نماز طواف

نماز طواف یا «رکعتا الطواف»، دو رکعت نماز است که حاجی پس از هر طواف، در مسجد الحرام و پشت مقام ابراهیم می‌گزارد. فقیهان امامیه آن را در طواف واجب واجب و در طواف مستحب مستحب می‌دانند و مهم‌ترین مستند آن را آیهٔ ۱۲۵ سوره بقره شمرده‌اند: «وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى»؛ «و از مقام ابراهیم، جایگاهی برای نماز بگیرید». در روایات، این دو رکعت «فریضه» خوانده شده و بر خواندن بی‌درنگ آن پس از فراغت از طواف تأکید شده است. جای اصلی آن پشت مقام است و در حال ازدحام، خواندنش در کنار مقام نیز جایز شمرده شده است. این نماز از مناسک حج و عمره شمرده می‌شود.

تعریف و جایگاه

در منابع فقهی، این نماز «صلاة الطواف» و «رکعتا الطواف» نامیده می‌شود و آخرین عمل طواف است. جواهر الکلام آن را از لوازم طواف می‌شمارد. پیوند طواف با نماز در روایتی از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) چنین آمده است: «الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ صَلَاةٌ»؛ «طواف گرد خانه، نماز است.»

امام صادق علیه السلام نیز فرمود: «إِذَا فَرَغْتَ مِنْ طَوَافِكَ فَأْتِ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ علیه السلام فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ، وَاجْعَلْهُ إِمَاماً»؛ «چون از طوافت فارغ شدی، به مقام ابراهیم برو و دو رکعت نماز بگزار و مقام را پیش روی خود قرار ده.»

وجوب یا استحباب

مشهور فقیهان امامیه دو رکعت طواف را در طواف واجب واجب می‌دانند؛ جواهر الکلام این قول را «شهرت عظیم» وصف کرده و در الخلاف آن را به «عامهٔ اهل علم» نسبت می‌دهد. همان کتاب قولی به عدم وجوب را از شافعی و گروهی ناشناخته از امامیه نقل می‌کند. در برابر، قولی شاذ به استحباب مطلق نیز گزارش شده که جواهر الکلام آن را از السرائر و الریاض نقل می‌کند و علامه حلی در تذکرة الفقهاء به قولی شاذ نسبت داده است.

در طواف مستحب، دو رکعت پس از آن مستحب است و در هر جای مسجد الحرام می‌توان آن را خواند.

وقت و مکان

وقت این نماز، پس از فراغت از طواف است و تأخیر آن روا نیست. در ادامهٔ روایت پیشین آمده است: «وَلَا تُؤَخِّرْهُمَا سَاعَةً تَطُوفُ وَتَفْرُغُ فَصَلِّهِمَا»؛ «و آن دو را به تأخیر نینداز؛ همان ساعت که طواف می‌کنی و فارغ می‌شوی، آن دو را بخوان.»

این نماز از نمازهایی است که در همهٔ ساعات خوانده می‌شود. امام صادق علیه السلام فرمود: «وَهَاتَانِ الرَّكْعَتَانِ هُمَا الْفَرِيضَةُ، لَيْسَ يُكْرَهُ أَنْ تُصَلِّيَهُمَا فِي أَيِّ السَّاعَاتِ شِئْتَ، عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَعِنْدَ غُرُوبِهَا»؛ «این دو رکعت همان فریضه است و مکروه نیست که آنها را در هر ساعتی بخوانی، حتی هنگام طلوع و غروب خورشید.»

در برابر، از امام باقر علیه السلام روایتی نقل شده که خواندن آن را هنگام زرد شدن و برآمدن خورشید مکروه شمرده است. به گزارش وسائل الشیعة، شیخ طوسی این روایت را بر تقیه حمل کرده است.

محل نماز، پشت مقام ابراهیم است. امام رضا علیه السلام در پاسخ کسی که می‌پرسید در مقام امروز نماز بگذارد یا در جایگاه پیشین آن، فرمود: «حَيْثُ هُوَ السَّاعَةَ»؛ «همان‌جا که امروز است.» خواندن آن در غیر مقام، به تصریح روایت، اعاده را لازم می‌کند: «لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يُصَلِّيَ رَكْعَتَيْ طَوَافِ الْفَرِيضَةِ إِلَّا خَلْفَ الْمَقَامِ... فَإِنْ صَلَّيْتَهُمَا فِي غَيْرِهِ فَعَلَيْكَ إِعَادَةُ الصَّلَاةِ»؛ «هیچ‌کس دو رکعت طواف واجب را جز پشت مقام نمی‌گزارد... و اگر آن دو را در جای دیگر خواندی، اعادهٔ نماز بر توست.»

این حکم استثناهایی دارد. در حال ازدحام، امام کاظم علیه السلام دو رکعت طواف واجب را برابر مقام و نزدیک سایه‌بان مسجد خواند. شیخ صدوق و پدرش خواندن آن را برای طواف نساء در دیگر جای‌های مسجد جایز دانسته‌اند، و شیخ طوسی در الخلاف آن را در غیر مقام جایز و مجزی دانسته است.

کیفیت

نماز طواف دو رکعت با یک سلام است و در حج و عمره، پیش از سعی خوانده می‌شود. در رکعت اول پس از حمد، سوره توحید و در رکعت دوم پس از حمد، سوره کافرون خوانده می‌شود. مستند آن، روایت معاویة بن عمار است که امام صادق علیه السلام در آن فرمود: «وَاقْرَأْ فِي الْأُولَى مِنْهُمَا سُورَةَ التَّوْحِيدِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، وَفِي الثَّانِيَةِ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ»؛ «در رکعت اول سورهٔ توحید، «قل هو الله أحد»، و در دوم «قل یا ایها الکافرون» را بخوان.»

به گزارش جواهر الکلام، شیخ طوسی در کتاب الصلاة «جحد» (کافرون) را در رکعت اول و توحید را در دوم گفته است؛ ولی مشهور همان ترتیب نخست است. پس از نماز، تشهد، حمد و ثنای خداوند، صلوات بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و دعا برای قبولی عمل مستحب است.

احکام

ترک و قضا

اگر کسی دو رکعت را فراموش کند و در مکه یادش بیاید، باید به مقام بازگردد و بخواند. امام صادق علیه السلام فرمود: «فَلْيُصَلِّهِمَا حَيْثُ ذَكَرَ، وَإِنْ ذَكَرَهُمَا وَهُوَ فِي الْبَلَدِ فَلَا يَبْرَحْ حَتَّى يَقْضِيَهُمَا»؛ «آن دو را هرجا که یادش آمد بخواند؛ و اگر در شهر یادش آمد، نرود تا آنها را بخواند.» اگر بازگشت برایش مشقت داشته باشد، همان‌جا می‌خواند.

اگر کسی بمیرد و آنها را نخوانده باشد، بر پایهٔ دیدگاه مشهور، ولی او قضا می‌کند. در روایت آمده است: «مَنْ نَسِيَ أَنْ يُصَلِّيَ رَكْعَتَيْ طَوَافِ الْفَرِيضَةِ حَتَّى خَرَجَ مِنْ مَكَّةَ فَعَلَيْهِ أَنْ يَقْضِيَ، أَوْ يَقْضِيَ عَنْهُ وَلِيُّهُ أَوْ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ»؛ «هر که دو رکعت طواف واجب را فراموش کند تا از مکه بیرون رود، بر اوست که قضا کند، یا ولی او یا مردی از مسلمانان از سوی او قضا کند.»

از یکی از دو امام باقر و صادق علیهما السلام نقل شده است: «إِنَّ الْجَاهِلَ فِي تَرْكِ الرَّكْعَتَيْنِ عِنْدَ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ علیه السلام بِمَنْزِلَةِ النَّاسِي»؛ «نادان در ترک دو رکعت نزد مقام ابراهیم، مانند فراموش‌کننده است.» در ترک عمدی نیز، به گزارش جواهر الکلام، مقتضای اصل وجوب بازگشت به مقام است.

زیاد و کم شدن طواف

اگر طواف‌کننده عمداً بر هفت شوط بیفزاید، طواف باطل می‌شود و باید آن را از سر بگیرد. اگر سهواً یک شوط بیفزاید، در قول مشهور باید شش شوط دیگر بر آن بیفزاید تا چهارده شوط شود و سپس چهار رکعت نماز بخواند. امام صادق علیه السلام در پاسخ کسی که هشت شوط طواف واجب کرده بود فرمود: «فَلْيَضِفْ إِلَيْهَا سِتّاً، ثُمَّ يُصَلِّي أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ»؛ «شش شوط بر آن بیفزاید و سپس چهار رکعت نماز بخواند.»

اگر شوطی از طواف کم شود و در مطاف باشد، آن را تمام می‌کند؛ اگر از نیمه گذشته باشد و مانعی پیش آید، بازمی‌گردد و تمام می‌کند؛ و اگر کمتر از نیمه باشد، از سر می‌گیرد. نماز پس از کامل شدن طواف خوانده می‌شود و اگر طواف به سبب نقص طهارت اعاده شود، نماز نیز اعاده می‌شود؛ واجب به‌صورت واجب و مستحب به‌صورت مستحب.

منابع

• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۱۹.
• حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق؛ ج۹.
• قرآن کریم؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.

فقه
کلیات:	تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی
منابع:	عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ...
↓ رده ها ↓
فقه:	فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه
اصول فقه:	اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه
احکام:	احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام