سخط

«سَخَط» به معنای خشم و غضب شديد است و در مقابل آن، مفهوم «رضا» و خوشنودی قرار دارد. این کلمه در قرآن کریم در مورد خدای تعالی و نیز انسان‌ها به کار رفته است.

مفهوم‌شناسی

«السَّخَط و السُّخْط، الغضب الشديد المقتضی للعقوبة، و هو من اللّه تعالى إنزال العقوبة»؛ خشم شدیدى که مقتضى عقوبت و بد فرجامى است. این سخط از سوى خداى تعالى، نزول و فرستادن عقوبت است.

«سخط» را صاحبان صحاح و قاموس و اقرب الموارد، غضب مطلق گفته‌ اند، ولى راغب اصفهانی در آن «شدّت» را قید کرده است.

مفهوم «سخَط» معمولا در مقابل «رضا» و خوشنودی آمده است، مثل‌ آیه: «...اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ وَ کرِهُوا رِضْوانَهُ...» و آیه «أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ کمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ...».

سخط خداوند

در قرآن کریم برخی آیات پیرامون سخط الهی آمده است، مانند:

• «أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ کمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصیرُ» آیا کسى که رضاى پروردگار را پیروى مى ‌کند، همانند کسى است که به سوى خشم پروردگار بازگشته و جایگاهش جهنم است که بدجایگاهى است؟!
• «تَرى‌ کثیراً مِنْهُمْ یتَوَلَّوْنَ الَّذینَ کفَرُوا لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَیهِمْ وَ فِی الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ» مى ‌بینى بسیارى از آنها را که با کافران پیوند دوستى دارند، چه بد اعمالى از پیش براى معاد خود فرستادند؛ اعمالى که خشم الهى را در پى دارد و براى همیشه در عذاب خواهند بود.»
• «ذلِک بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ وَ کرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ» این، براى آن است که پیروى از خشم پروردگار کردند و از آنچه باعث خشنودى اوست، کراهت داشتند؛ در نتیجه خداوند کارهایشان را نابود کرد.»

سخط بندگان

سخط در بندگان به معنای اعتراض به تقدیرات خدا، از رذایل اخلاقى است و ضد آن «رضا» است. مانند آنچه در این آیه کریمه آمده است: «وَ مِنْهُمْ مَنْ یلْمِزُک فِی الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ یسْخَطُونَ‌» گروهى از آنها درباره صدقات از تو عیب مى‌گیرند. البته اگر سهمى به آنها داده شود، راضى مى‌شوند و اگر چیزى به آنها داده نشود، خشمگین مى‌ گردند.»

در شأن نزول آیه فوق نقل شده که: پیامبر صلّی اللّه علیه وآله مشغول تقسیم اموالی (از غنائم یا مانند آن) بود که یکی از طایفه «بنی تمیم» فرا رسید و گفت: ای رسول خدا! عدالت را رعایت کن! پیامبر فرمود: وای بر تو، اگر من عدالت نکنم چه کسی عدالت خواهد کرد؟! در این هنگام این آیه و آیه بعد نازل شد و به این گونه افراد اندرز داد.

همان طور که رضا از صفات پسندیده و لشکریان عقل و رحمان است، سخط از لشکریان جهل و شیطان است و آن عبارت از ناخشنودى و اعتراض به تقدیرات و اراده الهی است که از شاخه‌هاى ناخوشایندى به افعال خداوندى است.

این صفت ناشى از ضعف معرفت به مقام ربوبیت و جهل به کمال حق و صفات و افعال خدا است و ضعف و یا نبود شناخت از آثار دوستى نفس و دنیاطلبى است که چشم و گوش انسان را جز از شهوات و آرزوهاى دنیوى کور و کر مى‌کند. چنین افراد به خاطر احتجاب و پوشیده بودن از مقامات روحانى و مراتب اهل معرفت، از ابتلا و امتحان هایى که وسیله اصلاح نفس و تربیت دل‌هاى انسان‌ها است روى گردان مى‌شوند و از رو آوردن دنیا که بدترین فتنه امتحان است راضى و خوشحال مى‌گردند، در حالى که از حضرت على علیه السلام روایت شده است: «انّ عظیم الاجر لمع عظیم البلاء و ما احبّ الله قوما الّا ابتلاهم»؛ همانا اجر بزرگ در مقابل مصیبت بزرگ است و هیچ گروهى را خدا دوست نداشته جز آن که آن‌ها را مبتلا کرده است.

منابع

• قرآن کریم.
• مفردات الفاظ قرآن، راغب اصفهانی.
• قاموس قرآن، سید علی‌اکبر قرشی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۱.
• "سخط"، اصطلاحنامه جامع علوم اسلامی بازیابی: ۳ اسفند ۹۲.
• برگزیده تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، تنظیم احمدعلی بابایی.