علائم ظهور: تفاوت بین نسخه‌ها
(ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
جز (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | '''علائم ظهور''' یا '''نشانه‌های ظهور'''، در باور [[امامیه|شیعهٔ امامیه]]، رخدادهایی است که در منابع حدیثی، پیش از ظهور [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام مهدی علیه‌السلام]] و در آستانهٔ پایان [[غیبت کبری]] گزارش شده است. این نشانه‌ها در روایات به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی بخش می‌شوند؛ حتمی شمردن یک نشانه به معنای قطعی دانستن وقوع آن است. در میان منابع، فهرستی پنج‌گانه شهرت یافته است: صیحهٔ آسمانی، خروج سفیانی، خسف بیداء، کشته شدن نفس زکیه و خروج یمانی. منابع حدیثی تأکید دارند که این نشانه‌ها راهی برای تعیین وقت ظهور نیستند و دانش آن تنها نزد خداوند است. بحث علائم ظهور از مباحث [[مهدویت]] در کلام شیعه است و در آثار حدیثی کهن، چون [[الکافی (کتاب)|الکافی]]، الغیبة نعمانی و [[کمال الدین و تمام النعمه (کتاب)|کمال الدین]] صدوق، و نیز در بحار الأنوار آمده است.<ref>نعمانی، الغیبة، باب ۱۴ (علائم پیش از ظهور)؛ کلینی، الکافی، کتاب | + | '''علائم ظهور''' یا '''نشانه‌های ظهور'''، در باور [[امامیه|شیعهٔ امامیه]]، رخدادهایی است که در منابع حدیثی، پیش از ظهور [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام مهدی علیه‌السلام]] و در آستانهٔ پایان [[غیبت کبری]] گزارش شده است. این نشانه‌ها در روایات به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی بخش می‌شوند؛ حتمی شمردن یک نشانه به معنای قطعی دانستن وقوع آن است. در میان منابع، فهرستی پنج‌گانه شهرت یافته است: صیحهٔ آسمانی، خروج سفیانی، خسف بیداء، کشته شدن نفس زکیه و خروج یمانی. منابع حدیثی تأکید دارند که این نشانه‌ها راهی برای تعیین وقت ظهور نیستند و دانش آن تنها نزد خداوند است. بحث علائم ظهور از مباحث [[مهدویت]] در کلام شیعه است و در آثار حدیثی کهن، چون [[الکافی (کتاب)|الکافی]]، الغیبة نعمانی و [[کمال الدین و تمام النعمه (کتاب)|کمال الدین]] صدوق، و نیز در بحار الأنوار آمده است.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴ (علائم پیش از ظهور)، ص۲۴۷ {{صحت آدرس}}؛ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، ج۱ {{صحت آدرس}}؛ صدوق، کمال الدین {{صحت آدرس}}.</ref> |
==واژه و مفهوم== | ==واژه و مفهوم== | ||
| سطر ۵: | سطر ۵: | ||
«علامت» در لغت به معنای نشانه است و جمع آن «علامات» و «علائم» می‌آید. [[قرآن]] کریم برای نشانه‌های رستاخیز واژهٔ «أشراط» را به کار برده است: {{متن قرآن|«فَهَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَن تَأْتِيَهُم بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا»}}؛ «آیا جز این انتظار می‌برند که رستاخیز ناگهان بر آنان فرا رسد؟ همانا نشانه‌های آن آمده است».<ref>قرآن کریم، سورهٔ محمد، آیهٔ ۱۸.</ref> | «علامت» در لغت به معنای نشانه است و جمع آن «علامات» و «علائم» می‌آید. [[قرآن]] کریم برای نشانه‌های رستاخیز واژهٔ «أشراط» را به کار برده است: {{متن قرآن|«فَهَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَن تَأْتِيَهُم بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا»}}؛ «آیا جز این انتظار می‌برند که رستاخیز ناگهان بر آنان فرا رسد؟ همانا نشانه‌های آن آمده است».<ref>قرآن کریم، سورهٔ محمد، آیهٔ ۱۸.</ref> | ||
| − | در اصطلاح، علائم ظهور به رخدادهایی گفته می‌شود که پیش از ظهور روی می‌دهند و نشانهٔ نزدیکی آن شمرده می‌شوند. برخی پژوهشگران این اصطلاح را با «أشراط الساعة» یکی نمی‌دانند؛ أشراط الساعة به [[قیامت]] ناظر است و علائم ظهور به آغاز حکومت امام مهدی علیه‌السلام. علائم ظهور را شاخه‌ای از گزارش‌های [[ملاحم]] نیز شمرده‌اند. ملاحم به پیش‌گویی‌های فتنه‌ها و جنگ‌های آینده گفته می‌شود و علائم ظهور بخشی از آن است که به پیش از ظهور اختصاص یافته است.<ref>نعمانی، الغیبة، باب | + | در اصطلاح، علائم ظهور به رخدادهایی گفته می‌شود که پیش از ظهور روی می‌دهند و نشانهٔ نزدیکی آن شمرده می‌شوند. برخی پژوهشگران این اصطلاح را با «أشراط الساعة» یکی نمی‌دانند؛ أشراط الساعة به [[قیامت]] ناظر است و علائم ظهور به آغاز حکومت امام مهدی علیه‌السلام. علائم ظهور را شاخه‌ای از گزارش‌های [[ملاحم]] نیز شمرده‌اند. ملاحم به پیش‌گویی‌های فتنه‌ها و جنگ‌های آینده گفته می‌شود و علائم ظهور بخشی از آن است که به پیش از ظهور اختصاص یافته است.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۴۷ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==جایگاه در اعتقادات== | ==جایگاه در اعتقادات== | ||
| − | نشانه‌ها در منابع حدیثی کارکردی برای شناخت و آماده‌سازی دارند، نه برای پیش‌گویی. نعمانی در بابی از الغیبة، روایاتی را گرد آورده که بر شناخت امام تأکید می‌کنند. بر پایهٔ یکی از این روایات، کسی که امام خود را بشناسد، پیش یا پس افتادن این امر به او زیانی نمی‌رساند. در روایت دیگری، کسی که با شناخت امام بمیرد، همانند کسی شمرده شده است که در خیمهٔ قائم علیه‌السلام به سر می‌برد.<ref>نعمانی، الغیبة، باب ۲۵ (شناخت امام).</ref> | + | نشانه‌ها در منابع حدیثی کارکردی برای شناخت و آماده‌سازی دارند، نه برای پیش‌گویی. نعمانی در بابی از الغیبة، روایاتی را گرد آورده که بر شناخت امام تأکید می‌کنند. بر پایهٔ یکی از این روایات، کسی که امام خود را بشناسد، پیش یا پس افتادن این امر به او زیانی نمی‌رساند. در روایت دیگری، کسی که با شناخت امام بمیرد، همانند کسی شمرده شده است که در خیمهٔ قائم علیه‌السلام به سر می‌برد.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۲۵ (شناخت امام)، ص۳۲۹ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | از سوی دیگر، علائم ظهور مقدمات ظهور شمرده می‌شوند، نه علل آن؛ از نزدیکی ظهور خبر می‌دهند و آمدن آن را سبب نمی‌شوند. همین نکته مبنای احتیاط در برخورد با پیش‌گویی‌های مربوط به ظهور است.<ref>نعمانی، الغیبة، باب | + | از سوی دیگر، علائم ظهور مقدمات ظهور شمرده می‌شوند، نه علل آن؛ از نزدیکی ظهور خبر می‌دهند و آمدن آن را سبب نمی‌شوند. همین نکته مبنای احتیاط در برخورد با پیش‌گویی‌های مربوط به ظهور است.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۴۷ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==حتمی و غیرحتمی== | ==حتمی و غیرحتمی== | ||
| سطر ۱۷: | سطر ۱۷: | ||
واژهٔ «حتم» در قرآن به معنای حکم قطعی آمده است: {{متن قرآن|«كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ حَتْمًا مَّقْضِيًّا»}}؛ «این بر پروردگارت فرمانی قطعی و مقرر بود».<ref>قرآن کریم، سورهٔ مریم، آیهٔ ۷۱.</ref> | واژهٔ «حتم» در قرآن به معنای حکم قطعی آمده است: {{متن قرآن|«كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ حَتْمًا مَّقْضِيًّا»}}؛ «این بر پروردگارت فرمانی قطعی و مقرر بود».<ref>قرآن کریم، سورهٔ مریم، آیهٔ ۷۱.</ref> | ||
