جواهر الکلام (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
|||
| (۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشده) | |||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | اثری جامع و استدلالی در فقه | + | '''«جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام»''' اثری جامع و استدلالی به زبان عربی در [[فقه]] [[امامیه]]، تألیف [[شیخ محمدحسن نجفی]]، معروف به "صاحب جواهر" (م، ۱۲۶۶ ق) است. این کتاب، شرح مبسوط کتاب «[[شرایع الاسلام (کتاب)|شرایع الاسلام]]» علامه [[محقق حلی]] (م، ۶۷۶ ق) می‌باشد. «جواهرالکلام» را میتوان دائرة المعارف فقهی [[شیعه|شیعی]] نامید، زیرا از نظر گسترش و جامعیت نظرات و آراء دانشمندان و فقهای [[اثنى عشریه|اثنی‌عشری]]، از تمام کتب قبل برتر است. «جواهرالکلام» را بزرگ‌ترین اثر فقهی در [[تاریخ اسلام|تاریخ اسلام]] برشمرده و گفته‌‌اند که هیچ [[فقیه|فقیهی]] برای استنباط [[احکام شرعی|احکام]]، بی‌نیاز از این کتاب نیست. |
| − | == | + | == مؤلف == |
| + | [[شیخ محمدحسن نجفی]] معروف به «صاحب جواهر» (۱۲۶۶-۱۲۰۰ ق)، [[فقیه]] اصولی و از [[مرجعیت|مراجع]] بزرگ [[شیعه]] در قرن سیزدهم هجری بود. او از شاگردان علمای بزرگی مانند [[شیخ جعفر کاشف الغطاء]]، [[سید محمدجواد عاملی|سید جواد عاملى]]، [[سید محمد مجاهد]]. | ||
| − | + | صاحب جواهر تکمیل کننده [[فقه]] و [[اصول فقه|اصولی]] بود که مدت طولانی در قرن ۱۱ و ۱۲ در [[حوزه علمیه|حوزه‌های علمیه]] به سستی و خاموشی رفته بود و [[وحید بهبهانی]] به آن رونق داده بود. حوزه درسی صاحب جواهر مرکز تجمع فضلا و دانشمندان بزرگی چون [[شیخ جعفر شوشتری]] و [[میرزا محمدحسن شیرازی]]، [[میرزا حبیب الله رشتی|میرزا حبیب‌الله رشتی]]، [[محمدحسن مامقانی|شیخ محمدحسن مامقانی]] و [[شیخ عبدالحسین تهرانی]] بود. | |
| − | + | کتاب «جواهر الکلام» از مهمترین آثار علمی شیخ محمدحسن نجفی است. برخی دیگر از تألیفات او عبارتند از: نجاة العباد فى المعاد، هدایة الناسکین، رساله در احکام روزه، مقالاتى در اصول فقه. | |
| + | <nowiki/>{{مشخصات کتاب | ||
| − | + | |عنوان= | |
| − | = | + | |تصویر=[[پرونده:جواهرالکلام.png|۲۴۰px|وسط]] |
| − | + | |نویسنده= شیخ محمدحسن نجفی | |
| − | + | |موضوع=فقه شیعه | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | + | |زبان=عربی | |
| − | |||
| − | |||
| − | + | |تعداد جلد=۴۳ | |
| − | = | + | |عنوان افزوده1=مصحح |
| − | + | |افزوده1=عباس قوچانی | |
| − | + | |عنوان افزوده2= | |
| − | |||
| − | |||
| − | + | |افزوده2= | |
| − | == | + | |لینک=[http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/58955/جواهر-الکلام---فی-شرح-شرائع-الاسلام----محقق‌‌حلی جواهر الکلام] |
| + | }} | ||
| + | ==معرفی کتاب== | ||
| + | [[شیخ محمدحسن نجفی|شیخ محمدحسن نجفى]] در ۲۵ سالگى نگارش کتاب کم‌نظیر «جواهر الکلام» را که در شرح کتاب «[[شرایع الاسلام (کتاب)|شرایع‌الاسلام]]» [[محقق حلى]] است آغاز کرد. | ||
| + | |||
| + | «جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام» در ۴۳ جلد، در حقیقت دائرة‌المعارف [[فقه]] [[شیعه]] و یک مجموعه کامل [[فقه|فقهی]] است که حاوی نظریات و آرای فقهی علمای متقدم و متأخر است. چنان که در وصف آن گفته شده که: نسبت «جواهر» به فقه، مثل نسبت کتاب «[[بحارالانوار]]» [[علامه مجلسی]] نسبت به اخبار [[اهل البیت|اهل بیت]] علیهم السلام است. | ||
