محمد بن اسماعیل بخاری: تفاوت بین نسخه‌ها
پرش به ناوبری
پرش به جستجو
(ایجاد مقاله: محمد بن اسماعیل بخاری، محدث اهل سنت و مؤلف صحیح بخاری) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
{{شناسنامه عالم | {{شناسنامه عالم | ||
| − | |نام کامل = | + | |نام کامل = محمد بن اسماعیل بخاری |
|تصویر = | |تصویر = | ||
|زادروز = شوال ۱۹۴ق | |زادروز = شوال ۱۹۴ق | ||
| سطر ۶: | سطر ۶: | ||
|وفات = شب عید فطر ۲۵۶ق | |وفات = شب عید فطر ۲۵۶ق | ||
|مدفن = خرتنک، نزدیک سمرقند | |مدفن = خرتنک، نزدیک سمرقند | ||
| − | |اساتید = علی بن مدینی، | + | |اساتید = [[احمد بن حنبل]]، علی بن مدینی، اسحاق بن راهویه، ابوبکر بن ابی‌شیبه، یحیی بن یحیی تمیمی، عبدالله بن محمد مُسندی |
| − | |شاگردان = [[مسلم بن حجاج نیشابوری|مسلم بن حجاج]]، [[محمد بن عیسی | + | |شاگردان = [[مسلم بن حجاج نیشابوری|مسلم بن حجاج]]، [[محمد بن عیسی ترمذی]]، ابن خزیمه، ابوحاتم رازی، ابراهیم بن معقل نسفی |
| − | |آثار = [[صحیح بخاری (کتاب)|الجامع الصحیح]]، التاریخ الکبیر، التاریخ الاوسط، التاریخ الصغیر، الادب المفرد، خلق افعال العباد، القراءة خلف | + | |آثار = [[صحیح بخاری (کتاب)|الجامع الصحیح]]، التاریخ الکبیر، التاریخ الاوسط، التاریخ الصغیر، الادب المفرد، خلق افعال العباد، القراءة خلف الامام |
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای | |عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای | ||
| − | |توضیحات = از | + | |توضیحات = از [[محدث|محدثان]] بزرگ [[اهل سنت]] و مؤلف [[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح بخاری]]، معتبرترین کتاب حدیثی نزد آنان |
}} | }} | ||
| − | ''' | + | '''«محمد بن اسماعیل بخاری»''' (۱۹۴–۲۵۶ ق)، [[محدث|محدث]]، مورخ، متکلم و فقیه نامدار [[اهل سنت]] در قرن سوم هجری و از شاگردان [[احمد بن حنبل]] است. او در بخارا زاده شد و برای فراگیری [[حدیث]] به [[خراسان]]، [[عراق]]، [[حجاز]]، [[شام]] و [[مصر]] سفر کرد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۴-۳۹۵.</ref> مهمترین کتاب بخاری، «الجامع المسند الصحیح»، معروف به «[[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح بخاری]]» است؛<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۱؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۹، ص۴۷.</ref> که نزد اهل سنت، پس از [[قرآن]]، معتبرترین کتاب حدیثی شمرده می‌شود.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۷۰ (پانویس)؛ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۶.</ref> |
| − | == | + | ==ولادت و نسب== |
| − | نیای سوم بخاری، | + | «ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیرة بن بردزبه بخاری» در [[شوال]] سال ۱۹۴ق. در بخارا زاده شد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۲؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۹، ص۴۷؛ الهامی و هاشمی، «بخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲، ص۳۸۰.</ref> نیای سوم بخاری، مغیرة بن بردزبه، در آغاز مجوسی بود و به دست یمان جعفی، والی بخارا، [[مسلمان]] شد. به همین سبب او را «جعفی» نیز می‌خوانند، زیرا نسبت ولای او به بنی‌جعفی می‌رسد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۱-۳۹۲؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۴.</ref> واژهٔ «بردزبه» در زبان بخاری به معنای کشاورز است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۱ (پانویس).</ref> |
