شیخ حسین حلی: تفاوت بین نسخهها
(←منابع) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| (۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۱ کاربر نشان داده نشده) | |||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | ''' | + | '''«آیتالله شیخ حسین حلی»''' (١٣٠٩-١٣٩۴ ق)، فقیه اصولی و عالم ربانی [[شیعه]] در قرن ١۴ قمری و از شاگردان مبرّز [[میرزا محمدحسین نائینی]] بود. شیخ حسین حلی علیرغم منزلت بالای فقهی و اصولی، از عهدهداری [[مرجعیت]] و تشریفات آن دوری گزید. وی آثار متعددی در [[فقه]] و [[اصول فقه|اصول]] تألیف نمود. |
{{شناسنامه عالم | {{شناسنامه عالم | ||
|نام کامل = شیخ حسین حلی | |نام کامل = شیخ حسین حلی | ||
| سطر ۸: | سطر ۸: | ||
|مدفن = نجف، [[حرم امام علی علیه السلام]] | |مدفن = نجف، [[حرم امام علی علیه السلام]] | ||
|اساتید = [[میرزا محمدحسین نائینی]]، [[سید ابوالحسن اصفهانی|سید ابوالحسن اصفهانى]]، [[آقا ضیاءالدین عراقی|آقا ضیاءالدین عراقى]]،... | |اساتید = [[میرزا محمدحسین نائینی]]، [[سید ابوالحسن اصفهانی|سید ابوالحسن اصفهانى]]، [[آقا ضیاءالدین عراقی|آقا ضیاءالدین عراقى]]،... | ||
| − | |شاگردان = [[سید علی حسینی سیستانی|سید على سیستانى]]، [[سید محمدسعید حکیم]]، [[سید محمد تقی حکیم|سید محمدتقى حکیم]]، | + | |شاگردان = [[سید علی حسینی سیستانی|سید على سیستانى]]، [[سید محمدسعید حکیم]]، [[سید محمد تقی حکیم|سید محمدتقى حکیم]]، [[سید محمدحسین حسینی طهرانی|سید محمدحسین تهرانی]]،... |
| − | |آثار =الاجتهاد والتقلید، شرح [[عروة الوثقى (کتاب)|عروةالوثقى]]، شرح [[مکاسب (کتاب)|المکاسب]]، مباحث اصولیه متفرقه، | + | |آثار =الاجتهاد والتقلید، شرح [[عروة الوثقى (کتاب)|عروةالوثقى]]، شرح [[مکاسب (کتاب)|المکاسب]]، مباحث اصولیه متفرقه، بحوث فقهیة، کشکول،... |
}} | }} | ||
==ولادت و خاندان== | ==ولادت و خاندان== | ||
| − | شیخ حسین حلی در سال ١٣٠٩ قمرى در [[نجف]] اشرف به دنیا آمد. او از همان آغاز طفولیت، دور از محیط علمى نبود. پدرش شیخ على، در محضر درس اساتید بزرگى چون [[شیخ محمدطه نجف|شیخ محمد طه نجف]] و [[سید محمدکاظم طباطبائی یزدی|سید محمدکاظم یزدى]] حاضر شد و از چنان جایگاه علمى برخوردار مىگردد که در تراجم از او چنین یاد مىکنند: «یکى از عالمان | + | شیخ حسین حلی در سال ١٣٠٩ قمرى در [[نجف]] اشرف به دنیا آمد. او از همان آغاز طفولیت، دور از محیط علمى نبود. پدرش شیخ على، در محضر درس اساتید بزرگى چون [[شیخ محمدطه نجف|شیخ محمد طه نجف]] و [[سید محمدکاظم طباطبائی یزدی|سید محمدکاظم یزدى]] حاضر شد و از چنان جایگاه علمى برخوردار مىگردد که در تراجم از او چنین یاد مىکنند: «یکى از عالمان بىمثال و شایستگان نیکروش که خاص و عام بر صلاح و عظمتش اتفاق دارند، به [[ورع]] و [[زهد]] و پارسایى و عبادت، معروف بود». |
==تحصیل و استادان== | ==تحصیل و استادان== | ||
| − | شیخ حسین حلى در سایه علم و تقواى پدر، اسباب رشد علمى و عملى خویش را فراهم آورد. شیخ حسین شیفتۀ آموختن دانشهاى گوناگون بود. از این رو، گاه با برادر بزرگتر خود شیخ حسن به نشستهاى علمى و ادبى مىپرداخت. | + | شیخ حسین حلى در سایه علم و [[تقوا|تقواى]] پدر، اسباب رشد علمى و عملى خویش را فراهم آورد. شیخ حسین شیفتۀ آموختن دانشهاى گوناگون بود. از این رو، گاه با برادر بزرگتر خود شیخ حسن به نشستهاى علمى و ادبى مىپرداخت. |
| − | نخستین | + | نخستین استاد شیخ حسین، پدرش شیخ على حلی بود و در این راه، ذکاوت و هوش سرشارش به یارىاش مىآمد و بر سرعت حرکت علمىاش مىافزود. |
| − | در نیمۀ نخست قرن سیزدهم، مرجعیت دینى در [[نجف]] اشرف را شمارى از نامآوران عرصۀ فقه و اصول | + | در نیمۀ نخست قرن سیزدهم، مرجعیت دینى در [[نجف]] اشرف را شمارى از نامآوران عرصۀ [[فقه]] و [[اصول فقه|اصول]] حوزه، همچون: [[سید ابوالحسن اصفهانی|سید ابوالحسن اصفهانى]]، [[آقا ضیاءالدین عراقی|آقا ضیاءالدین عراقى]] و [[میرزا محمدحسین نائینی]] بر عهده داشتند. شیخ حسین حلی پاى درس این بزرگان حاضر مىشد و از دانش فقهى و اصولى آنها بهرهها مىبرد. اما رابطه او با میرزاى نائینى صمیمانهتر و نزدیکتر بود و به گفتۀ بعضى منابع: «بخش بزرگ و عمدۀ درسآموزى و شاگردى شیخ نزد میرزا محمدحسین نائینى بود که سالهاى متمادى به طول انجامید» و هر یک از دیگرى بهرهها بردند و به گفته یکى از شاگردانش: «شیخ حسین حلى، خبرگى در اقوال علما و احاطه به آرا و اندیشههاى آنان را در فقه و اصول، از معدن و سرچشمه آن یعنى استادش میرزاى نائینى داشت و در عوض، استاد، شاگرد خود را در تحریر دروس و تهذیب آنها و جواب به استفتائات به یارى مىگرفت». |
| − | |||
| − | شیخ حسین بسیار مورد اعتماد | + | شیخ حسین بسیار مورد اعتماد میرزاى نائینى و مورد مدح و ستایش او بود و هیچ مسئلهاى مطرح نمىشد، مگر اینکه شیخ درباره آن نظر داشت و به تدقیق و تحقیق در باب آن، اظهار نظر مىکرد و همۀ اقوال را پى مىگرفت. از کارهاى بزرگ وى که خدمتى عظیم به استادش به شمار مىآمد، برانگیختن میرزاى نائینى به تأسیس «مجلس استفتاء» بود. |
==تدریس و شاگردان== | ==تدریس و شاگردان== | ||
| − | روش شیخ حسین حلى در بیان مسائل اینگونه بود که چون مسئلهاى مطرح مىشد، خلاصۀ اندیشههاى بزرگان فن را در باب آن عرضه مىکرد و هر یک را به بحث و مناقشه مىگذاشت و با مهارت بىنظیر خود | + | روش شیخ حسین حلى در بیان مسائل اینگونه بود که چون مسئلهاى مطرح مىشد، خلاصۀ اندیشههاى بزرگان فن را در باب آن عرضه مىکرد و هر یک را به بحث و مناقشه مىگذاشت و با مهارت بىنظیر خود درست و غلط آنها را از هم جدا مىکرد. اینگونه بحث، بىشک براى کسانى که در پى تعمیق افکار و اندیشههاى خود بودند، جالب و بهانهاى براى تداوم حضور در درس این استاد بود. |
یکى از شاگردان شیخ در این باره مىگوید: هرگاه از شیخ مىخواستیم نظر خود را درباره مسئلهاى بیان کند، مىفرمود: من اهل [[فتوا]] دادن نیستم. ما مسئله را در کتابهاى گوناگون بررسى مىکنیم و دیدگاه اصحاب را به نقد و مناقشه مىگذاریم و نتیجهگیرى مىکنیم. | یکى از شاگردان شیخ در این باره مىگوید: هرگاه از شیخ مىخواستیم نظر خود را درباره مسئلهاى بیان کند، مىفرمود: من اهل [[فتوا]] دادن نیستم. ما مسئله را در کتابهاى گوناگون بررسى مىکنیم و دیدگاه اصحاب را به نقد و مناقشه مىگذاریم و نتیجهگیرى مىکنیم. | ||