| + | |||
| + | مؤلف در این کتاب، تمامی فروعات فقهیه را از اول تا آخر (عبادات، عقود، ایقاعات، احکام) با ادله آنها در کمال دقت نظر بررسی کرده و مسائل و موضوعات گوناگون و متنوع را از جنبه های مختلف با احاطه کامل بر اقوال علما و استناد به آیات [[قرآن|قرآنی]] و [[حدیث|روایات]] و استدلالات [[منطق|منطقی]] تطبیق داده است. | ||
| + | |||
| + | کتاب «جواهر» یکی از نوادر و غرائب روزگار است که عمر یک فرد با آن همه اشتغالات [[مرجعیت]] باید آن چنان بابرکت باشد که به جمع‌آوری و تألیف چنین موسوعه و دائرة‌المعارف بزرگ، یک تنه قیام ورزد، چون «جواهر» با چاپ‌های کنونی که هر جلد بالغ بر ۵۰۰ صفحه است، در حدود ۲۱۵۰۰ صفحه می‌‌گردد، که نگارش و یا مطالعه آن یک عمر بابرکتی می‌‌طلبد. | ||
| + | |||
| + | ==اهمیت کتاب== | ||
| + | کتاب «جواهر الکلام» از دیدگاه تمام علما و تراجم حائز اهمیت است و پس از تألیف، بسیار مورد اقبال و ستایش عالمان [[شیعه|شیعه]] قرار گرفت، که از یک سو به دلیل شخصیت مؤلف آن بود و از سوی دیگر به دلیل ویژگی‌‌های انحصاری آن. | ||
| + | |||
| + | *[[شیخ مرتضی انصاری|شیخ انصارى]] نیز گفته است: براى مجتهدى که بخواهد [[احکام شرعی|احکام]] الهى را استنباط کند، کافى است کتابهاى «جواهر» و «[[وسائل الشیعه]]» را در اختیار داشته باشد و کمتر اتفاق مى‌افتد که به کتابى از پیشینیان نیازمند شود. | ||
| + | *[[شیخ عبدالحسین تهرانی]]: اگر مورخ زمان صاحب جواهر، تصمیم گیرد که حوادث عجیبه آن زمان را ثبت اوراق نماید، هر آینه عجیب‌تر از تصنیف کتاب «جواهرالکلام» چیز دیگری را سراغ نتواند کرد. | ||
| + | *[[محدث نوری]]: شیخ محمدحسن صاحب جواهر، شخصیتی است که ریاست [[امامیه]] در عصر خویش به او منتهی گردید و کتاب او نظیر و همانند ندارد و در [[اسلام]] کتابی همانند آن در [[حلال]] و [[حرام]] نوشته نشده است. | ||
| + | *[[سید محسن امین]] (م، ۱۳۷۱ ق) درباره این کتاب مى‌نویسد: در [[فقه]] [[اسلام]] کتابى به همتایى «جواهرالکلام» نیست. | ||
| + | *[[مرتضی مطهری|شهید مطهری]]: اکنون هیچ فقیهی خود را از «جواهر» بی‌نیاز نمی‌‌داند. این کتاب مکرر چاپ شده است... کتاب «جواهر» عظیم‌ترین کتاب فقهی مسلمین است و با توجه به این که هر سطر این کتاب مطلب علمی است و مطالعه یک صفحه آن، وقت زیاد و دقت زیادتری می‌‌خواهد، میتوان حدس زد که تألیف این کتاب بیست هزار صفحه‌ای، چقدر نیرو برده است. او سی سال تمام یک سره کار کرد تا چنین اثر عظیمی به وجود آورده، این کتاب مظهر نبوغ و همت و استقامت و عشق و [[ایمان]] یک انسان به کمال خویشتن است. | ||
| + | |||
| + | ==محتوای کتاب== | ||
| + | کتاب «جواهرالکلام» مانند «[[شرایع الاسلام (کتاب)|شرایع الاسلام]]»، شامل چهار بخش کلی عبادات، عقود، ایقاعات و احکام است. از جلد ۱ تا ۲۱، عبادات و از جلد ۲۱ تا ۳۱، عقود و از جلد ۳۲ تا ۳۵، ايقاعات و از جلد ۳۵ تا ۴۳، احكام مطرح شده است. | ||
| + | |||
| + | این کتاب همچنین مشتمل بر مطالب زیر می باشد: | ||
| + | |||
| + | *بخش مهمی درباره چگونگی استنباط [[احکام شرعی|احکام]] فقهی از [[حدیث|احادیث]] | ||
| + | *اقوال و آراء فقهای متقدم و متأخر و یا معاصر [[شیعه]] | ||
| + | *اقوال فقهای مذاهب دیگر مانند «[[زیدیه|زیدیان]]» و بعضی از فقهای بزرگ [[اهل سنت|اهل تسنن]] مانند "[[ابوحنیفه]] و [[شافعی]]" (البته این آراء و اقوال در بعضی احکام آمده است). | ||
| + | |||
| + | باید گفت که شیوه [[شیخ محمدحسن نجفی|صاحب جواهر]] در «جواهرالکلام» چنین است که نخست یک اصطلاح [[فقه|فقهی]] را آورده و به بحث درباره جنبه های ادبی و لغوی آن پرداخته و بعد عبارت متن «[[شرایع الاسلام (کتاب)|شرایع الاسلام]]» را به صورت مزجی ذکر کرده و با استدلال تفصیلی، ضمن اشاره به اقوال و آراء دانشمندان بزرگ [[شیعه]] در هر مورد آن را نقد کرده و رأی نهایی خود را با استدلال منطقی و استناد به [[آیه|آیات]] و [[حدیث|روایات]] و [[اجماع]] و دلایل [[عقل|عقلی]] ثابت نموده است. | ||
| + | |||
| + | در این کتاب علاوه بر مباحث فقهی و [[اصول فقه|اصولی]] و [[قرآن|قرآنی]] و [[حدیث|حدیثی]] و ادبی، مطالب متنوع دیگری از جلمه: عادات و سنت های متداول آن زمان، حوادث مهم آن زمان مانند «واقعه شیوع بیماری طاعون»، و در مبحث [[نماز]]، ذکر امارات [[قبله]]، زاویه انحراف قبله شهرهای مختلف اسلامی آمده است. | ||
| + | ==ویژگی‌‌های کتاب== | ||
| + | |||
| + | *از ویژگى های «جواهرالکلام»، وسعت تتبع و دقت مؤلف در جمع اقوال و نظریات فقهاى قبلی [[شیعه]] است. | ||
| + | *دومین خصوصیت، اسلوب و روش بى‌نظیرى است که از ابتدا تا انتهاى کتاب ثابت مانده است. | ||
| + | *سومین ویژگى این که با داشتن کتاب «جواهر» از بسیارى از کتابهاى فقهى استدلالی مى توان بى نیاز شد و مجتهد با رجوع به این کتاب مى تواند اطمینان پیدا کند در بسیارى از مسائل فقهى نیازى به کتاب دیگرى ندارد، اما سایر کتابهاى فقهى این گونه نیستند. در نقل قولى که از [[شیخ محمدحسن نجفی|صاحب جواهر]] شده این گونه میگوید: «من کان عنده جامع المقاصد و الوسائل و الجواهر فلا یحتاج إلى کتاب للخروج عن عهدة الفحص الواجب على الفقیه فی آحاد المسائل الفرعیّة»؛ یعنی فقیهی که نزدش کتابهای «[[جامع المقاصد فى شرح القواعد (کتاب)|جامع‌المقاصد]]»، «[[وسائل الشیعه (کتاب)|وسائل‌الشیعه]]» و «جواهرالکلام» باشد برای جستجوی لازم و واجب که بر عهده‌اش به جهت به دست آوردن حکم فقهی است، محتاج کتاب دیگری نیست. | ||
| + | *از خصوصیات دیگر این که مسائل و فروع کمیاب و نادر فقهى که در سایر کتابهاى فقهى پیدا نمى شود در جواهر ذکر شده است و بنابراین، این کتاب جامع فروع و امهات مسائل فقهى است. مؤلف در بعضی موارد بابی گشوده و با عنوان «فائده، فوائد و ...» آنچه را که [[محقق حلی]] و دیگران به آن نپرداخته اند، بحث کرده است. | ||
| + | *تعابیر اختصاری زیادی در مورد نام اشخاص و آثار علمی آمده است، مانند "فاضل" برای [[علامه حلی]]، "خراسانی" برای فاضل سبزواری، "شارح الدروس" برای [[آقا حسین خوانساری]] و... | ||
| + | |||
| + | به دلیل همین خصوصیات و ویژگى هاى خاص «جواهرالکلام»، در تمام مراکز علمى فقهى و نزد دانش پژوهان فقه، این کتاب ارزنده وجود دارد. | ||
| + | |||
| + | ==شروح و حواشی کتاب== | ||
| + | |||
| + | شروح و [[حاشیه|حواشی]] متعددی بر «جواهرالکلام» یا بخش هایی از آن تألیف شده که شرح حال آنها در کتاب «البدر الزاهر فی تراجم اعلام کتاب الجواهر» -اثر ناصر کرمی- آمده است. برخی از شروح این کتاب به نقل از «[[الذریعه الی تصانیف الشیعه|الذریعه]]» عبارت است از: | ||
