شرح منظومه سبزواری (کتاب)
کتاب «شرح المنظومه» تألیف ملاهادی سبزواری (۱۲۱۲-۱۲۸۹ ق)، از مهمترین آثار شیعه در حوزه منطق و فلسفه اسلامی است. این کتاب زمینهای برای فهم درس «أسفار اربعه» میباشد و جزو کتب درسی حوزههای علمیه قرار دارد.
 | |
| نویسنده | ملا هادی سبزواری |
| موضوع | فلسفه و منطق |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۵ |
| تصحیح | حسن حسنزاده آملى |
|
| |
مؤلف
حاج ملاهادی سبزواری (۱۲۱۲-۱۲۸۹ ق)، حکیم، عارف، فیلسوف و شاعر مشهور شیعه در قرن ۱۳ قمری است. او از شاگردان علمای بزرگی چون ملا علی نوری اصفهانی، شیخ محمدتقی اصفهانی و محمدابراهیم کرباسی بود و آخوند خراسانی از شاگردان مبرز اوست.
حکیم ملا هادی با همه شخصیت علمی خویش، روح بلندی داشت و زندگی را تنها از دریچه حکمت و فلسفه نمینگریست و زاهدانه میزیست.
حکیم سبزواری آثار متعددی در حوزه عرفان، فلسفه، منطق و شعر تألیف نمود، از جمله: منظومه و شرح منظومه، اسرار الحکم، حاشیه بر اسفار اربعه، شرح الاسماء، هدایة الطالبین، دیوان اشعار.
معرفی كتاب
«شرح منظومه» حاصل تلاش بیش از بیست سال از عمر بابرکت حاج ملاهادی سبزواری در سنین جوانی است. مؤلف خود در آخر کتاب، تاریخ شروع آن را سال ۱۲۴۰ قمری و زمان ختم آن را سال ۱۲۶۱ قمری یاد کرده است.
حکیم سبزورای با انگیزه تلخیص و تنظیم یک دوره موضوعات منطقی، فلسفی و عرفانی، سرودن اشعار خود را آغاز کرد. مقصود از این تألیف، ایجاد زمینه و دیدگاه عمومی، منطقى، فلسفی و عرفانى برای ورود به درس «اسفار اربعه» ملاصدرا و فهم آن بود. وی با زبردستی و مهارت خاص موفق به انجام این امر شد و در قالب شعرهای زیبا این کار را انجام داد. هیچ کتابی پس از تألیف شرح منظومه، تاکنون نتوانسته جایگزین آن از حیث روش و مبانی گردد.
حاج ملاهادی پس از فراغت از تألیف منظومه و شرح آن، به تدریس آن پرداخت. در اهمیت این اثر نفیس و کمنظیر همین بس که از زمان تألیف تاکنون همواره در حوزههای علمیه و حتی در عصر حکیم سبزواری در مرکز علوم عقلی تهران جزو کتابهای درسی بوده است.
محتوای كتاب
شرح منظومه حاوی دو علم حکمت و منطق میباشد. مرحوم حاجی ابتدا حکمت را نوشته بعد منطق را به آن اضافه کرده است. حکیم در بخش حکمت که نام آن را «غُرَرالفرائد» گذاشته است، با طبع روان خویش بیش از هزار بیت شعر پیرامون حکمت سروده و در آن به بررسی مسائل مهم فلسفه پرداخته است و چون این بخش دارای مفاهیم بسیار دقیق فلسفی بوده، پس از فراغت از نظم آن خود به شرحش پرداخته است.
بخش دیگر کتاب مربوط به مباحث منطق به نام «الئالی المنتظمه» است. مؤلف در این جا با سردون اشعاری بالغ بر سیصد بیت، دقیقترین مباحث منطق را به نظم درآورده و با زبان فصیح عرب معضلات این علم را بیان کرده است و چون این اشعار نیز بسیار پیچیده و دقیق است، خود پس از فراغت از نظم به شرح ابیات پرداخته که اکنون آن شرح در ذیل منظمومه وی به چاپ رسیده و با نام «شرح اللئالی المنتظمه» موسوم است. مجموع مباحث منطق و فلسفه امروزه به نام شرح منظومه سبزواری معروف است و علاوه بر این که نشان میدهد حاج ملا هادی عالمی منطقی و فیلسوفی بزرگ بوده، شاعری زبردست و توانا نیز بوده است.
مطالب کتاب در پنج جلد، شامل هفت مقصد تدوین شده و هر مقصد خود به چند فریده و هر فریده به چند غرر تقسیم می شود:
- مقصد اوّل: در امور عامه
- مقصد دوم: در جواهر و اعراض
- مقصد سوم: در الاهیات به معنی الاخص
- مقصد چهارم: در طبیعیات
- مقصد پنجم: در نبوات و منامات
- مقصد ششم: در معاد جسمانی و روحانی
- مقصد هفتم: در علم اخلاق
شروح و تعلیقات کتاب
تاکنون بیش از چهل شرح و تعلیق و حاشیه بر «منظومه» نوشته شده است، که می توان به شروح و تعلیقات علمای زیر اشاره کرد:
شرح منظومه ملا محمد (فرزند مؤلّف)، حاشیه ملا محمدکاظم خراسانی و شروح و تعلیقات بسیار ارزشمند میرزا مهدی آشتیانی، شیخ محمدتقی آملی، آخوند هیدجی، میرزا احمد آشتیانی، سید ابوالحسن رفیعی و امام خمینی.
یکی از شروح کم نظیر آن، شرح استاد شهید مرتضی مطهری می باشد که هم به زبان فارسی و هم عربی نگاشته شده است. کتاب «شرح المنظومه» با تعلیق و تصحیح مفصل علامه حسن زاده آملی نیز به چاپ رسیده است. حواشی آیتالله حسنزاده به شیوه «قوله... أقول» با ذکر شماره در پاورقی کتاب ذکر شده است.
منابع
- نرم افزار نور الحکمة، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- "شرح منظومه"، حافظ فرزانه، مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه.