| − | پدرش اسماعیل از طالبان حدیث بود و از مالک بن انس روایت شنیده بود.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۲ | + | پدرش اسماعیل بن ابراهیم از طالبان [[حدیث]] بود و از [[مالکی|مالک بن انس]] روایت شنیده بود.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۲.</ref> |
| − | == | + | ==سفرهای علمی== |
| − | بخاری خود گفته است که در ده‌سالگی، در مکتب، حفظ حدیث به او الهام شد. یک سال بعد، خطای یکی از استادانش را در خواندن سند حدیث تصحیح کرد و در شانزده‌سالگی کتاب‌های ابن مبارک و وکیع را از حفظ داشت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۳.</ref> | + | بخاری خود گفته است که در ده‌سالگی، در مکتب، حفظ [[حدیث]] به او الهام شد. یک سال بعد، خطای یکی از استادانش را در خواندن [[سند حدیث]] تصحیح کرد و در شانزده‌سالگی کتاب‌های ابن مبارک و وکیع را از حفظ داشت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۳.</ref> |
| − | نخستین سفر علمی خود را با مادر و برادرش به [[مکه]] آغاز کرد. پس از انجام | + | بخاری نخستین سفر علمی خود را با مادر و برادرش به [[مکه]] آغاز کرد. پس از انجام [[حج]]، برادرش بازگشت و بخاری در [[حجاز]] ماند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۳.</ref> در پایان سال ۲۱۰ق. به [[عراق]] رفت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۷.</ref> سفرهای او را به بلخ، مرو، نیشابور، ری، [[بغداد]]، [[بصره]]، [[کوفه]]، [[مکه]]، [[مدینه]]، [[مصر]] و [[شام]] گزارش کرده‌اند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۴-۳۹۵.</ref> |
| − | بخاری هشت بار به بغداد رفت و در هر سفر با [[احمد بن حنبل]] نشست.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۰۳.</ref> او خود | + | بخاری هشت بار به بغداد رفت و در هر سفر با [[احمد بن حنبل]] نشست.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۰۳.</ref> او خود گفته که از هزار و هشتاد تن حدیث نوشته است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۵.</ref> به گزارش [[حاکم نیشابوری]]، او نخستین بار در ۲۰۹ق. به نیشابور رفت و در ۲۵۰ق. برای آخرین بار به آن شهر آمد و پنج سال در آنجا به تدریس حدیث پرداخت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۰۴ (به نقل از: حاکم نیشابوری).</ref> |
==مشایخ و شاگردان== | ==مشایخ و شاگردان== | ||
| − | مشایخ بخاری را بر اساس شهرها برشمرده‌اند: در بخارا از عبدالله بن محمد مُسندی و محمد بن سلام بیکندی، در بلخ از مکّی بن ابراهیم، در مرو از عبدان بن عثمان، در نیشابور از یحیی بن | + | [[مشایخ]] بخاری را بر اساس شهرها برشمرده‌اند: در بخارا از عبدالله بن محمد مُسندی و محمد بن سلام بیکندی، در بلخ از مکّی بن ابراهیم، در مرو از عبدان بن عثمان، در نیشابور از یحیی بن یحیی و اسحاق بن راهویه، در ری از ابراهیم بن موسی، در بغداد از محمد بن عیسی بن طباع و سُریج بن نعمان، در [[بصره]] از ابوعاصم نبیل، در [[کوفه]] از عبیدالله بن موسی و ابونعیم، در [[مکه]] از حُمیدی و خلاّد بن یحیی، در [[مدینه]] از اسماعیل بن ابی‌اویس، در [[مصر]] از سعید بن ابی‌مریم و در [[شام]] از ابوالیمان و آدم بن ابی‌ایاس حدیث شنید.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۴-۳۹۵.</ref> |
| − | از شاگردان او می‌توان به [[مسلم بن حجاج نیشابوری|مسلم بن حجاج]]، ابوحاتم رازی، ابن خزیمه، صالح بن محمد جزره، ابراهیم بن معقل نسفی و محمد بن یوسف فربری اشاره کرد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۷.</ref> مسلم بن حجاج از بخاری حدیث شنید، اما در صحیح خود از او روایت نکرد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۷.</ref> فربری، راوی اصلی صحیح | + | همچنین از شاگردان او می‌توان به [[مسلم بن حجاج نیشابوری|مسلم بن حجاج نیشابوری]]، [[محمد بن عیسی ترمذی]]، ابوحاتم رازی، ابن خزیمه، صالح بن محمد جزره، ابراهیم بن معقل نسفی و محمد بن یوسف فربری اشاره کرد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۷.</ref> مسلم بن حجاج از بخاری حدیث شنید، اما در «[[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح]]» خود از او روایت نکرد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۷.</ref> فربری، راوی اصلی «[[صحیح بخاری]]»، این کتاب را برای مردم نقل کرد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۷ و ۴۶۹.</ref> |
| − | == | + | ==آثار و تألیفات== |
| − | + | منابع تراجم، آثار متعددی به بخاری نسبت داده‌اند، از جمله: | |
| − | + | * الجامع المسند الصحیح المختصر من امور رسول الله (ص) و سننه و ایامه؛ که مهمترین اثر بخاری و معروف به «[[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح بخاری]]» است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۷۰ (پانویس، به نقل از: نووی).</ref> بخاری گفته که این کتاب را در شانزده سال گرد آورد و آن را حجت میان خود و خدا قرار داد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۰۵.</ref> به گفتهٔ او، احادیث کتاب را از میان حدود ششصد هزار [[حدیث]] گزینش کرد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۰۲؛ معارف، تاریخ عمومی حدیث، ص۱۳۷-۱۳۸.</ref> و تأکید کرده که جز حدیث صحیح در آن نیاورده است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۰۲.</ref> صحیح بخاری ۹۷ کتاب و ۳۴۵۰ باب دارد و بر اساس [[ابواب فقه|ابواب فقهی]] تنظیم شده است.<ref>طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۶.</ref> دربارهٔ شمار احادیث آن اختلاف است: بر پایهٔ گزارشی، با احتساب احادیث تکراری ۷۲۷۵ حدیث و بدون تکرار ۲۷۶۱ حدیث دارد.<ref>محمدی ری‌شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳، ص۱۸۶.</ref> [[اهل سنت]] این کتاب را پس از [[قرآن]]، صحیح‌ترین کتاب می‌دانند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۷۰ (پانویس)؛ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۶.</ref> شرح‌های بسیاری بر آن نوشته شده است؛ از مشهورترین آنها «فتح الباری» [[ابن حجر عسقلانی]] است.<ref>الهامی و هاشمی، «بخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲، ص۳۸۰؛ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۶.</ref> | |
| + | * التاریخ الکبیر، که به گفتهٔ حازمی نزدیک به چهل هزار ترجمه دارد، | ||
| + | * التاریخ الاوسط، | ||
| + | * التاریخ الصغیر، | ||
| + | * الضعفاء، با کمتر از هفتصد تن، | ||
| + | * الادب المفرد، | ||
| + | * خلق افعال العباد، این کتاب را در دفاع از دیدگاه خود در مسئلهٔ لفظ [[قرآن]] نوشت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۵۸-۴۶۳.</ref> | ||
| + | * القراءة خلف الامام، | ||
| + | * برّ الوالدین.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۷۰؛ الهامی و هاشمی، «بخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲، ص۳۸۰.</ref> | ||
| − | == | + | ==جایگاه حدیثی == |
| − | + | مجمد بخاری نزد [[محدثان]] و علمای [[اهل سنت]] جایگاهی بلند دارد. ذهبی او را «ثقه، مأمون و مورد احتجاج در سراسر جهان [[اسلام]]» خوانده است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۳.</ref> به گفتهٔ خود بخاری، او صد هزار [[حدیث صحیح]] و دویست هزار حدیث غیرصحیح را در حافظه داشت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۱۵.</ref> [[مسلم بن حجاج نیشابوری|مسلم بن حجاج]] گفته است با ورود بخاری به نیشابور، مردم چنان از او استقبال کردند که برای هیچ والی و عالمی چنین نکرده بودند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۵۸.</ref> | |
| − | + | گزارش‌های منابع از حافظهٔ او بسیار است. البته برخی پژوهشگران، شماری از این گزارش‌ها را اغراق‌آمیز و ساختگی دانسته‌اند.<ref>طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۶.</ref> | |
| − | اهل سنت | + | عالمان [[شیعه]] بخاری را محدثی بزرگ و پرکار از مدرسهٔ حدیثی [[اهل سنت]] می‌شناسند و کتاب او -«[[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح بخاری]]»- را در پژوهش‌های تطبیقی [[حدیث]] به کار می‌برند.<ref>نجمی، سیری در صحیحین، ص۵۵؛ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۶.</ref> |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
==فتنهٔ خلق قرآن و اختلاف با ذهلی== | ==فتنهٔ خلق قرآن و اختلاف با ذهلی== | ||
| − | در سدهٔ سوم هجری، بحث دربارهٔ «خلق | + | در سدهٔ سوم هجری، بحث دربارهٔ «خلق [[قرآن]]» و «لفظ قرآن» میان [[محدثان]] و متکلمان [[اهل سنت]] بالا گرفت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۵۷-۴۵۸.</ref> بخاری معتقد بود قرآن کلام غیرمخلوق [[خدا]] است و اعمال بندگان مخلوق است. او در پاسخ به پرسش دربارهٔ لفظ گفت: «افعالُنا مخلوقة و الفاظُنا من افعالنا»؛ کردار ما آفریده است و الفاظ ما از کردار ما است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۵۸.</ref> |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | + | محمد بن یحیی ذهلی، از بزرگان محدثان نیشابور، از این پاسخ خشنود نشد. او پیش از برگزاری مجلس بخاری، به مردم گفت از او دربارهٔ مسائل [[کلام|کلامی]] نپرسند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۵۸.</ref> سپس به خالد بن احمد، امیر بخارا، نوشت که بخاری «خلاف [[سنت]]» را آشکار کرده است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۳.</ref> به گزارش عبدالرحمن بن ابی‌حاتم، ابوحاتم و ابوزرعه نیز در پی این ماجرا از نقل حدیث بخاری دست کشیدند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۳ (پانویس، به نقل از: ابن ابی‌حاتم، الجرح و التعدیل، ج۷، ص۱۹۱).</ref> | |
| − | |||
| − | بخاری به | + | ذهبی این داوری را نپذیرفته و بخاری را در این ماجرا مُحق دانسته است. به نظر او، حق در مسئلهٔ لفظ قرآن با بخاری بود و کنار گذاشتن حدیث او از سوی برخی معاصران، ریشه در [[تعصب]] و رقابت داشت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۳ و پانویس.</ref> |
| − | == | + | ==وفات== |
| − | + | بخاری در بازگشت به بخارا با استقبال مردم روبه‌رو شد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۳.</ref> خالد بن احمد، امیر بخارا، از او خواست کتاب‌های «الجامع» و «التاریخ» را به خانهٔ او ببرد تا از او بشنود. بخاری نپذیرفت و گفت: «أنا لا اذلّ العلم و لا احمله الی ابواب الناس»؛ من دانش را خوار نمی‌کنم و آن را به خانه‌های مردم نمی‌برم. او افزود اگر امیر به دانش نیاز دارد، در [[مسجد]] یا خانهٔ او حاضر شود.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۳.</ref> این ماجرا به تیرگی رابطه با امیر انجامید و بخاری از بخارا بیرون رفت. او در این روز گفت: «لا ابالی اذا سلم دینی»؛ اگر دینم سالم بماند، باکی ندارم.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۳.</ref> | |
| − | + | بخاری به روستای خرتنک، در دو فرسخی سمرقند، رفت و در آنجا بیمار شد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۸-۴۶۹.</ref> او در شب [[عید فطر]] سال ۲۵۶ق، در ۶۲ سالگی، درگذشت و روز عید پس از [[نماز ظهر]] در خرتنک به خاک سپرده شد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۸؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۴.</ref> به گزارش منابع، مردم سمرقند در سالی که خشکسالی بود، برای طلب باران بر سر [[قبر]] او رفتند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۹.</ref> | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | در | ||
| − | |||
| − | |||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
| سطر ۷۵: | سطر ۶۸: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | + | *ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی؛ تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م؛ ج۹. | |
| + | *اصفهانی، شیخ الشریعة؛ القول الصراح فی البخاری و صحیحه الجامع، تحقیق حسین الهرساوی؛ ج۱. | ||
| + | *بخاری، محمد بن اسماعیل؛ الجامع الصحیح، تحقیق محمد زهیر بن ناصر، بیروت: دار طوق النجاة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق. | ||
| + | *خطیب بغدادی، احمد بن علی؛ تاریخ بغداد، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۲. | ||
| + | *ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ دهم، ۱۴۱۴ق؛ ج۱۲. | ||
| + | *الهامی، داود؛ هاشمی، رضا؛ "بخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل"، دانشنامه جهان اسلام، تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۵ش؛ ج۲. | ||
| + | *طباطبایی، محمدکاظم؛ آشنایی با تاریخ و منابع حدیث؛ ج۱. | ||
| + | *معارف، مجید؛ تاریخ عمومی حدیث، تهران: کویر، چاپ اول، ۱۳۷۷ش. | ||
| + | *محمدی ری‌شهری، محمد؛ شناخت‌نامه حدیث، قم: دار الحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۷ش؛ ج۳. | ||
| + | *نجمی، محمدصادق؛ سیری در صحیحین، تهران: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۵۹ش. | ||
| + | [[رده:علمای قرن سوم]] | ||
[[رده:محدثان]] | [[رده:محدثان]] | ||
[[رده:فقیهان]] | [[رده:فقیهان]] | ||
| − | |||
[[رده:راویان احادیث اهل سنت]] | [[رده:راویان احادیث اهل سنت]] | ||
| − | + | [[رده:تاریخ نویسان]] | |
| − | + | [[رده:متکلمان]] | |
| − | |||
| − | [[رده:تاریخ | ||
| − | [[رده: | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۴۹
| نام کامل | محمد بن اسماعیل بخاری |
| زادروز | شوال ۱۹۴ق |
| زادگاه | بخارا |
| وفات | شب عید فطر ۲۵۶ق |
| مدفن | خرتنک، نزدیک سمرقند |
|
| |
| اساتید |
احمد بن حنبل، علی بن مدینی، اسحاق بن راهویه، ابوبکر بن ابی‌شیبه، یحیی بن یحیی تمیمی، عبدالله بن محمد مُسندی |
| شاگردان |
مسلم بن حجاج، محمد بن عیسی ترمذی، ابن خزیمه، ابوحاتم رازی، ابراهیم بن معقل نسفی |
| آثار |
الجامع الصحیح، التاریخ الکبیر، التاریخ الاوسط، التاریخ الصغیر، الادب المفرد، خلق افعال العباد، القراءة خلف الامام |
| شناخته‌شده برای |
از محدثان بزرگ اهل سنت و مؤلف صحیح بخاری، معتبرترین کتاب حدیثی نزد آنان |
«محمد بن اسماعیل بخاری» (۱۹۴–۲۵۶ ق)، محدث، مورخ، متکلم و فقیه نامدار اهل سنت در قرن سوم هجری و از شاگردان احمد بن حنبل است. او در بخارا زاده شد و برای فراگیری حدیث به خراسان، عراق، حجاز، شام و مصر سفر کرد.[۱] مهمترین کتاب بخاری، «الجامع المسند الصحیح»، معروف به «صحیح بخاری» است؛[۲] که نزد اهل سنت، پس از قرآن، معتبرترین کتاب حدیثی شمرده می‌شود.[۳]
محتویات
ولادت و نسب
«ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیرة بن بردزبه بخاری» در شوال سال ۱۹۴ق. در بخارا زاده شد.[۴] نیای سوم بخاری، مغیرة بن بردزبه، در آغاز مجوسی بود و به دست یمان جعفی، والی بخارا، مسلمان شد. به همین سبب او را «جعفی» نیز می‌خوانند، زیرا نسبت ولای او به بنی‌جعفی می‌رسد.[۵] واژهٔ «بردزبه» در زبان بخاری به معنای کشاورز است.[۶]
پدرش اسماعیل بن ابراهیم از طالبان حدیث بود و از مالک بن انس روایت شنیده بود.[۷]
سفرهای علمی
بخاری خود گفته است که در ده‌سالگی، در مکتب، حفظ حدیث به او الهام شد. یک سال بعد، خطای یکی از استادانش را در خواندن سند حدیث تصحیح کرد و در شانزده‌سالگی کتاب‌های ابن مبارک و وکیع را از حفظ داشت.[۸]
بخاری نخستین سفر علمی خود را با مادر و برادرش به مکه آغاز کرد. پس از انجام حج، برادرش بازگشت و بخاری در حجاز ماند.[۹] در پایان سال ۲۱۰ق. به عراق رفت.[۱۰] سفرهای او را به بلخ، مرو، نیشابور، ری، بغداد، بصره، کوفه، مکه، مدینه، مصر و شام گزارش کرده‌اند.[۱۱]
بخاری هشت بار به بغداد رفت و در هر سفر با احمد بن حنبل نشست.[۱۲] او خود گفته که از هزار و هشتاد تن حدیث نوشته است.[۱۳] به گزارش حاکم نیشابوری، او نخستین بار در ۲۰۹ق. به نیشابور رفت و در ۲۵۰ق. برای آخرین بار به آن شهر آمد و پنج سال در آنجا به تدریس حدیث پرداخت.[۱۴]
مشایخ و شاگردان
مشایخ بخاری را بر اساس شهرها برشمرده‌اند: در بخارا از عبدالله بن محمد مُسندی و محمد بن سلام بیکندی، در بلخ از مکّی بن ابراهیم، در مرو از عبدان بن عثمان، در نیشابور از یحیی بن یحیی و اسحاق بن راهویه، در ری از ابراهیم بن موسی، در بغداد از محمد بن عیسی بن طباع و سُریج بن نعمان، در بصره از ابوعاصم نبیل، در کوفه از عبیدالله بن موسی و ابونعیم، در مکه از حُمیدی و خلاّد بن یحیی، در مدینه از اسماعیل بن ابی‌اویس، در مصر از سعید بن ابی‌مریم و در شام از ابوالیمان و آدم بن ابی‌ایاس حدیث شنید.[۱۵]
همچنین از شاگردان او می‌توان به مسلم بن حجاج نیشابوری، محمد بن عیسی ترمذی، ابوحاتم رازی، ابن خزیمه، صالح بن محمد جزره، ابراهیم بن معقل نسفی و محمد بن یوسف فربری اشاره کرد.[۱۶] مسلم بن حجاج از بخاری حدیث شنید، اما در «صحیح» خود از او روایت نکرد.[۱۷] فربری، راوی اصلی «صحیح بخاری»، این کتاب را برای مردم نقل کرد.[۱۸]
آثار و تألیفات
منابع تراجم، آثار متعددی به بخاری نسبت داده‌اند، از جمله:
- الجامع المسند الصحیح المختصر من امور رسول الله (ص) و سننه و ایامه؛ که مهمترین اثر بخاری و معروف به «صحیح بخاری» است.[۱۹] بخاری گفته که این کتاب را در شانزده سال گرد آورد و آن را حجت میان خود و خدا قرار داد.[۲۰] به گفتهٔ او، احادیث کتاب را از میان حدود ششصد هزار حدیث گزینش کرد.[۲۱] و تأکید کرده که جز حدیث صحیح در آن نیاورده است.[۲۲] صحیح بخاری ۹۷ کتاب و ۳۴۵۰ باب دارد و بر اساس ابواب فقهی تنظیم شده است.[۲۳] دربارهٔ شمار احادیث آن اختلاف است: بر پایهٔ گزارشی، با احتساب احادیث تکراری ۷۲۷۵ حدیث و بدون تکرار ۲۷۶۱ حدیث دارد.[۲۴] اهل سنت این کتاب را پس از قرآن، صحیح‌ترین کتاب می‌دانند.[۲۵] شرح‌های بسیاری بر آن نوشته شده است؛ از مشهورترین آنها «فتح الباری» ابن حجر عسقلانی است.[۲۶]
- التاریخ الکبیر، که به گفتهٔ حازمی نزدیک به چهل هزار ترجمه دارد،
- التاریخ الاوسط،
- التاریخ الصغیر،
- الضعفاء، با کمتر از هفتصد تن،
- الادب المفرد،
- خلق افعال العباد، این کتاب را در دفاع از دیدگاه خود در مسئلهٔ لفظ قرآن نوشت.[۲۷]
- القراءة خلف الامام،
- برّ الوالدین.[۲۸]
جایگاه حدیثی
مجمد بخاری نزد محدثان و علمای اهل سنت جایگاهی بلند دارد. ذهبی او را «ثقه، مأمون و مورد احتجاج در سراسر جهان اسلام» خوانده است.[۲۹] به گفتهٔ خود بخاری، او صد هزار حدیث صحیح و دویست هزار حدیث غیرصحیح را در حافظه داشت.[۳۰] مسلم بن حجاج گفته است با ورود بخاری به نیشابور، مردم چنان از او استقبال کردند که برای هیچ والی و عالمی چنین نکرده بودند.[۳۱]
گزارش‌های منابع از حافظهٔ او بسیار است. البته برخی پژوهشگران، شماری از این گزارش‌ها را اغراق‌آمیز و ساختگی دانسته‌اند.[۳۲]
عالمان شیعه بخاری را محدثی بزرگ و پرکار از مدرسهٔ حدیثی اهل سنت می‌شناسند و کتاب او -«صحیح بخاری»- را در پژوهش‌های تطبیقی حدیث به کار می‌برند.[۳۳]
فتنهٔ خلق قرآن و اختلاف با ذهلی
در سدهٔ سوم هجری، بحث دربارهٔ «خلق قرآن» و «لفظ قرآن» میان محدثان و متکلمان اهل سنت بالا گرفت.[۳۴] بخاری معتقد بود قرآن کلام غیرمخلوق خدا است و اعمال بندگان مخلوق است. او در پاسخ به پرسش دربارهٔ لفظ گفت: «افعالُنا مخلوقة و الفاظُنا من افعالنا»؛ کردار ما آفریده است و الفاظ ما از کردار ما است.[۳۵]
محمد بن یحیی ذهلی، از بزرگان محدثان نیشابور، از این پاسخ خشنود نشد. او پیش از برگزاری مجلس بخاری، به مردم گفت از او دربارهٔ مسائل کلامی نپرسند.[۳۶] سپس به خالد بن احمد، امیر بخارا، نوشت که بخاری «خلاف سنت» را آشکار کرده است.[۳۷] به گزارش عبدالرحمن بن ابی‌حاتم، ابوحاتم و ابوزرعه نیز در پی این ماجرا از نقل حدیث بخاری دست کشیدند.[۳۸]
ذهبی این داوری را نپذیرفته و بخاری را در این ماجرا مُحق دانسته است. به نظر او، حق در مسئلهٔ لفظ قرآن با بخاری بود و کنار گذاشتن حدیث او از سوی برخی معاصران، ریشه در تعصب و رقابت داشت.[۳۹]
وفات
بخاری در بازگشت به بخارا با استقبال مردم روبه‌رو شد.[۴۰] خالد بن احمد، امیر بخارا، از او خواست کتاب‌های «الجامع» و «التاریخ» را به خانهٔ او ببرد تا از او بشنود. بخاری نپذیرفت و گفت: «أنا لا اذلّ العلم و لا احمله الی ابواب الناس»؛ من دانش را خوار نمی‌کنم و آن را به خانه‌های مردم نمی‌برم. او افزود اگر امیر به دانش نیاز دارد، در مسجد یا خانهٔ او حاضر شود.[۴۱] این ماجرا به تیرگی رابطه با امیر انجامید و بخاری از بخارا بیرون رفت. او در این روز گفت: «لا ابالی اذا سلم دینی»؛ اگر دینم سالم بماند، باکی ندارم.[۴۲]
بخاری به روستای خرتنک، در دو فرسخی سمرقند، رفت و در آنجا بیمار شد.[۴۳] او در شب عید فطر سال ۲۵۶ق، در ۶۲ سالگی، درگذشت و روز عید پس از نماز ظهر در خرتنک به خاک سپرده شد.[۴۴] به گزارش منابع، مردم سمرقند در سالی که خشکسالی بود، برای طلب باران بر سر قبر او رفتند.[۴۵]
پانویس
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۴-۳۹۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۱؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۹، ص۴۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۷۰ (پانویس)؛ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۶.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۲؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۹، ص۴۷؛ الهامی و هاشمی، «بخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲، ص۳۸۰.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۱-۳۹۲؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۱ (پانویس).