| + | |||
| + | *الانصاف فی تحقیق مسائل الخلاف من كتاب جواهر الكلام، اثر [[شیخ محمدطه نجف|شیخ محمدطه نجف]] (م ۱۳۲۳ ق)؛ | ||
| + | *بحر الجواهر، اثر علی بن باقر بروجنی؛ | ||
| + | *الهدایة الی المرام من مبهمات جواهر الکلام، اثر [[سید محمدباقر موسوی همدانی|سید محمدباقر موسوی همدانی]] (ق<nowiki/>م ۱۳۷۹ش). | ||
| + | |||
| + | همچنین علمای بزرگی چون: [[آیت الله بروجردی|آیت‌الله بروجردی]]، [[ابوتراب خوانساری|سید ابوتراب خوانساری]]، [[سید عبدالله بهبهانی]]، [[سید عبدالاعلی سبزواری|سيد عبدالاعلى موسوى سبزوارى]]، [[ملا علی کنی]]، [[زین العابدین مازندرانی|زین‌العابدین مازندرانی]] و [[آقا ضیاءالدین عراقی|آقا ضياء‌الدين عراقى]]، بر «جواهر» [[حاشیه|حاشیه]] نوشته‌اند. | ||
| − | |||
==وضعیت نشر== | ==وضعیت نشر== | ||
| − | اولین چاپ در زمان حیات مولف | + | به نوشته [[آقا بزرگ طهرانی]]، نسخه اصلی «جواهرالکلام» که مؤلف آن را تصحیح کرده بود، ۴۴ جلد داشته است. هم‌اکنون [[نسخه خطی|نسخه‌های خطی]] متعددی از جلدهای گوناگون جواهر در برخی کتابخانه‌های [[نجف]]، [[قم]]، [[تهران]]، [[مشهد]] و همدان وجود دارد. |
| + | |||
| + | اولین چاپ این کتاب در زمان حیات مولف ۱۲۶۲ هـ.ق، در شش مجلد رحلی بود که تا سال ۱۳۷۶ هـ.ق، ۲۴ بار چاپ شد. چاپ جدید آن در فاصله سالهای ۱۳۷۷ تا ۱۳۹۸ هـ.ق در ۴۳ جلد در نجف، تهران و بیروت بود. چاپ اخیر این کتاب با تحقیقی کامل و استوار در موسسه نشر اسلامی قم در حال انجام است که تاکنون ۱۶ جلد آن منتشر شده است. | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
| − | |||
| − | |||
| + | *[http://www.tahoordanesh.com/page.php?pid=11315 دایرة المعارف طهور، ذیل مدخل "جواهرالکلام"]، (۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۱). | ||
| + | *[http://www.hawzah.net/FA/articleview.html?ArticleID=85934 "نگاهی به کتاب نفیس جواهرالکلام"، محمدفاضل استرآبادی، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]، (۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۱). | ||
| + | *[[نرم افزار جامع فقه اهلبیت (علیهم السلام) ۲|نرم افزار جامع فقه اهلبیت]]، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. | ||
| + | |||
| + | {{فقه}} | ||
[[رده:منابع فقهی]] | [[رده:منابع فقهی]] | ||
| + | [[رده:منابع فقه استدلالی]] | ||
| + | <references /> | ||
| + | [[رده:منابع فقه شیعه]] | ||
| + | [[رده:کتابهای فقهی]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۳۲
«جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام» اثری جامع و استدلالی به زبان عربی در فقه امامیه، تألیف شیخ محمدحسن نجفی، معروف به "صاحب جواهر" (م، ۱۲۶۶ ق) است. این کتاب، شرح مبسوط کتاب «شرایع الاسلام» علامه محقق حلی (م، ۶۷۶ ق) می‌باشد. «جواهرالکلام» را میتوان دائرة المعارف فقهی شیعی نامید، زیرا از نظر گسترش و جامعیت نظرات و آراء دانشمندان و فقهای اثنی‌عشری، از تمام کتب قبل برتر است. «جواهرالکلام» را بزرگ‌ترین اثر فقهی در تاریخ اسلام برشمرده و گفته‌‌اند که هیچ فقیهی برای استنباط احکام، بی‌نیاز از این کتاب نیست.