| − | در روایات، نشانه‌ها به دو گروه «محتوم» و غیر آن بخش شده‌اند. در روایتی که از امام صادق علیه‌السلام نقل شده، ندای آسمانی، خروج سفیانی، خروج یمانی، کشته شدن نفس زکیه و برآمدن دستی از آسمان از امور حتمی شمرده شده‌اند. در روایت عمر بن حنظله نیز پنج نشانه پیش از قیام قائم آمده است: سفیانی، یمانی، صیحه، کشته شدن نفس زکیه و خسف بیداء.<ref>نعمانی، الغیبة، باب | + | در روایات، نشانه‌ها به دو گروه «محتوم» و غیر آن بخش شده‌اند. در روایتی که از امام صادق علیه‌السلام نقل شده، ندای آسمانی، خروج سفیانی، خروج یمانی، کشته شدن نفس زکیه و برآمدن دستی از آسمان از امور حتمی شمرده شده‌اند. در روایت عمر بن حنظله نیز پنج نشانه پیش از قیام قائم آمده است: سفیانی، یمانی، صیحه، کشته شدن نفس زکیه و خسف بیداء.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | این دو فهرست یکسان نیستند. شمار نشانه‌های حتمی در روایات متفاوت است و منابع فهرست‌های مختلفی ارائه کرده‌اند؛ برخی پنج نشانه آورده‌اند و برخی بیشتر. از این رو، تعیین قطعی شمار آن‌ها ممکن نیست.<ref>نعمانی، الغیبة، باب | + | این دو فهرست یکسان نیستند. شمار نشانه‌های حتمی در روایات متفاوت است و منابع فهرست‌های مختلفی ارائه کرده‌اند؛ برخی پنج نشانه آورده‌اند و برخی بیشتر. از این رو، تعیین قطعی شمار آن‌ها ممکن نیست.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۵۲ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==نشانه‌های حتمی== | ==نشانه‌های حتمی== | ||
| سطر ۲۵: | سطر ۲۵: | ||
===صیحهٔ آسمانی=== | ===صیحهٔ آسمانی=== | ||
| − | [[صیحه آسمانی]]، آوایی است که در آستانهٔ ظهور از آسمان شنیده می‌شود. بر پایهٔ روایتی که از امام صادق علیه‌السلام نقل شده، در [[ماه رمضان]] نداکننده‌ای از آسمان به نام قائم علیه‌السلام ندا می‌دهد و همهٔ کسانی که در مشرق و مغرب‌اند آن را می‌شنوند. در برخی روایات، این ندا در نیمهٔ ماه رمضان روی می‌دهد و در برابر آن، ندایی دیگر قرار دارد که گروهی را به تردید می‌افکند.<ref>نعمانی، الغیبة، باب | + | [[صیحه آسمانی]]، آوایی است که در آستانهٔ ظهور از آسمان شنیده می‌شود. بر پایهٔ روایتی که از امام صادق علیه‌السلام نقل شده، در [[ماه رمضان]] نداکننده‌ای از آسمان به نام قائم علیه‌السلام ندا می‌دهد و همهٔ کسانی که در مشرق و مغرب‌اند آن را می‌شنوند. در برخی روایات، این ندا در نیمهٔ ماه رمضان روی می‌دهد و در برابر آن، ندایی دیگر قرار دارد که گروهی را به تردید می‌افکند.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۵۴ {{صحت آدرس}}.</ref> |
===خروج سفیانی=== | ===خروج سفیانی=== | ||
| − | [[خروج سفیانی|سفیانی]] از نشانه‌های حتمی است. بر پایهٔ روایات باب خروج سفیانی در الغیبة نعمانی، او از سرزمین [[شام]] بیرون می‌آید و حرکت سپاهش به سوی [[عراق]] و [[حجاز]] گزارش شده است. در این روایات از ستیز او با یاران امام نیز سخن رفته است. مدت حکومت او در گزارش‌ها یکسان نیست و منابع مدت‌های مختلفی آورده‌اند؛ از این رو نمی‌توان برای آن مدت قطعی تعیین کرد.<ref>نعمانی، الغیبة، باب ۱۸ (خروج سفیانی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.</ref> | + | [[خروج سفیانی|سفیانی]] از نشانه‌های حتمی است. بر پایهٔ روایات باب خروج سفیانی در الغیبة نعمانی، او از سرزمین [[شام]] بیرون می‌آید و حرکت سپاهش به سوی [[عراق]] و [[حجاز]] گزارش شده است. در این روایات از ستیز او با یاران امام نیز سخن رفته است. مدت حکومت او در گزارش‌ها یکسان نیست و منابع مدت‌های مختلفی آورده‌اند؛ از این رو نمی‌توان برای آن مدت قطعی تعیین کرد.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۸ (خروج سفیانی)، ص۲۹۹ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> |
===خسف بیداء=== | ===خسف بیداء=== | ||
| − | [[بیداء]] ناحیه‌ای در مسیر [[مکه]] است. بر پایهٔ روایتی که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده، لشکری که برای جنگ با خانهٔ خدا فرستاده می‌شود، چون به بیداء می‌رسد، زمین آنان را فرو می‌برد. این نشانه در منابع «خسف بیداء» خوانده شده و در شمار نشانه‌های حتمی آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، | + | [[بیداء]] ناحیه‌ای در مسیر [[مکه]] است. بر پایهٔ روایتی که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده، لشکری که برای جنگ با خانهٔ خدا فرستاده می‌شود، چون به بیداء می‌رسد، زمین آنان را فرو می‌برد. این نشانه در منابع «خسف بیداء» خوانده شده و در شمار نشانه‌های حتمی آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}؛ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۶۵ {{صحت آدرس}}.</ref> |
===قتل نفس زکیه=== | ===قتل نفس زکیه=== | ||
| − | [[نفس زکیه]] به معنای شخص پاک و بی‌گناه است. در گزارش‌ها آمده است که او در مکه کشته می‌شود و این رخداد به قیام امام نزدیک است. امام صادق علیه‌السلام فرمود: {{متن حدیث|«لَيْسَ بَيْنَ قِيَامِ الْقَائِمِ وَ بَيْنَ قَتْلِ النَّفْسِ الزَّكِيَّةِ إِلَّا خَمْسَ عَشْرَةَ لَيْلَةً»}}؛ «میان قیام قائم و کشته شدن نفس زکیه جز پانزده شب فاصله نیست». در برخی گزارش‌ها او جوانی از [[بنی هاشم]] دانسته شده است.<ref>نعمانی، الغیبة، باب | + | [[نفس زکیه]] به معنای شخص پاک و بی‌گناه است. در گزارش‌ها آمده است که او در مکه کشته می‌شود و این رخداد به قیام امام نزدیک است. امام صادق علیه‌السلام فرمود: {{متن حدیث|«لَيْسَ بَيْنَ قِيَامِ الْقَائِمِ وَ بَيْنَ قَتْلِ النَّفْسِ الزَّكِيَّةِ إِلَّا خَمْسَ عَشْرَةَ لَيْلَةً»}}؛ «میان قیام قائم و کشته شدن نفس زکیه جز پانزده شب فاصله نیست». در برخی گزارش‌ها او جوانی از [[بنی هاشم]] دانسته شده است.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> |
===خروج یمانی=== | ===خروج یمانی=== | ||
| − | یمانی از نشانه‌های حتمی است و در روایات به سرزمین [[یمن]] منسوب است. در روایتی، پرچم او هدایت‌گرترین پرچم‌ها دانسته شده است. در همان روایت، خروج خراسانی، سفیانی و یمانی در یک سال و یک ماه و یک روز گزارش شده است.<ref>نعمانی، الغیبة، باب | + | یمانی از نشانه‌های حتمی است و در روایات به سرزمین [[یمن]] منسوب است. در روایتی، پرچم او هدایت‌گرترین پرچم‌ها دانسته شده است. در همان روایت، خروج خراسانی، سفیانی و یمانی در یک سال و یک ماه و یک روز گزارش شده است.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۵۶ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==نشانه‌های غیرحتمی== | ==نشانه‌های غیرحتمی== | ||
| − | بخشی از نشانه‌ها در روایات با قید حتمیت نیامده‌اند. از آن میان می‌توان به کسوف خورشید در نیمهٔ ماه رمضان و خسوف ماه در پایان همان ماه، خروج دوازده تن از بنی‌هاشم و خروج شعیب بن صالح از سمرقند اشاره کرد. در روایات دیگری نیز از دگرگونی‌های سیاسی شام و عراق پیش از ظهور سخن رفته است.<ref>نعمانی، الغیبة، باب | + | بخشی از نشانه‌ها در روایات با قید حتمیت نیامده‌اند. از آن میان می‌توان به کسوف خورشید در نیمهٔ ماه رمضان و خسوف ماه در پایان همان ماه، خروج دوازده تن از بنی‌هاشم و خروج شعیب بن صالح از سمرقند اشاره کرد. در روایات دیگری نیز از دگرگونی‌های سیاسی شام و عراق پیش از ظهور سخن رفته است.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۵، ص۲۸۳ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | بسیاری از این گزارش‌ها در آثار ملاحم گرد آمده و از نظر سند یکسان نیستند؛ برخی با چند سند و برخی با یک سند نقل شده‌اند. از این رو، اعتماد به یکایک این گزارش‌ها بدون بررسی سند ممکن نیست.<ref>نعمانی، الغیبة، باب | + | بسیاری از این گزارش‌ها در آثار ملاحم گرد آمده و از نظر سند یکسان نیستند؛ برخی با چند سند و برخی با یک سند نقل شده‌اند. از این رو، اعتماد به یکایک این گزارش‌ها بدون بررسی سند ممکن نیست.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۵، ص۲۸۳ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==ضوابط فهم علائم== | ==ضوابط فهم علائم== | ||
| − | مهم‌ترین ضابطه، پرهیز از تعیین وقت ظهور است. امام صادق علیه‌السلام فرمود: {{متن حدیث|«كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ، هَلَكَ الْمُسْتَعْجِلُونَ، وَنَجَا الْمُسَلِّمُونَ»}}؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند، شتاب‌کنندگان هلاک شدند و تسلیم‌شدگان رستگار شدند». نعمانی نیز بابی به منع از تعیین وقت ظهور و بردن نام امام اختصاص داده است.<ref>کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب کراهية | + | مهم‌ترین ضابطه، پرهیز از تعیین وقت ظهور است. امام صادق علیه‌السلام فرمود: {{متن حدیث|«كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ، هَلَكَ الْمُسْتَعْجِلُونَ، وَنَجَا الْمُسَلِّمُونَ»}}؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند، شتاب‌کنندگان هلاک شدند و تسلیم‌شدگان رستگار شدند». نعمانی نیز بابی به منع از تعیین وقت ظهور و بردن نام امام اختصاص داده است.<ref>کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب کراهية التوقيت، ج۱، ص۳۶۸؛ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۶، ص۲۹۴ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | ضابطهٔ دوم، پذیرش امکان دگرگونی در مهلت ظهور است. بر پایهٔ روایتی که [[ابوحمزه ثمالی]] از امام باقر علیه‌السلام نقل کرده، خداوند برای این امر وقتی تعیین کرده بود، اما با شهادت امام حسین علیه‌السلام آن را به تأخیر انداخت و پس از آن، وقتی برای آن نزد امامان قرار نداده است. آن حضرت در ادامه، این آیه را خواند: {{متن قرآن|«يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ»}}؛ «خداوند آنچه را بخواهد محو می‌کند و آنچه را بخواهد استوار می‌دارد و امّ الکتاب نزد اوست».<ref>نعمانی، الغیبة، باب | + | ضابطهٔ دوم، پذیرش امکان دگرگونی در مهلت ظهور است. بر پایهٔ روایتی که [[ابوحمزه ثمالی]] از امام باقر علیه‌السلام نقل کرده، خداوند برای این امر وقتی تعیین کرده بود، اما با شهادت امام حسین علیه‌السلام آن را به تأخیر انداخت و پس از آن، وقتی برای آن نزد امامان قرار نداده است. آن حضرت در ادامه، این آیه را خواند: {{متن قرآن|«يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ»}}؛ «خداوند آنچه را بخواهد محو می‌کند و آنچه را بخواهد استوار می‌دارد و امّ الکتاب نزد اوست».<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۶، ص۲۸۸ {{صحت آدرس}}؛ قرآن کریم، سورهٔ رعد، آیهٔ ۳۹.</ref> |
| − | این مضمون با آموزهٔ [[بداء]] پیوند دارد. از همین رو، به باور عالمان شیعه، تطبیق نشانه‌ها بر حوادث روزگار در حد احتمال است و تعیین مصداق قطعی و تاریخ ظهور روا نیست.<ref>نعمانی، الغیبة، باب | + | این مضمون با آموزهٔ [[بداء]] پیوند دارد. از همین رو، به باور عالمان شیعه، تطبیق نشانه‌ها بر حوادث روزگار در حد احتمال است و تعیین مصداق قطعی و تاریخ ظهور روا نیست.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۶، ص۲۸۸ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==دیدگاه اهل سنت== | ==دیدگاه اهل سنت== | ||
| − | در منابع اهل سنت، این موضوع بیشتر زیر عنوان «أشراط الساعة» بحث می‌شود. در [[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح مسلم]] از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است که پیش از برپایی قیامت ده نشانه دیده می‌شود؛ از جمله [[دجال]]، دابّه، دخان، طلوع خورشید از مغرب، نزول عیسی علیه‌السلام، [[یأجوج و مأجوج]]، سه خسف و آتشی که از یمن برمی‌خیزد.<ref>مسلم، صحیح، کتاب الفتن و أشراط الساعة.</ref> | + | در منابع اهل سنت، این موضوع بیشتر زیر عنوان «أشراط الساعة» بحث می‌شود. در [[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح مسلم]] از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است که پیش از برپایی قیامت ده نشانه دیده می‌شود؛ از جمله [[دجال]]، دابّه، دخان، طلوع خورشید از مغرب، نزول عیسی علیه‌السلام، [[یأجوج و مأجوج]]، سه خسف و آتشی که از یمن برمی‌خیزد.<ref>مسلم، صحیح، کتاب الفتن و أشراط الساعة {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | در منابع شیعه، نشانه‌های ظهور در ابواب ملاحم و غیبت آمده و از نشانه‌های قیامت جدا شده است. روایات مربوط به مهدی در منابع اهل سنت نیز بیشتر در سنن، مانند [[سنن ابی داوود (کتاب)|سنن ابوداود]]، نقل شده است. تفاوت اصلی آن است که در منابع اهل سنت این نشانه‌ها به قیامت ناظرند، در حالی که در منابع شیعه علائم ظهور به آغاز حکومت امام مهدی علیه‌السلام مربوط می‌شوند.<ref>ابوداود، السنن، کتاب | + | در منابع شیعه، نشانه‌های ظهور در ابواب ملاحم و غیبت آمده و از نشانه‌های قیامت جدا شده است. روایات مربوط به مهدی در منابع اهل سنت نیز بیشتر در سنن، مانند [[سنن ابی داوود (کتاب)|سنن ابوداود]]، نقل شده است. تفاوت اصلی آن است که در منابع اهل سنت این نشانه‌ها به قیامت ناظرند، در حالی که در منابع شیعه علائم ظهور به آغاز حکومت امام مهدی علیه‌السلام مربوط می‌شوند.<ref>ابوداود، السنن، کتاب المهدی {{صحت آدرس}}؛ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۴۷ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۲۵
علائم ظهور یا نشانه‌های ظهور، در باور شیعهٔ امامیه، رخدادهایی است که در منابع حدیثی، پیش از ظهور امام مهدی علیه‌السلام و در آستانهٔ پایان غیبت کبری گزارش شده است. این نشانه‌ها در روایات به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی بخش می‌شوند؛ حتمی شمردن یک نشانه به معنای قطعی دانستن وقوع آن است. در میان منابع، فهرستی پنج‌گانه شهرت یافته است: صیحهٔ آسمانی، خروج سفیانی، خسف بیداء، کشته شدن نفس زکیه و خروج یمانی. منابع حدیثی تأکید دارند که این نشانه‌ها راهی برای تعیین وقت ظهور نیستند و دانش آن تنها نزد خداوند است. بحث علائم ظهور از مباحث مهدویت در کلام شیعه است و در آثار حدیثی کهن، چون الکافی، الغیبة نعمانی و کمال الدین صدوق، و نیز در بحار الأنوار آمده است.[۱]
محتویات
واژه و مفهوم
«علامت» در لغت به معنای نشانه است و جمع آن «علامات» و «علائم» می‌آید. قرآن کریم برای نشانه‌های رستاخیز واژهٔ «أشراط» را به کار برده است: «فَهَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَن تَأْتِيَهُم بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا»؛ «آیا جز این انتظار می‌برند که رستاخیز ناگهان بر آنان فرا رسد؟ همانا نشانه‌های آن آمده است».[۲]
در اصطلاح، علائم ظهور به رخدادهایی گفته می‌شود که پیش از ظهور روی می‌دهند و نشانهٔ نزدیکی آن شمرده می‌شوند. برخی پژوهشگران این اصطلاح را با «أشراط الساعة» یکی نمی‌دانند؛ أشراط الساعة به قیامت ناظر است و علائم ظهور به آغاز حکومت امام مهدی علیه‌السلام. علائم ظهور را شاخه‌ای از گزارش‌های ملاحم نیز شمرده‌اند. ملاحم به پیش‌گویی‌های فتنه‌ها و جنگ‌های آینده گفته می‌شود و علائم ظهور بخشی از آن است که به پیش از ظهور اختصاص یافته است.[۳]
جایگاه در اعتقادات
نشانه‌ها در منابع حدیثی کارکردی برای شناخت و آماده‌سازی دارند، نه برای پیش‌گویی. نعمانی در بابی از الغیبة، روایاتی را گرد آورده که بر شناخت امام تأکید می‌کنند. بر پایهٔ یکی از این روایات، کسی که امام خود را بشناسد، پیش یا پس افتادن این امر به او زیانی نمی‌رساند. در روایت دیگری، کسی که با شناخت امام بمیرد، همانند کسی شمرده شده است که در خیمهٔ قائم علیه‌السلام به سر می‌برد.[۴]
از سوی دیگر، علائم ظهور مقدمات ظهور شمرده می‌شوند، نه علل آن؛ از نزدیکی ظهور خبر می‌دهند و آمدن آن را سبب نمی‌شوند. همین نکته مبنای احتیاط در برخورد با پیش‌گویی‌های مربوط به ظهور است.[۵]
حتمی و غیرحتمی
واژهٔ «حتم» در قرآن به معنای حکم قطعی آمده است: «كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ حَتْمًا مَّقْضِيًّا»؛ «این بر پروردگارت فرمانی قطعی و مقرر بود».[۶]
در روایات، نشانه‌ها به دو گروه «محتوم» و غیر آن بخش شده‌اند. در روایتی که از امام صادق علیه‌السلام نقل شده، ندای آسمانی، خروج سفیانی، خروج یمانی، کشته شدن نفس زکیه و برآمدن دستی از آسمان از امور حتمی شمرده شده‌اند. در روایت عمر بن حنظله نیز پنج نشانه پیش از قیام قائم آمده است: سفیانی، یمانی، صیحه، کشته شدن نفس زکیه و خسف بیداء.[۷]
این دو فهرست یکسان نیستند. شمار نشانه‌های حتمی در روایات متفاوت است و منابع فهرست‌های مختلفی ارائه کرده‌اند؛ برخی پنج نشانه آورده‌اند و برخی بیشتر. از این رو، تعیین قطعی شمار آن‌ها ممکن نیست.[۸]
نشانه‌های حتمی
صیحهٔ آسمانی
صیحه آسمانی، آوایی است که در آستانهٔ ظهور از آسمان شنیده می‌شود. بر پایهٔ روایتی که از امام صادق علیه‌السلام نقل شده، در ماه رمضان نداکننده‌ای از آسمان به نام قائم علیه‌السلام ندا می‌دهد و همهٔ کسانی که در مشرق و مغرب‌اند آن را می‌شنوند. در برخی روایات، این ندا در نیمهٔ ماه رمضان روی می‌دهد و در برابر آن، ندایی دیگر قرار دارد که گروهی را به تردید می‌افکند.[۹]
خروج سفیانی
سفیانی از نشانه‌های حتمی است. بر پایهٔ روایات باب خروج سفیانی در الغیبة نعمانی، او از سرزمین شام بیرون می‌آید و حرکت سپاهش به سوی عراق و حجاز گزارش شده است. در این روایات از ستیز او با یاران امام نیز سخن رفته است. مدت حکومت او در گزارش‌ها یکسان نیست و منابع مدت‌های مختلفی آورده‌اند؛ از این رو نمی‌توان برای آن مدت قطعی تعیین کرد.[۱۰]
خسف بیداء
بیداء ناحیه‌ای در مسیر مکه است. بر پایهٔ روایتی که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده، لشکری که برای جنگ با خانهٔ خدا فرستاده می‌شود، چون به بیداء می‌رسد، زمین آنان را فرو می‌برد. این نشانه در منابع «خسف بیداء» خوانده شده و در شمار نشانه‌های حتمی آمده است.[۱۱]
قتل نفس زکیه
نفس زکیه به معنای شخص پاک و بی‌گناه است. در گزارش‌ها آمده است که او در مکه کشته می‌شود و این رخداد به قیام امام نزدیک است. امام صادق علیه‌السلام فرمود: «لَيْسَ بَيْنَ قِيَامِ الْقَائِمِ وَ بَيْنَ قَتْلِ النَّفْسِ الزَّكِيَّةِ إِلَّا خَمْسَ عَشْرَةَ لَيْلَةً»؛ «میان قیام قائم و کشته شدن نفس زکیه جز پانزده شب فاصله نیست». در برخی گزارش‌ها او جوانی از بنی هاشم دانسته شده است.[۱۲]
خروج یمانی
یمانی از نشانه‌های حتمی است و در روایات به سرزمین یمن منسوب است. در روایتی، پرچم او هدایت‌گرترین پرچم‌ها دانسته شده است. در همان روایت، خروج خراسانی، سفیانی و یمانی در یک سال و یک ماه و یک روز گزارش شده است.[۱۳]
نشانه‌های غیرحتمی
بخشی از نشانه‌ها در روایات با قید حتمیت نیامده‌اند. از آن میان می‌توان به کسوف خورشید در نیمهٔ ماه رمضان و خسوف ماه در پایان همان ماه، خروج دوازده تن از بنی‌هاشم و خروج شعیب بن صالح از سمرقند اشاره کرد. در روایات دیگری نیز از دگرگونی‌های سیاسی شام و عراق پیش از ظهور سخن رفته است.[۱۴]
بسیاری از این گزارش‌ها در آثار ملاحم گرد آمده و از نظر سند یکسان نیستند؛ برخی با چند سند و برخی با یک سند نقل شده‌اند. از این رو، اعتماد به یکایک این گزارش‌ها بدون بررسی سند ممکن نیست.[۱۵]
ضوابط فهم علائم
مهم‌ترین ضابطه، پرهیز از تعیین وقت ظهور است. امام صادق علیه‌السلام فرمود: «كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ، هَلَكَ الْمُسْتَعْجِلُونَ، وَنَجَا الْمُسَلِّمُونَ»؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند، شتاب‌کنندگان هلاک شدند و تسلیم‌شدگان رستگار شدند». نعمانی نیز بابی به منع از تعیین وقت ظهور و بردن نام امام اختصاص داده است.[۱۶]
ضابطهٔ دوم، پذیرش امکان دگرگونی در مهلت ظهور است. بر پایهٔ روایتی که ابوحمزه ثمالی از امام باقر علیه‌السلام نقل کرده، خداوند برای این امر وقتی تعیین کرده بود، اما با شهادت امام حسین علیه‌السلام آن را به تأخیر انداخت و پس از آن، وقتی برای آن نزد امامان قرار نداده است. آن حضرت در ادامه، این آیه را خواند: «يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ»؛ «خداوند آنچه را بخواهد محو می‌کند و آنچه را بخواهد استوار می‌دارد و امّ الکتاب نزد اوست».[۱۷]
این مضمون با آموزهٔ بداء پیوند دارد. از همین رو، به باور عالمان شیعه، تطبیق نشانه‌ها بر حوادث روزگار در حد احتمال است و تعیین مصداق قطعی و تاریخ ظهور روا نیست.[۱۸]
دیدگاه اهل سنت
در منابع اهل سنت، این موضوع بیشتر زیر عنوان «أشراط الساعة» بحث می‌شود. در صحیح مسلم از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است که پیش از برپایی قیامت ده نشانه دیده می‌شود؛ از جمله دجال، دابّه، دخان، طلوع خورشید از مغرب، نزول عیسی علیه‌السلام، یأجوج و مأجوج، سه خسف و آتشی که از یمن برمی‌خیزد.[۱۹]
در منابع شیعه، نشانه‌های ظهور در ابواب ملاحم و غیبت آمده و از نشانه‌های قیامت جدا شده است. روایات مربوط به مهدی در منابع اهل سنت نیز بیشتر در سنن، مانند سنن ابوداود، نقل شده است. تفاوت اصلی آن است که در منابع اهل سنت این نشانه‌ها به قیامت ناظرند، در حالی که در منابع شیعه علائم ظهور به آغاز حکومت امام مهدی علیه‌السلام مربوط می‌شوند.[۲۰]
پانویس
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴ (علائم پیش از ظهور)، ص۲۴۷ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ صدوق، کمال الدین (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ محمد، آیهٔ ۱۸.
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۴۷ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۲۵ (شناخت امام)، ص۳۲۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۴۷ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مریم، آیهٔ ۷۱.
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۵۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۸ (خروج سفیانی)، ص۲۹۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۶۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۵۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۵، ص۲۸۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۵، ص۲۸۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب کراهية التوقيت، ج۱، ص۳۶۸؛ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۶، ص۲۹۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۶، ص۲۸۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ قرآن کریم، سورهٔ رعد، آیهٔ ۳۹.
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۶، ص۲۸۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب الفتن و أشراط الساعة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ابوداود، السنن، کتاب المهدی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ نعمانی، الغیبة، ج۱، باب ۱۴، ص۲۴۷ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
منابع
- قرآن کریم.
- ابوداود، سلیمان بن اشعث؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۵ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۵۲.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم؛ الغیبة، تحقیق فارس حسون کریم، قم: أنوار الهدی، ۱۴۲۲ق.