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۴-۳۹۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۰۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۰۴ (به نقل از: حاکم نیشابوری).
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۴-۳۹۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۷.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۳۹۷ و ۴۶۹.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۷۰ (پانویس، به نقل از: نووی).
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۰۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۰۲؛ معارف، تاریخ عمومی حدیث، ص۱۳۷-۱۳۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۰۲.
- ↑ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۶.
- ↑ محمدی ری‌شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳، ص۱۸۶.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۷۰ (پانویس)؛ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۶.
- ↑ الهامی و هاشمی، «بخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲، ص۳۸۰؛ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۶.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۵۸-۴۶۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۷۰؛ الهامی و هاشمی، «بخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲، ص۳۸۰.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۱۵.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۵۸.
- ↑ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۶.
- ↑ نجمی، سیری در صحیحین، ص۵۵؛ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۶.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۵۷-۴۵۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۵۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۵۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۳ (پانویس، به نقل از: ابن ابی‌حاتم، الجرح و التعدیل، ج۷، ص۱۹۱).
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۳ و پانویس.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۸-۴۶۹.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۸؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۴۶۹.
منابع
- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی؛ تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م؛ ج۹.
- اصفهانی، شیخ الشریعة؛ القول الصراح فی البخاری و صحیحه الجامع، تحقیق حسین الهرساوی؛ ج۱.
- بخاری، محمد بن اسماعیل؛ الجامع الصحیح، تحقیق محمد زهیر بن ناصر، بیروت: دار طوق النجاة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- خطیب بغدادی، احمد بن علی؛ تاریخ بغداد، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۲.
- ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ دهم، ۱۴۱۴ق؛ ج۱۲.
- الهامی، داود؛ هاشمی، رضا؛ "بخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل"، دانشنامه جهان اسلام، تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۵ش؛ ج۲.
- طباطبایی، محمدکاظم؛ آشنایی با تاریخ و منابع حدیث؛ ج۱.
- معارف، مجید؛ تاریخ عمومی حدیث، تهران: کویر، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
- محمدی ری‌شهری، محمد؛ شناخت‌نامه حدیث، قم: دار الحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۷ش؛ ج۳.
- نجمی، محمدصادق؛ سیری در صحیحین، تهران: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۵۹ش.