محتویات
مؤلف
شیخ محمدحسن نجفی معروف به «صاحب جواهر» (۱۲۶۶-۱۲۰۰ ق)، فقیه اصولی و از مراجع بزرگ شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. او از شاگردان علمای بزرگی مانند شیخ جعفر کاشف الغطاء، سید جواد عاملى، سید محمد مجاهد.
صاحب جواهر تکمیل کننده فقه و اصولی بود که مدت طولانی در قرن ۱۱ و ۱۲ در حوزه‌های علمیه به سستی و خاموشی رفته بود و وحید بهبهانی به آن رونق داده بود. حوزه درسی صاحب جواهر مرکز تجمع فضلا و دانشمندان بزرگی چون شیخ جعفر شوشتری و میرزا محمدحسن شیرازی، میرزا حبیب‌الله رشتی، شیخ محمدحسن مامقانی و شیخ عبدالحسین تهرانی بود.
کتاب «جواهر الکلام» از مهمترین آثار علمی شیخ محمدحسن نجفی است. برخی دیگر از تألیفات او عبارتند از: نجاة العباد فى المعاد، هدایة الناسکین، رساله در احکام روزه، مقالاتى در اصول فقه.
 | |
| نویسنده | شیخ محمدحسن نجفی |
| موضوع | فقه شیعه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۴۳ |
| مصحح | عباس قوچانی |
|
| |
معرفی کتاب
شیخ محمدحسن نجفى در ۲۵ سالگى نگارش کتاب کم‌نظیر «جواهر الکلام» را که در شرح کتاب «شرایع‌الاسلام» محقق حلى است آغاز کرد.
«جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام» در ۴۳ جلد، در حقیقت دائرة‌المعارف فقه شیعه و یک مجموعه کامل فقهی است که حاوی نظریات و آرای فقهی علمای متقدم و متأخر است. چنان که در وصف آن گفته شده که: نسبت «جواهر» به فقه، مثل نسبت کتاب «بحارالانوار» علامه مجلسی نسبت به اخبار اهل بیت علیهم السلام است.
مؤلف در این کتاب، تمامی فروعات فقهیه را از اول تا آخر (عبادات، عقود، ایقاعات، احکام) با ادله آنها در کمال دقت نظر بررسی کرده و مسائل و موضوعات گوناگون و متنوع را از جنبه های مختلف با احاطه کامل بر اقوال علما و استناد به آیات قرآنی و روایات و استدلالات منطقی تطبیق داده است.
کتاب «جواهر» یکی از نوادر و غرائب روزگار است که عمر یک فرد با آن همه اشتغالات مرجعیت باید آن چنان بابرکت باشد که به جمع‌آوری و تألیف چنین موسوعه و دائرة‌المعارف بزرگ، یک تنه قیام ورزد، چون «جواهر» با چاپ‌های کنونی که هر جلد بالغ بر ۵۰۰ صفحه است، در حدود ۲۱۵۰۰ صفحه می‌‌گردد، که نگارش و یا مطالعه آن یک عمر بابرکتی می‌‌طلبد.
اهمیت کتاب
کتاب «جواهر الکلام» از دیدگاه تمام علما و تراجم حائز اهمیت است و پس از تألیف، بسیار مورد اقبال و ستایش عالمان شیعه قرار گرفت، که از یک سو به دلیل شخصیت مؤلف آن بود و از سوی دیگر به دلیل ویژگی‌‌های انحصاری آن.
- شیخ انصارى نیز گفته است: براى مجتهدى که بخواهد احکام الهى را استنباط کند، کافى است کتابهاى «جواهر» و «وسائل الشیعه» را در اختیار داشته باشد و کمتر اتفاق مى‌افتد که به کتابى از پیشینیان نیازمند شود.
- شیخ عبدالحسین تهرانی: اگر مورخ زمان صاحب جواهر، تصمیم گیرد که حوادث عجیبه آن زمان را ثبت اوراق نماید، هر آینه عجیب‌تر از تصنیف کتاب «جواهرالکلام» چیز دیگری را سراغ نتواند کرد.
- محدث نوری: شیخ محمدحسن صاحب جواهر، شخصیتی است که ریاست امامیه در عصر خویش به او منتهی گردید و کتاب او نظیر و همانند ندارد و در اسلام کتابی همانند آن در حلال و حرام نوشته نشده است.
- سید محسن امین (م، ۱۳۷۱ ق) درباره این کتاب مى‌نویسد: در فقه اسلام کتابى به همتایى «جواهرالکلام» نیست.
- شهید مطهری: اکنون هیچ فقیهی خود را از «جواهر» بی‌نیاز نمی‌‌داند. این کتاب مکرر چاپ شده است... کتاب «جواهر» عظیم‌ترین کتاب فقهی مسلمین است و با توجه به این که هر سطر این کتاب مطلب علمی است و مطالعه یک صفحه آن، وقت زیاد و دقت زیادتری می‌‌خواهد، میتوان حدس زد که تألیف این کتاب بیست هزار صفحه‌ای، چقدر نیرو برده است. او سی سال تمام یک سره کار کرد تا چنین اثر عظیمی به وجود آورده، این کتاب مظهر نبوغ و همت و استقامت و عشق و ایمان یک انسان به کمال خویشتن است.
محتوای کتاب
کتاب «جواهرالکلام» مانند «شرایع الاسلام»، شامل چهار بخش کلی عبادات، عقود، ایقاعات و احکام است. از جلد ۱ تا ۲۱، عبادات و از جلد ۲۱ تا ۳۱، عقود و از جلد ۳۲ تا ۳۵، ايقاعات و از جلد ۳۵ تا ۴۳، احكام مطرح شده است.
این کتاب همچنین مشتمل بر مطالب زیر می باشد:
- بخش مهمی درباره چگونگی استنباط احکام فقهی از احادیث
- اقوال و آراء فقهای متقدم و متأخر و یا معاصر شیعه
- اقوال فقهای مذاهب دیگر مانند «زیدیان» و بعضی از فقهای بزرگ اهل تسنن مانند "ابوحنیفه و شافعی" (البته این آراء و اقوال در بعضی احکام آمده است).
باید گفت که شیوه صاحب جواهر در «جواهرالکلام» چنین است که نخست یک اصطلاح فقهی را آورده و به بحث درباره جنبه های ادبی و لغوی آن پرداخته و بعد عبارت متن «شرایع الاسلام» را به صورت مزجی ذکر کرده و با استدلال تفصیلی، ضمن اشاره به اقوال و آراء دانشمندان بزرگ شیعه در هر مورد آن را نقد کرده و رأی نهایی خود را با استدلال منطقی و استناد به آیات و روایات و اجماع و دلایل عقلی ثابت نموده است.
در این کتاب علاوه بر مباحث فقهی و اصولی و قرآنی و حدیثی و ادبی، مطالب متنوع دیگری از جلمه: عادات و سنت های متداول آن زمان، حوادث مهم آن زمان مانند «واقعه شیوع بیماری طاعون»، و در مبحث نماز، ذکر امارات قبله، زاویه انحراف قبله شهرهای مختلف اسلامی آمده است.
ویژگی‌‌های کتاب
- از ویژگى های «جواهرالکلام»، وسعت تتبع و دقت مؤلف در جمع اقوال و نظریات فقهاى قبلی شیعه است.
- دومین خصوصیت، اسلوب و روش بى‌نظیرى است که از ابتدا تا انتهاى کتاب ثابت مانده است.