بنابراین مىتوان حلقۀ درس شیخ حسین حلى را مجموعهاى هرچند اندک از نخبگان حوزوى دانست که بیش از هر چیز، تحقیق و تتبع و نازکاندیشى در افکار فقهى و اصولى برایشان مهم و باارزش بود و شیخ به این دسته شاگردان خود بها مىداد و آنها را به صورتهاى گوناگون ارج مىنهاد. طلاب جدى و کوشا همواره مورد توجه او بودند و ایشان تقریرات روزانۀ آنها را به دقت ملاحظه مىکرد و اگر نقص و آشفتگى در آنها مىدید، با خط خود تذکر مىداد و تصحیح مىکرد. | بنابراین مىتوان حلقۀ درس شیخ حسین حلى را مجموعهاى هرچند اندک از نخبگان حوزوى دانست که بیش از هر چیز، تحقیق و تتبع و نازکاندیشى در افکار فقهى و اصولى برایشان مهم و باارزش بود و شیخ به این دسته شاگردان خود بها مىداد و آنها را به صورتهاى گوناگون ارج مىنهاد. طلاب جدى و کوشا همواره مورد توجه او بودند و ایشان تقریرات روزانۀ آنها را به دقت ملاحظه مىکرد و اگر نقص و آشفتگى در آنها مىدید، با خط خود تذکر مىداد و تصحیح مىکرد. | ||
| − | در منابع مربوط به زندگى شیخ حسین | + | در منابع مربوط به زندگى شیخ حسین حلى، فهرستى بلند از شاگردان شیخ ارائه شده که حدود ۵٣ نفرشان از شخصیتهاى بارز و اسوۀ حوزهاند و بعضى سمت [[مرجعیت]] نیز دارند، از جمله: |
| − | *[[سید علی حسینی سیستانی | + | *[[سید علی حسینی سیستانی]]؛ |
*[[سید محمدسعید حکیم]]؛ | *[[سید محمدسعید حکیم]]؛ | ||
*[[سید محمد تقی حکیم|سید محمدتقى حکیم]]؛ | *[[سید محمد تقی حکیم|سید محمدتقى حکیم]]؛ | ||
| + | *[[سید عبدالرزاق مقرم|سید عبدالرزاق موسوى مُقَرّم]] صاحب «[[مقتل الحسین علیه السلام (مقرم) (کتاب)|مقتل الحسین علیهالسلام]]»؛ | ||
| + | *[[سید محمدحسین حسینی طهرانی|سید محمدحسین طهرانى لالهزارى]] | ||
*سید علاءالدین بحرالعلوم؛ | *سید علاءالدین بحرالعلوم؛ | ||
*سید عزالدین بحرالعلوم؛ | *سید عزالدین بحرالعلوم؛ | ||
*سید عباس حسینى کاشانى؛ | *سید عباس حسینى کاشانى؛ | ||
*سید عباس مدرسى یزدى؛ | *سید عباس مدرسى یزدى؛ | ||
| − | |||
*شیخ محمدابراهیم جناتى؛ | *شیخ محمدابراهیم جناتى؛ | ||
*شیخ محمدهادى معرفت؛ | *شیخ محمدهادى معرفت؛ | ||
| سطر ۴۶: | سطر ۴۶: | ||
==آثار و تألیفات== | ==آثار و تألیفات== | ||
جایگاه علمى شیخ حسین حلى در [[نجف]] اشرف امرى انکار ناپذیر بود. این سرچشمه پاک و جوشان دانش، در عرصههاى مختلف، بهویژه [[فقه]] و [[اصول فقه|اصول]]، اندیشههاى بکر و تحولآفرینى از خود بر جاى نهاد. | جایگاه علمى شیخ حسین حلى در [[نجف]] اشرف امرى انکار ناپذیر بود. این سرچشمه پاک و جوشان دانش، در عرصههاى مختلف، بهویژه [[فقه]] و [[اصول فقه|اصول]]، اندیشههاى بکر و تحولآفرینى از خود بر جاى نهاد. | ||
| − | میراث علمى شیخ حلى را مىتوان دو دسته کرد: ١). تقریرات درس استادان بزرگ آن روز؛ ٢). آنچه شاگردان شیخ از افادات فقهى و اصولى او به یادگار نهادهاند. باتوجه به آنچه در فهرست مؤلفات شیخ آمده، دسته اول آثار از این قرار است: | + | میراث علمى شیخ حلى را مىتوان دو دسته کرد: ١). تقریرات درس استادان بزرگ آن روز؛ ٢). آنچه شاگردان شیخ از افادات فقهى و اصولى او به یادگار نهادهاند. باتوجه به آنچه در فهرست مؤلفات شیخ آمده، دسته اول آثار او از این قرار است: |
| − | + | [[پرونده:حلی (3).jpg|thumb|left|یکی از آثار شیخ حسین حلی]] | |
'''الف) آثار فقهى:''' | '''الف) آثار فقهى:''' | ||
| − | *الاجتهاد | + | *الاجتهاد و التقلید |
*شرح [[عروة الوثقى (کتاب)|عروةالوثقى]] (الطهاره) | *شرح [[عروة الوثقى (کتاب)|عروةالوثقى]] (الطهاره) | ||
*شرح عروةالوثقى (الاجاره) | *شرح عروةالوثقى (الاجاره) | ||
*شرح [[مکاسب (کتاب)|المکاسب]] (شروط العوضین) | *شرح [[مکاسب (کتاب)|المکاسب]] (شروط العوضین) | ||
*شرح المکاسب (المعاطاة) | *شرح المکاسب (المعاطاة) | ||
| − | *صلاة المسافر (بحث میرزاى نائینى) | + | *صلاة المسافر (بحث [[میرزا محمدحسین نائینی|میرزاى نائینى]]) |
| − | * | + | *[[قاعده لاتعاد]] (بحث میرزاى نائینى) |
| − | * | + | *[[قاعده لاضرر]] |
| − | *کتاب الصلاة (بحث نائینى) | + | *کتاب الصلاة (بحث میرزاى نائینى) |
| + | *مجموعه استفتائات ([[سید ابوالحسن اصفهانى]]) | ||
| + | *مجموعه استفتائات (میرزاى نائینى) | ||
'''ب) آثار اصولى:''' | '''ب) آثار اصولى:''' | ||
| − | *تقریرات خارج الاصول (بحث سید ابوالحسن اصفهانى در شرح [[کفایة الاصول (کتاب)|کفایةالاصول]]) | + | *تقریرات خارج الاصول (بحث [[سید ابوالحسن اصفهانى]] در شرح [[کفایة الاصول (کتاب)|کفایةالاصول]]) |
*تقریرات خارج الاصول (بحث میرزاى نائینى) | *تقریرات خارج الاصول (بحث میرزاى نائینى) | ||
| − | *حاشیه على [[اجود التقریرات (کتاب)|اجود التقریرات]] (سید ابوالقاسم | + | *حاشیه على [[اجود التقریرات (کتاب)|اجود التقریرات]] ([[سید ابوالقاسم خویی]]) |
| − | *حاشیه | + | *حاشیه على الفوائد الاصولیه (شیخ محمدعلى کاظمى) |
| − | *تقریرات خارج اصول (بحث [[آقا ضیاءالدین عراقی | + | *تقریرات خارج اصول (بحث [[آقا ضیاءالدین عراقی]]) |
*رسالة فى تعریف علمالاصول | *رسالة فى تعریف علمالاصول | ||
*مباحث اصولیه متفرقه | *مباحث اصولیه متفرقه | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
*مجموعه مسائل فقهیه و اصولیه | *مجموعه مسائل فقهیه و اصولیه | ||
| − | + | [[پرونده:Khiyarat.jpg|thumb|left|یکی از آثار شیخ حسین حلی]] | |
| − | |||
| − | |||
| − | آنچه شاگردان شیخ حسین حلى از ثمرات دانش این مرد بزرگ بر جاى نهادهاند، تقریرات درسهاى فقه و اصول ایشان است که از این قرارند: | + | و آنچه شاگردان شیخ حسین حلى از ثمرات دانش این مرد بزرگ بر جاى نهادهاند، تقریرات درسهاى [[فقه]] و [[اصول فقه|اصول]] ایشان است که از این قرارند: |
| + | *بحوث فقهية؛ تقریرات آیتالله سید عزالدین بحرالعلوم (فقه و اصول) | ||
*تقریرات آیتالله [[سید علی حسینی سیستانی|سید على سیستانى]] (فقه و اصول) | *تقریرات آیتالله [[سید علی حسینی سیستانی|سید على سیستانى]] (فقه و اصول) | ||
*تقریرات آیتالله [[سید محمدسعید حکیم]] (فقه و اصول) | *تقریرات آیتالله [[سید محمدسعید حکیم]] (فقه و اصول) | ||
*تقریرات آیتالله [[سید محمد تقی حکیم|سید محمدتقى حکیم]] (فقه و اصول) | *تقریرات آیتالله [[سید محمد تقی حکیم|سید محمدتقى حکیم]] (فقه و اصول) | ||
*تقریرات آیتالله شیخ حسن سعید (فقه) | *تقریرات آیتالله شیخ حسن سعید (فقه) | ||
| − | *تقریرات آیتالله شهید سید علاءالدین | + | *تقریرات آیتالله شهید سید علاءالدین بحرالعلوم (اصول) |
| − | |||
*تقریرات آیتالله شیخ عباس نائینى (فقه و اصول) | *تقریرات آیتالله شیخ عباس نائینى (فقه و اصول) | ||
*تقریرات آیتالله شهید میرزا على غروى | *تقریرات آیتالله شهید میرزا على غروى | ||
| − | *تقریرات سید محمدحسین طهرانى لالهزارى (فقه و اصول) | + | *تقریرات [[سید محمدحسین حسینی طهرانی|سید محمدحسین طهرانى لالهزارى]] (فقه و اصول) |
| + | *کشکول (مجموعهاى از حکمتها و روایات تاریخى و گزینههاى ادبى و علمى) | ||
==ویژگىهاى علمی و اخلاقی== | ==ویژگىهاى علمی و اخلاقی== | ||
| − | + | '''نواندیشی و نوگرایى:''' | |
| + | |||
| + | شاید بتوان شیخ حسین حلى را نخستین [[فقیه]] در حوزۀ علمیه [[نجف]] اشرف بدانیم که با [[مسائل مستحدثه]] و جدید تعامل داشت و دیدگاه شرعى را دربارۀ آنها جستوجو مىکرد. نیز در بحثهاى [[اصول فقه|اصولی]]، بهویژه مباحث مربوط به «وضع» و «عرف» و «معناى حرفى»، دیدگاههاى جدیدى داشت که شاگردانش در تقریرات خود به یادگار نهادهاند. | ||
| + | |||
| + | '''تحقیق و پژوهش:''' | ||
| + | |||
| + | هر کس کتابهاى گوناگون کتابخانۀ ایشان را ببیند و [[حاشیه|حواشى]] و یادداشتهاى عمیق و سنجیده وى بر آن کتابها را از نظر بگذراند، اعتراف خواهد کرد که این شخصیت بزرگ علمى، جامع علوم [[فقه]] و [[اصول فقه|اصول]] و [[تاریخ]] و ادب بوده و در هر کدام از دانشها، نظرى صائب و روشن داشته است. هر کتابى را که مىخواند، چه از علماى [[شیعه]] و چه از [[اهل سنت]]، بر آنها [[حاشیه]] مىنوشت و براى مطالب مهم آنها، در آخر کتاب فهرستى تنظیم مىکرد تا براى خود و دیگرانى که بعداً به آن کتابها مراجعه مىکنند، مفید باشد. | ||
| − | + | '''پارسایى و تقوا:''' | |
| − | |||
| − | + | عامل [[تقوا]] و پارسایى در وجود ایشان از همه روشنتر و برجستهتر بود، شیخ از پرداختن و سرگرم شدن به مظاهر و مقامات دنیایى که اغلب مردم خواهش آن دارند، بر حذر بود. در امور مالى بسیار حساس و دقیق بود و از هر کسى قبول نمىکرد. | |
| − | |||
| − | + | '''احترام به دیگران:''' | |
| − | |||
| − | + | بزرگ و کوچک مورد احترام و تکریم شیخ حلى بودند و مقامات و موقعیتهاى اجتماعى افراد، در چشم ایشان جلوهاى نداشت و معتقد بود که شرافت شخص است که یک مکان یا موقعیت را ارزش مىبخشد یا برعکس، از ارزش مىاندازد. | |
==وفات== | ==وفات== | ||
| سطر ۱۰۷: | سطر ۱۰۸: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
| + | |||
*"حیات علمى شیخ حسین حلى"، سيد محمدباقر بحرالعلوم، مجله فرهنگ زیارت، ۱۳۹۰، شماره ۱۰. | *"حیات علمى شیخ حسین حلى"، سيد محمدباقر بحرالعلوم، مجله فرهنگ زیارت، ۱۳۹۰، شماره ۱۰. | ||
==آرشیو عکس و تصویر== | ==آرشیو عکس و تصویر== | ||
<gallery mode="packed" heights="170"> | <gallery mode="packed" heights="170"> | ||
| − | + | پرونده:حلی (1).jpg|شیخ حسین حلی و یکی از شاگردانش | |
| − | پرونده: | + | پرونده:سیدمحسن (2).jpg|از راست: عبدالوهاب آل راضی، باقر قرشی، سید یوسف طباطبایی حکیم، شیخ حسین حلی، [[سید محسن حکیم|سید محسن طباطبایی حکیم]]، ناشناس و سید ابراهیم یزدی |
| − | پرونده:سیدمحسن (2).jpg|از راست: عبدالوهاب آل راضی، باقر قرشی، سید یوسف طباطبایی حکیم، حسین حلی، [[سید محسن حکیم|سید محسن طباطبایی حکیم]]، ناشناس | + | پرونده:حلی (2).jpg|از راست: ناشناسان و شیخ حسین حلی |
</gallery> | </gallery> | ||
| − | + | [[رده:علمای قرن چهاردهم|حلی،حسین]][[رده:علماء شیعه]] | |
| − | [[رده:علمای قرن چهاردهم]] | ||
[[رده:فقیهان]] | [[رده:فقیهان]] | ||
| + | [[رده:اصولیون]] | ||
[[رده:مدفونین در حرم امام علی علیه السلام]] | [[رده:مدفونین در حرم امام علی علیه السلام]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۱ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۱۰
«آیتالله شیخ حسین حلی» (١٣٠٩-١٣٩۴ ق)، فقیه اصولی و عالم ربانی شیعه در قرن ١۴ قمری و از شاگردان مبرّز میرزا محمدحسین نائینی بود. شیخ حسین حلی علیرغم منزلت بالای فقهی و اصولی، از عهدهداری مرجعیت و تشریفات آن دوری گزید. وی آثار متعددی در فقه و اصول تألیف نمود.
 | |
| نام کامل | شیخ حسین حلی |
| زادروز | ١٣٠٩ قمری |
| زادگاه | نجف |
| وفات | ١٣٩۴ قمری |
| مدفن | نجف، حرم امام علی علیه السلام |
|
| |
| اساتید |
میرزا محمدحسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانى، آقا ضیاءالدین عراقى،... |
| شاگردان |
سید على سیستانى، سید محمدسعید حکیم، سید محمدتقى حکیم، سید محمدحسین تهرانی،... |
| آثار |
الاجتهاد والتقلید، شرح عروةالوثقى، شرح المکاسب، مباحث اصولیه متفرقه، بحوث فقهیة، کشکول،... |
محتویات
ولادت و خاندان
شیخ حسین حلی در سال ١٣٠٩ قمرى در نجف اشرف به دنیا آمد. او از همان آغاز طفولیت، دور از محیط علمى نبود. پدرش شیخ على، در محضر درس اساتید بزرگى چون شیخ محمد طه نجف و سید محمدکاظم یزدى حاضر شد و از چنان جایگاه علمى برخوردار مىگردد که در تراجم از او چنین یاد مىکنند: «یکى از عالمان بىمثال و شایستگان نیکروش که خاص و عام بر صلاح و عظمتش اتفاق دارند، به ورع و زهد و پارسایى و عبادت، معروف بود».
تحصیل و استادان
شیخ حسین حلى در سایه علم و تقواى پدر، اسباب رشد علمى و عملى خویش را فراهم آورد. شیخ حسین شیفتۀ آموختن دانشهاى گوناگون بود. از این رو، گاه با برادر بزرگتر خود شیخ حسن به نشستهاى علمى و ادبى مىپرداخت. نخستین استاد شیخ حسین، پدرش شیخ على حلی بود و در این راه، ذکاوت و هوش سرشارش به یارىاش مىآمد و بر سرعت حرکت علمىاش مىافزود.
در نیمۀ نخست قرن سیزدهم، مرجعیت دینى در نجف اشرف را شمارى از نامآوران عرصۀ فقه و اصول حوزه، همچون: سید ابوالحسن اصفهانى، آقا ضیاءالدین عراقى و میرزا محمدحسین نائینی بر عهده داشتند. شیخ حسین حلی پاى درس این بزرگان حاضر مىشد و از دانش فقهى و اصولى آنها بهرهها مىبرد. اما رابطه او با میرزاى نائینى صمیمانهتر و نزدیکتر بود و به گفتۀ بعضى منابع: «بخش بزرگ و عمدۀ درسآموزى و شاگردى شیخ نزد میرزا محمدحسین نائینى بود که سالهاى متمادى به طول انجامید» و هر یک از دیگرى بهرهها بردند و به گفته یکى از شاگردانش: «شیخ حسین حلى، خبرگى در اقوال علما و احاطه به آرا و اندیشههاى آنان را در فقه و اصول، از معدن و سرچشمه آن یعنى استادش میرزاى نائینى داشت و در عوض، استاد، شاگرد خود را در تحریر دروس و تهذیب آنها و جواب به استفتائات به یارى مىگرفت».
شیخ حسین بسیار مورد اعتماد میرزاى نائینى و مورد مدح و ستایش او بود و هیچ مسئلهاى مطرح نمىشد، مگر اینکه شیخ درباره آن نظر داشت و به تدقیق و تحقیق در باب آن، اظهار نظر مىکرد و همۀ اقوال را پى مىگرفت. از کارهاى بزرگ وى که خدمتى عظیم به استادش به شمار مىآمد، برانگیختن میرزاى نائینى به تأسیس «مجلس استفتاء» بود.
تدریس و شاگردان
روش شیخ حسین حلى در بیان مسائل اینگونه بود که چون مسئلهاى مطرح مىشد، خلاصۀ اندیشههاى بزرگان فن را در باب آن عرضه مىکرد و هر یک را به بحث و مناقشه مىگذاشت و با مهارت بىنظیر خود درست و غلط آنها را از هم جدا مىکرد. اینگونه بحث، بىشک براى کسانى که در پى تعمیق افکار و اندیشههاى خود بودند، جالب و بهانهاى براى تداوم حضور در درس این استاد بود. یکى از شاگردان شیخ در این باره مىگوید: هرگاه از شیخ مىخواستیم نظر خود را درباره مسئلهاى بیان کند، مىفرمود: من اهل فتوا دادن نیستم. ما مسئله را در کتابهاى گوناگون بررسى مىکنیم و دیدگاه اصحاب را به نقد و مناقشه مىگذاریم و نتیجهگیرى مىکنیم.
بنابراین مىتوان حلقۀ درس شیخ حسین حلى را مجموعهاى هرچند اندک از نخبگان حوزوى دانست که بیش از هر چیز، تحقیق و تتبع و نازکاندیشى در افکار فقهى و اصولى برایشان مهم و باارزش بود و شیخ به این دسته شاگردان خود بها مىداد و آنها را به صورتهاى گوناگون ارج مىنهاد. طلاب جدى و کوشا همواره مورد توجه او بودند و ایشان تقریرات روزانۀ آنها را به دقت ملاحظه مىکرد و اگر نقص و آشفتگى در آنها مىدید، با خط خود تذکر مىداد و تصحیح مىکرد.
در منابع مربوط به زندگى شیخ حسین حلى، فهرستى بلند از شاگردان شیخ ارائه شده که حدود ۵٣ نفرشان از شخصیتهاى بارز و اسوۀ حوزهاند و بعضى سمت مرجعیت نیز دارند، از جمله:
- سید علی حسینی سیستانی؛
- سید محمدسعید حکیم؛
- سید محمدتقى حکیم؛
- سید عبدالرزاق موسوى مُقَرّم صاحب «مقتل الحسین علیهالسلام»؛
- سید محمدحسین طهرانى لالهزارى
- سید علاءالدین بحرالعلوم؛
- سید عزالدین بحرالعلوم؛
- سید عباس حسینى کاشانى؛
- سید عباس مدرسى یزدى؛
- شیخ محمدابراهیم جناتى؛
- شیخ محمدهادى معرفت؛
- شیخ مصطفى نورائى.
آثار و تألیفات
جایگاه علمى شیخ حسین حلى در نجف اشرف امرى انکار ناپذیر بود. این سرچشمه پاک و جوشان دانش، در عرصههاى مختلف، بهویژه فقه و اصول، اندیشههاى بکر و تحولآفرینى از خود بر جاى نهاد. میراث علمى شیخ حلى را مىتوان دو دسته کرد: ١). تقریرات درس استادان بزرگ آن روز؛ ٢). آنچه شاگردان شیخ از افادات فقهى و اصولى او به یادگار نهادهاند. باتوجه به آنچه در فهرست مؤلفات شیخ آمده، دسته اول آثار او از این قرار است:
.jpg)
الف) آثار فقهى:
- الاجتهاد و التقلید
- شرح عروةالوثقى (الطهاره)
- شرح عروةالوثقى (الاجاره)
- شرح المکاسب (شروط العوضین)
- شرح المکاسب (المعاطاة)
- صلاة المسافر (بحث میرزاى نائینى)
- قاعده لاتعاد (بحث میرزاى نائینى)
- قاعده لاضرر
- کتاب الصلاة (بحث میرزاى نائینى)
- مجموعه استفتائات (سید ابوالحسن اصفهانى)
- مجموعه استفتائات (میرزاى نائینى)
ب) آثار اصولى:
- تقریرات خارج الاصول (بحث سید ابوالحسن اصفهانى در شرح کفایةالاصول)
- تقریرات خارج الاصول (بحث میرزاى نائینى)
- حاشیه على اجود التقریرات (سید ابوالقاسم خویی)
- حاشیه على الفوائد الاصولیه (شیخ محمدعلى کاظمى)
- تقریرات خارج اصول (بحث آقا ضیاءالدین عراقی)
- رسالة فى تعریف علمالاصول
- مباحث اصولیه متفرقه
- مجموعه مسائل فقهیه و اصولیه
و آنچه شاگردان شیخ حسین حلى از ثمرات دانش این مرد بزرگ بر جاى نهادهاند، تقریرات درسهاى فقه و اصول ایشان است که از این قرارند:
- بحوث فقهية؛ تقریرات آیتالله سید عزالدین بحرالعلوم (فقه و اصول)
- تقریرات آیتالله سید على سیستانى (فقه و اصول)
- تقریرات آیتالله سید محمدسعید حکیم (فقه و اصول)
- تقریرات آیتالله سید محمدتقى حکیم (فقه و اصول)
- تقریرات آیتالله شیخ حسن سعید (فقه)
- تقریرات آیتالله شهید سید علاءالدین بحرالعلوم (اصول)
- تقریرات آیتالله شیخ عباس نائینى (فقه و اصول)
- تقریرات آیتالله شهید میرزا على غروى
- تقریرات سید محمدحسین طهرانى لالهزارى (فقه و اصول)
- کشکول (مجموعهاى از حکمتها و روایات تاریخى و گزینههاى ادبى و علمى)
ویژگىهاى علمی و اخلاقی
نواندیشی و نوگرایى:
شاید بتوان شیخ حسین حلى را نخستین فقیه در حوزۀ علمیه نجف اشرف بدانیم که با مسائل مستحدثه و جدید تعامل داشت و دیدگاه شرعى را دربارۀ آنها جستوجو مىکرد. نیز در بحثهاى اصولی، بهویژه مباحث مربوط به «وضع» و «عرف» و «معناى حرفى»، دیدگاههاى جدیدى داشت که شاگردانش در تقریرات خود به یادگار نهادهاند.
تحقیق و پژوهش:
هر کس کتابهاى گوناگون کتابخانۀ ایشان را ببیند و حواشى و یادداشتهاى عمیق و سنجیده وى بر آن کتابها را از نظر بگذراند، اعتراف خواهد کرد که این شخصیت بزرگ علمى، جامع علوم فقه و اصول و تاریخ و ادب بوده و در هر کدام از دانشها، نظرى صائب و روشن داشته است. هر کتابى را که مىخواند، چه از علماى شیعه و چه از اهل سنت، بر آنها حاشیه مىنوشت و براى مطالب مهم آنها، در آخر کتاب فهرستى تنظیم مىکرد تا براى خود و دیگرانى که بعداً به آن کتابها مراجعه مىکنند، مفید باشد.
پارسایى و تقوا:
عامل تقوا و پارسایى در وجود ایشان از همه روشنتر و برجستهتر بود، شیخ از پرداختن و سرگرم شدن به مظاهر و مقامات دنیایى که اغلب مردم خواهش آن دارند، بر حذر بود. در امور مالى بسیار حساس و دقیق بود و از هر کسى قبول نمىکرد.
احترام به دیگران:
بزرگ و کوچک مورد احترام و تکریم شیخ حلى بودند و مقامات و موقعیتهاى اجتماعى افراد، در چشم ایشان جلوهاى نداشت و معتقد بود که شرافت شخص است که یک مکان یا موقعیت را ارزش مىبخشد یا برعکس، از ارزش مىاندازد.
وفات
حیات پربرکت مرحوم شیخ حسین حلی سرانجام در چهارم شوال ١٣٩۴ ق. به پایان آمد و پیکر شریفش در صحن حرم امیرمؤمنان (علیه السلام) در مقبرۀ استادش میرزا محمدحسین نائینى در حجرۀ ششم به خاک سپرده شد.
منابع
- "حیات علمى شیخ حسین حلى"، سيد محمدباقر بحرالعلوم، مجله فرهنگ زیارت، ۱۳۹۰، شماره ۱۰.
آرشیو عکس و تصویر
شیخ حسین حلی و یکی از شاگردانش
از راست: عبدالوهاب آل راضی، باقر قرشی، سید یوسف طباطبایی حکیم، شیخ حسین حلی، سید محسن طباطبایی حکیم، ناشناس و سید ابراهیم یزدی
از راست: ناشناسان و شیخ حسین حلی
.jpg)
.jpg)
.jpg)
