حاکم حسکانی: تفاوت بین نسخهها
(صفحهای تازه حاوی « '''قاضى ابوالقاسم، عبيدالله بن عبدالله بن احمد بن محمد بن احمد بن محمد بن حسك...» ایجاد کرد) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| (۱۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشده) | |||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | + | {{شناسنامه عالم | |
| − | + | |نام کامل = عبیدالله بن عبدالله حسکانى | |
| − | + | |تصویر= | |
| − | + | |زادروز = | |
| + | |زادگاه = نیشابور | ||
| − | + | |وفات = حدود ۴۹۰ قمری | |
| − | + | |مدفن =نیشابور | |
| − | + | |اساتید = ابوطاهر بن محمش، قاضى ابوالعلاء صاعد، عبدالله بن یوسف اصفهانى، ابوالحسن علوى،... | |
| − | + | |شاگردان = عبدالغافر بن اسماعیل فارسى، مهدى بن ابى حرب، سید ابومحمد حسینى قاینى،... | |
| − | او | + | |آثار = [[شواهد التنزیل لقواعد التفضیل]]، خصائص علی بن أبیطالب فی القرآن، فضائل شهر رجب، تصحیح خبر ردّ الشَّمس، دعاء الهداة الى اداء حق الموالاة،... |
| + | }} | ||
| + | '''«قاضى عبیدالله بن عبدالله»'''، معروف به '''«حاکم حسکانی»'''، [[محدث|محدث]]، مفسر و متکلم بزرگ [[ایران|ایرانی]] مسلمان در قرن پنجم هجرى است. حسکانی در مدح و تأیید [[اهل البیت|اهل بیت]] علیهمالسلام، آثار متعددی تألیف نمود، از این رو برخی او را [[شیعه]] شمردهاند. تخصص وی در زمینه [[تاریخ]]، [[حدیث]] و [[تفسیر قرآن]] بوده و کتاب «[[شواهد التنزیل لقواعد التفضیل]]» از مهمترین آثار اوست. | ||
| − | + | ==ولادت و خاندان== | |
| − | + | ابوالقاسم، عبیدالله بن عبدالله بن احمد بن محمد بن احمد بن محمد بن حسکان قرشى عامرى نیشابورى، در نیشابور به دنیا آمد. | |
| + | خاندان وى خاندانى اهل علم و مشهور بودند. | ||
| + | جدّ بزرگ آنها عبدالله بن عامر در زمان خلافت [[عثمان بن عفان|عثمان]]، منطقۀ [[خراسان]] را فتح کرده بود و مردم آن سامان به دست وى مسلمان شده بودند. از این جهت خاندان وى از عزت و احترام خاصى در نزد مردم برخوردار بودند. | ||
| − | + | پدرش عبدالله بن احمد (۳۶۳-۴۵۰ ق) نیز واعظى مشهور بود. وى روزهاى یکشنبه در [[مسجد]] مربعه در شهر نیشابور مجلس وعظ و خطابه داشت. | |
| − | + | سه تن از فرزندان عبیدالله حسکانی نیز از راویان [[حدیث|حدیث]] به شمار مىآیند که عبارتند از: | |
| − | |||
| − | |||
| − | او | + | *محمد بن عبیدالله حسکانى، حاکم ابوعلى حذاء، وى شخصیتى با [[تقوا]] و [[متواضع]] و از علماى علم حدیث به شمار مىآید. |
| + | *صاعد بن عبیدالله حسکانى، ابوسعید حذاء، او شخصیتى با تقوا و از اهل علم و حدیث است. | ||
| + | *وهب بن عبیدالله حسکانى، ابوالفضل حذاء، وى نیز اهل علم و حدیث و موعظه بود. | ||
| − | + | ==تحصیل و اساتید== | |
| − | + | عبیدالله حسکانی از همان کودکى در محضر پدر و پدر بزرگ خود به فراگیرى علم و دانش مشغول شد. وی به شهرهای مرو، [[بغداد]]، رى و [[حجاز]] سفر کرد تا از علماى آن دیار بهره برد و از آنها [[حدیث|روایت]] بشنود و گاهی خود نیز جلسات درس برقرار می نمود. | |
| + | حاکم حسکانى علاوه بر پدر و جدش، نزد علماى فراوانى به فراگیرى علم و دانش پرداخت و از برخی آنان [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه]] روایت دریافت نمود: | ||
| − | + | *ابوطاهر بن محمش | |
| + | *قاضى ابوالعلاء صاعد | ||
| + | *ابوعبدالله [[حاکم نیشابوری]] | ||
| + | *ابوالحسن علوى | ||
| + | *عبدالله بن یوسف اصفهانى | ||
| + | *ابوالحسن بن عبدان | ||
| + | *ابن فتحویه دینورى | ||
| − | + | ==تدریس و شاگردان== | |
| − | + | حاکم حسکانى از علماى مشهور دوران خود بود. او شيخى فاضل و داراى مجلس وعظ و [[خطابه]] بود. بسیارى از روات [[حدیث]] پاى درس او مىآمدند تا از او روایت بشنوند و یا [[اجازه (علم الحدیث)|اجازۀ روایت]] بگیرند. وی در مرو جمع فراوانى از مشتاقان علم و دانش را به دور خود جمع کرد و شاگردان فراوانى را تربیت نمود. علاوه بر سه فرزند خودش محمد، صاعد و وهب، که هر کدام از [[محدثان]] مهم بودند، علماى دیگرى از محضر درس وى بهره بردهاند، از جمله: | |
| + | *عبدالغافر بن اسماعیل فارسى (۴۵۱ - ۵۲۹ هجرى) | ||
| + | *مهدى بن ابى حرب، از [[مشایخ]] حدیث [[ابومنصور طبرسی]] (نویسنده [[الاحتجاج]]) | ||
| + | *سید ابومحمد حسینى قائنى، که [[شیخ طبرسى]] (صاحب [[مجمع البیان]]) از او حدیث نقل کرده است. | ||
| − | + | ==مذهب حسکانی== | |
| − | [[ | + | برخى حسکانی را از علماى [[اهل سنت|اهل تسنن]] و پیرو مذهب [[حنفی|حنفى]] مىدانند و برخى دیگر او را از علماى [[شیعه|شیعه]] مىدانند که [[تقیه|تقیه]] مىکرده است. او به طور فراوان از منابع حدیثى و تاریخى شیعه بهره برده و به نقل حدیث پرداخته است؛ به گونه اى که از دو منبع مهم [[تفسیر روایی|تفسیر روایى]] شیعه یعنى «[[تفسیر فرات (کتاب)|تفسیر فرات کوفى]]» و «[[تفسیر عیاشی (کتاب)|تفسیر عیاشى]]» در تدوین کتاب تفسیرى خود ([[شواهد التنزیل لقواعد التفضیل (کتاب)|شواهد التنزیل]]) به طور گسترده و فراوان استفاده کرده است. از این رو ذهبى مى گوید: او از راویان شیعى به گونه اى بحث مى کند که یک دانشمند شیعه آن گونه سخن مى گوید و بسیار مسلط به فن [[حدیث]] است. |
| − | + | حسکانى هم اساتید شیعه داشت و هم شاگردان شیعه تربیت کرد؛ مثلا مهدى بن ابى حرب حسینى که شاگرد اوست، استاد سه دانشمند بزرگ شیعه آن زمان یعنى [[شیخ طبرسی|ابوعلى طبرسى]]، [[ابومنصور طبرسی|ابومنصور طبرسى]] و [[ابن شهر آشوب]] بود. وى در اثبات [[ولایت|ولایت]] [[ائمه اطهار|ائمه]] (علیهم السلام) و فضائل ایشان کتاب هاى زیادى تالیف کرده است و در آن کتاب ها احادیث فراوانى از امامان بزرگوار شیعه، با سندهاى صحیح و معتبر نقل کرده است. | |
| − | + | ذهبى در کتاب «تذکرة الحفاظ» مىگوید: «و وجدت له مجلسا یدلّ على تشیّعه و خُبرته بالحدیث و هو تصحیح خبر ردِّ الشمسِ و ترغیم النواصب الشُّمُس»، کتابى از او یافتهام که دلالت بر شیعه بودن و تبحر او در حدیث دارد و آن «تصحیح [[رد الشمس|حدیث ردّ الشمس]] ...» است. | |
| + | [[شیخ آقا بزرگ تهرانی|شیخ آقا بزرگ تهرانى]] نیز در «[[الذریعه الی تصانیف الشیعه|الذریعه]]» که به معرفی آثار شیعه اختصاص دارد، وی را به مناسبت تألیف «[[شواهد التنزیل لقواعد التفضیل (کتاب)|شواهد التنزیل]]» و رساله مذکور، جزو مولفان شیعى به شمار آورده و به معرفى وى و کتابش اقدام نموده است. | ||
| − | + | با این وجود، [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید ابن طاووس]] دربارۀ حسکانی مىگوید: «الحاکم الحسکانی کان مِن أعیان رجال الجمهور»؛ حاکم حسکانى از شخصیتهاى برجستۀ علماى جمهور (اهل تسنن) بود. | |
| − | + | ==آثار و تألیفات== | |
| − | + | عبدالغافر بن اسماعیل، شاگرد مشهور حاکم حسکانى در کتاب «تاریخ نیشابور» مىگوید: «من فهرست تصانیف و تألیفات استادم را به خط خودش دیدهام که به صد عنوان مىرسید و در میان آنها مطالب ارزشمندى بود». | |
| + | از تألیفات وى مىتوان به این عناوین اشاره کرد: | ||
| − | + | #[[شواهد التنزیل لقواعد التفضیل (کتاب)|شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی أهل البیت صلوات الله و سلامه علیهم]]؛ در این کتاب، آیاتی از [[قرآن]] که دربارهٔ [[اهل البیت|اهل بیت]] علیهم السلام نازل شده، بر اساس احادیث [[پیامبر اسلام|پیامبر]] و [[صحابی|صحابه]]، [[تفسیر قرآن|تفسیر]] و [[تأویل]] شده است. | |
| + | #خصائص [[امام علی علیه السلام|علی بن أبیطالب]] علیهالسلام فی القرآن، یا خصائص [[امیرالمؤمنین]] من القرآن المبین | ||
| + | #فضائل شهر [[رجب]] | ||
| + | #تصحیح خبر [[رد الشمس|ردّ الشَّمس]] و ترغیم النواصب الشُّمُس (شُمُس جمع شموس و به معناى [[تعصب|متعصب]] و لجوج است.) | ||
| + | #دعاء الهداة الى اداء حق الموالاة، که به گفتۀ مؤلف، در ۱۰ جلد و مشتمل بر اسانید [[حدیث غدیر]] بوده است. | ||
| + | #طیب الفطرة فی حبّ العترة، که حسکانی در کتاب «شواهد التنزیل» از آن نام برده است. | ||
| − | + | ==وفات== | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | + | قاضى ابوالقاسم عبیدالله حسکانى، سرانجام پس از عمرى خدمت به علوم و معارف محمد و آل محمد، در حدود سال ۴۹۰ هجرى دیده از جهان فرو بست. ذهبی در «تذکرة الحفاظ» آورده که او تا سال ۴۷۰ هجری زنده بوده و بعد از این تاریخ وفات نموده است. | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | از | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| + | ==منابع== | ||
| − | + | *"حسکانی، عبیدالله بن عبدالله"، ویکی نور. | |
| + | *[https://makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=44&catid=29974&pageindex=0&mid=408927 "معرفی حاکم حسکانى"، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی]. | ||
| − | + | [[رده:علمای قرن پنجم]] | |
| − | + | [[رده:علماء شیعه]] | |
| + | [[رده:محدثان]] | ||
| + | [[رده:مفسرین قرآن]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۴ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۱۶
| نام کامل | عبیدالله بن عبدالله حسکانى |
| زادگاه | نیشابور |
| وفات | حدود ۴۹۰ قمری |
| مدفن | نیشابور |
|
| |
| اساتید |
ابوطاهر بن محمش، قاضى ابوالعلاء صاعد، عبدالله بن یوسف اصفهانى، ابوالحسن علوى،... |
| شاگردان |
عبدالغافر بن اسماعیل فارسى، مهدى بن ابى حرب، سید ابومحمد حسینى قاینى،... |
| آثار |
شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، خصائص علی بن أبیطالب فی القرآن، فضائل شهر رجب، تصحیح خبر ردّ الشَّمس، دعاء الهداة الى اداء حق الموالاة،... |
«قاضى عبیدالله بن عبدالله»، معروف به «حاکم حسکانی»، محدث، مفسر و متکلم بزرگ ایرانی مسلمان در قرن پنجم هجرى است. حسکانی در مدح و تأیید اهل بیت علیهمالسلام، آثار متعددی تألیف نمود، از این رو برخی او را شیعه شمردهاند. تخصص وی در زمینه تاریخ، حدیث و تفسیر قرآن بوده و کتاب «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل» از مهمترین آثار اوست.
محتویات
ولادت و خاندان
ابوالقاسم، عبیدالله بن عبدالله بن احمد بن محمد بن احمد بن محمد بن حسکان قرشى عامرى نیشابورى، در نیشابور به دنیا آمد. خاندان وى خاندانى اهل علم و مشهور بودند.
جدّ بزرگ آنها عبدالله بن عامر در زمان خلافت عثمان، منطقۀ خراسان را فتح کرده بود و مردم آن سامان به دست وى مسلمان شده بودند. از این جهت خاندان وى از عزت و احترام خاصى در نزد مردم برخوردار بودند.
پدرش عبدالله بن احمد (۳۶۳-۴۵۰ ق) نیز واعظى مشهور بود. وى روزهاى یکشنبه در مسجد مربعه در شهر نیشابور مجلس وعظ و خطابه داشت.
سه تن از فرزندان عبیدالله حسکانی نیز از راویان حدیث به شمار مىآیند که عبارتند از:
- محمد بن عبیدالله حسکانى، حاکم ابوعلى حذاء، وى شخصیتى با تقوا و متواضع و از علماى علم حدیث به شمار مىآید.
- صاعد بن عبیدالله حسکانى، ابوسعید حذاء، او شخصیتى با تقوا و از اهل علم و حدیث است.
- وهب بن عبیدالله حسکانى، ابوالفضل حذاء، وى نیز اهل علم و حدیث و موعظه بود.
تحصیل و اساتید
عبیدالله حسکانی از همان کودکى در محضر پدر و پدر بزرگ خود به فراگیرى علم و دانش مشغول شد. وی به شهرهای مرو، بغداد، رى و حجاز سفر کرد تا از علماى آن دیار بهره برد و از آنها روایت بشنود و گاهی خود نیز جلسات درس برقرار می نمود.
حاکم حسکانى علاوه بر پدر و جدش، نزد علماى فراوانى به فراگیرى علم و دانش پرداخت و از برخی آنان اجازه روایت دریافت نمود:
- ابوطاهر بن محمش
- قاضى ابوالعلاء صاعد
- ابوعبدالله حاکم نیشابوری
- ابوالحسن علوى
- عبدالله بن یوسف اصفهانى
- ابوالحسن بن عبدان
- ابن فتحویه دینورى
تدریس و شاگردان
حاکم حسکانى از علماى مشهور دوران خود بود. او شيخى فاضل و داراى مجلس وعظ و خطابه بود. بسیارى از روات حدیث پاى درس او مىآمدند تا از او روایت بشنوند و یا اجازۀ روایت بگیرند. وی در مرو جمع فراوانى از مشتاقان علم و دانش را به دور خود جمع کرد و شاگردان فراوانى را تربیت نمود. علاوه بر سه فرزند خودش محمد، صاعد و وهب، که هر کدام از محدثان مهم بودند، علماى دیگرى از محضر درس وى بهره بردهاند، از جمله:
- عبدالغافر بن اسماعیل فارسى (۴۵۱ - ۵۲۹ هجرى)
- مهدى بن ابى حرب، از مشایخ حدیث ابومنصور طبرسی (نویسنده الاحتجاج)
- سید ابومحمد حسینى قائنى، که شیخ طبرسى (صاحب مجمع البیان) از او حدیث نقل کرده است.
مذهب حسکانی
برخى حسکانی را از علماى اهل تسنن و پیرو مذهب حنفى مىدانند و برخى دیگر او را از علماى شیعه مىدانند که تقیه مىکرده است. او به طور فراوان از منابع حدیثى و تاریخى شیعه بهره برده و به نقل حدیث پرداخته است؛ به گونه اى که از دو منبع مهم تفسیر روایى شیعه یعنى «تفسیر فرات کوفى» و «تفسیر عیاشى» در تدوین کتاب تفسیرى خود (شواهد التنزیل) به طور گسترده و فراوان استفاده کرده است. از این رو ذهبى مى گوید: او از راویان شیعى به گونه اى بحث مى کند که یک دانشمند شیعه آن گونه سخن مى گوید و بسیار مسلط به فن حدیث است.
حسکانى هم اساتید شیعه داشت و هم شاگردان شیعه تربیت کرد؛ مثلا مهدى بن ابى حرب حسینى که شاگرد اوست، استاد سه دانشمند بزرگ شیعه آن زمان یعنى ابوعلى طبرسى، ابومنصور طبرسى و ابن شهر آشوب بود. وى در اثبات ولایت ائمه (علیهم السلام) و فضائل ایشان کتاب هاى زیادى تالیف کرده است و در آن کتاب ها احادیث فراوانى از امامان بزرگوار شیعه، با سندهاى صحیح و معتبر نقل کرده است.
ذهبى در کتاب «تذکرة الحفاظ» مىگوید: «و وجدت له مجلسا یدلّ على تشیّعه و خُبرته بالحدیث و هو تصحیح خبر ردِّ الشمسِ و ترغیم النواصب الشُّمُس»، کتابى از او یافتهام که دلالت بر شیعه بودن و تبحر او در حدیث دارد و آن «تصحیح حدیث ردّ الشمس ...» است.
شیخ آقا بزرگ تهرانى نیز در «الذریعه» که به معرفی آثار شیعه اختصاص دارد، وی را به مناسبت تألیف «شواهد التنزیل» و رساله مذکور، جزو مولفان شیعى به شمار آورده و به معرفى وى و کتابش اقدام نموده است.
با این وجود، سید ابن طاووس دربارۀ حسکانی مىگوید: «الحاکم الحسکانی کان مِن أعیان رجال الجمهور»؛ حاکم حسکانى از شخصیتهاى برجستۀ علماى جمهور (اهل تسنن) بود.
آثار و تألیفات
عبدالغافر بن اسماعیل، شاگرد مشهور حاکم حسکانى در کتاب «تاریخ نیشابور» مىگوید: «من فهرست تصانیف و تألیفات استادم را به خط خودش دیدهام که به صد عنوان مىرسید و در میان آنها مطالب ارزشمندى بود».
از تألیفات وى مىتوان به این عناوین اشاره کرد:
- شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی أهل البیت صلوات الله و سلامه علیهم؛ در این کتاب، آیاتی از قرآن که دربارهٔ اهل بیت علیهم السلام نازل شده، بر اساس احادیث پیامبر و صحابه، تفسیر و تأویل شده است.
- خصائص علی بن أبیطالب علیهالسلام فی القرآن، یا خصائص امیرالمؤمنین من القرآن المبین
- فضائل شهر رجب
- تصحیح خبر ردّ الشَّمس و ترغیم النواصب الشُّمُس (شُمُس جمع شموس و به معناى متعصب و لجوج است.)
- دعاء الهداة الى اداء حق الموالاة، که به گفتۀ مؤلف، در ۱۰ جلد و مشتمل بر اسانید حدیث غدیر بوده است.
- طیب الفطرة فی حبّ العترة، که حسکانی در کتاب «شواهد التنزیل» از آن نام برده است.
وفات
قاضى ابوالقاسم عبیدالله حسکانى، سرانجام پس از عمرى خدمت به علوم و معارف محمد و آل محمد، در حدود سال ۴۹۰ هجرى دیده از جهان فرو بست. ذهبی در «تذکرة الحفاظ» آورده که او تا سال ۴۷۰ هجری زنده بوده و بعد از این تاریخ وفات نموده است.
منابع
- "حسکانی، عبیدالله بن عبدالله"، ویکی نور.
- "معرفی حاکم حسکانى"، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی.