- سومین ویژگى این که با داشتن کتاب «جواهر» از بسیارى از کتابهاى فقهى استدلالی مى توان بى نیاز شد و مجتهد با رجوع به این کتاب مى تواند اطمینان پیدا کند در بسیارى از مسائل فقهى نیازى به کتاب دیگرى ندارد، اما سایر کتابهاى فقهى این گونه نیستند. در نقل قولى که از صاحب جواهر شده این گونه میگوید: «من کان عنده جامع المقاصد و الوسائل و الجواهر فلا یحتاج إلى کتاب للخروج عن عهدة الفحص الواجب على الفقیه فی آحاد المسائل الفرعیّة»؛ یعنی فقیهی که نزدش کتابهای «جامع‌المقاصد»، «وسائل‌الشیعه» و «جواهرالکلام» باشد برای جستجوی لازم و واجب که بر عهده‌اش به جهت به دست آوردن حکم فقهی است، محتاج کتاب دیگری نیست.
- از خصوصیات دیگر این که مسائل و فروع کمیاب و نادر فقهى که در سایر کتابهاى فقهى پیدا نمى شود در جواهر ذکر شده است و بنابراین، این کتاب جامع فروع و امهات مسائل فقهى است. مؤلف در بعضی موارد بابی گشوده و با عنوان «فائده، فوائد و ...» آنچه را که محقق حلی و دیگران به آن نپرداخته اند، بحث کرده است.
- تعابیر اختصاری زیادی در مورد نام اشخاص و آثار علمی آمده است، مانند "فاضل" برای علامه حلی، "خراسانی" برای فاضل سبزواری، "شارح الدروس" برای آقا حسین خوانساری و...
به دلیل همین خصوصیات و ویژگى هاى خاص «جواهرالکلام»، در تمام مراکز علمى فقهى و نزد دانش پژوهان فقه، این کتاب ارزنده وجود دارد.
شروح و حواشی کتاب
شروح و حواشی متعددی بر «جواهرالکلام» یا بخش هایی از آن تألیف شده که شرح حال آنها در کتاب «البدر الزاهر فی تراجم اعلام کتاب الجواهر» -اثر ناصر کرمی- آمده است. برخی از شروح این کتاب به نقل از «الذریعه» عبارت است از:
- الانصاف فی تحقیق مسائل الخلاف من كتاب جواهر الكلام، اثر شیخ محمدطه نجف (م ۱۳۲۳ ق)؛
- بحر الجواهر، اثر علی بن باقر بروجنی؛
- الهدایة الی المرام من مبهمات جواهر الکلام، اثر سید محمدباقر موسوی همدانی (قم ۱۳۷۹ش).
همچنین علمای بزرگی چون: آیت‌الله بروجردی، سید ابوتراب خوانساری، سید عبدالله بهبهانی، سيد عبدالاعلى موسوى سبزوارى، ملا علی کنی، زین‌العابدین مازندرانی و آقا ضياء‌الدين عراقى، بر «جواهر» حاشیه نوشته‌اند.
وضعیت نشر
به نوشته آقا بزرگ طهرانی، نسخه اصلی «جواهرالکلام» که مؤلف آن را تصحیح کرده بود، ۴۴ جلد داشته است. هم‌اکنون نسخه‌های خطی متعددی از جلدهای گوناگون جواهر در برخی کتابخانه‌های نجف، قم، تهران، مشهد و همدان وجود دارد.
اولین چاپ این کتاب در زمان حیات مولف ۱۲۶۲ هـ.ق، در شش مجلد رحلی بود که تا سال ۱۳۷۶ هـ.ق، ۲۴ بار چاپ شد. چاپ جدید آن در فاصله سالهای ۱۳۷۷ تا ۱۳۹۸ هـ.ق در ۴۳ جلد در نجف، تهران و بیروت بود. چاپ اخیر این کتاب با تحقیقی کامل و استوار در موسسه نشر اسلامی قم در حال انجام است که تاکنون ۱۶ جلد آن منتشر شده است.
منابع
- دایرة المعارف طهور، ذیل مدخل "جواهرالکلام"، (۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۱).
- "نگاهی به کتاب نفیس جواهرالکلام"، محمدفاضل استرآبادی، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، (۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۱).
- نرم افزار جامع فقه اهلبیت، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
| فقه | ||
| کلیات: | تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی | |
| منابع: | عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ... | |
| ↓ رده ها ↓ | ||
| فقه: | فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه | |
| اصول فقه: | اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه | |
| احکام: | احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام | |
