر و خاندانش پایان می‌یابد.

آداب خواندن

گزارش کهن صحنهٔ خواندن دعا را وصف می‌کند: امام در عصر عرفه از خیمه بیرون آمد، آرام و فروتن راه رفت و با گروهی از اهل بیت، فرزندان و موالیانش در سمت چپ کوه ایستاد، رو به خانهٔ خدا کرد و دستانش را چون نیازمندی که طعام می‌خواهد بالا آورد. حاضران به دعای او گوش دادند و گریستند؛ آفتاب غروب کرد و همراه او بازگشتند. امام در پایان «یَا رَبِّ» را تکرار می‌کرد.

این گزارش الگوی خواندن دعا را نیز نشان می‌دهد: ایستادن رو به قبله، فروتنی، بلند کردن دست‌ها و گریستن.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن طاووس، علی بن موسی؛ الإقبال بالأعمال الحسنة فی ما یعمل مرة فی السنة، تحقیق جواد القیومی الأصفهانی، قم: مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۱۴ق.
• قمی، عباس؛ مفاتیح الجنان، تهران: کتابفروشی اسلامیه، بی‌تا.
• کفعمی، ابراهیم بن علی؛ البلد الأمین و الدرع الحصین، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۷ق.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۹۸.