شافعی

«محمد بن ادریس شافعی» (۱۵۰-۲۰۴ ق)، پیشوای یکی از مذاهب چهارگانه فقهی اهل سنت در قرن دوم هجری است و به پیروان او در فقه، «شافعی» گفته می‌شود. کتاب "الأمّ" و "احکام القرآن" از مهمترین آثار او به شمار می‌رود. شافعی با این که سنّی مذهب بود، در عین حال به اهل بیت پیامبر (علیهم‌السلام) علاقه وافر داشت.

نام کامل	محمد بن ادریس شافعی
زادروز	۱۵۰ قمری
زادگاه	غزه، فلسطین
وفات	۲۰۴ قمری
مدفن	قاهره، مصر
اساتید	مسلمی زنجی، مالک ابن انس، سفیان بن عیینه،...
آثار	کتاب الأمّ، احکام القرآن، الرساله، الحجة، الوصایا الکبیره، اختلاف اهل العراق، ابطال الاستحسان،...

زندگی‌نامه

ابوعبدالله محمد بن ادریس بن عباس بن عثمان بن شافع، در سال ۱۵۰ هجری بعد از وفات ابوحنیفه در شهر غزه در فلسطین متولد شد. شافعی در نزد اهل سنت به "ناصر الحدیث" و "مجدد القرن الثالث" معروف است.

محمد شافعی در مکه، حدیث و فقه را از مسلمی زنجی فراگرفت. در سن ۲۰ سالگی در محضر مالک ابن انس (پیشوای فرقه مالکی) و ابن عیینه در مدینه علم‌آموزی و نقل روایت کرد و با محمد بن حسن شیبانی و عبدالله ابن عباس مراوداتی داشت.

احمد بن حنبل (پیشوای حنبلیان) که خود شخصیتی معروف و صاحب رأی در فقه بود، به هنگامی که شافعی را در بغداد دیدار کرد، احترام ویژه‌ای برایش قائل شد و پیاده در کنار مرکب شافعی راه می‌رفت و عزتش را گرامی می‌داشت.

تمجیدها و توصیف هاى فراوانى از سوى بزرگان اهل سنت براى او صادر شده است و او از شأن و مقام والایى نزد آنان برخوردار مى باشد؛ به گونه اى که بیشتر اهل سنت در طول تاریخ، از لحاظ فقهى پیرو شافعى بوده اند؛ زیرا مالک بن انس و احمد بن حنبل که هر کدام بنیانگذار فرقه و مکتبى فقهى هستند، او را ستوده و از دیگران اعلم دانسته اند.

شافعی همواره از اهل بیت (علیهم السلام) به نیکى یاد کرده و خود را جزء محبّین آنان مى دانست، تا جائی که بخاطر محبت و طرفدارى از حرکت هاى حق طلبانه و اصلاح گرایانه آنان، مانند طرفدارى از قیام «زید بن علی بن الحسین» به زندان افتاد. این شعر در فضیلت اهل بیت پیامبر منسوب به شافعی می‌باشد:

یا اهلَ بیت رسول الله حبُّکم * فرضٌ مِن الله فی القرآن أنزله

کفاکُم مِن عظیم القدر انّکم * مَن لا یُصلّی علیکم لا صلاةَ لَه

محمد بن ادریس شافعی در تاریخ ۲۰۰ هجری به مصر رفت و در اواخر ماه رجب سال ۲۰۴ هجری در پنجاه سالگی وفات یافت و در قاهره به خاک سپرده شد.

آثار و تألیفات

گفته شده که شافعی ۱۱۳ کتاب در فقه، تفسیر و اصول و ادبیات و... نوشته است، از جمله:

• کتاب الأمّ، که مهمترین کتاب فقهی او به شمار می رود.
• الرساله، در علم اصول
• احکام القرآن
• الحُجة
• الوصایا الکبیرة
• اختلاف اهل العراق
• ابطال الاستحسان
• جامع المزنی الکبیر و الصغیر.

شافعی در حجاز و در عراق از همان دوران بلوغ تا ۵۰ سالگی مذهبی را داشته که پس از ورودش به مصر آن مذهب عنوان قدیمی پیدا کرده و امام شافعی از تمام مسائل آن تبری جسته است و کتاب "رسائل شافعی"، اصول و اساس مکتب جدید را بیان می کند و کتاب چهار هزار صفحه‌ای "الأمّ" مشتمل بر مسائل این مذهب جدید است. به اتفاق نظر فقها کتاب "الحجة" مشتمل بر مذهب قدیم شافعی بوده است.

ویژگی‌های مکتب شافعی

اصول فقه شافعی

فقه شافعی، بین فقه اهل رأی و فقه اهل حدیث ارتباط برقرار می کند. شافعی در فقهش ابتدا از قرآن برای حکم و تشریع مدد گرفت و سنت نبوی را هم مفسر و مبیّن قرآن می دانست. شافعی به حدیث بسیار اهمیت می داد و برای راوی حدیث تمام شرایط را از قبیل راستی، درستی، دیانت، حافظه و ...، در نظر می گرفت. بعد از قرآن و حدیث، به اجماع مسلمین در مسائل فقهی توجه داشت و برای اجماع هم شرایطی داشت.

شافعی علم کلام را دوست نداشت و آنرا بدعت می دانست. او برای علم اصول قواعدی را وضع کرد، چنانکه فخر رازی نسبت شافعی را به علم اصول، مانند نسبت ارسطو به علم منطق می داند.

شافعی استنباط احکام فرعی را در کتاب، سنت، اجماع و آثار اصحاب و قیاس منحصر نمود و در رد استحسان -به معنی مصلحت اندیشی و صوابدید عقلهای عامه-، دلائل قوی و محکمی را اقامه کرد. وی عُرف و مصالح مرسله را نیز باطل می دانست.

شافعی معتقد بود که اصل در احکام دین، قرآن و سنت است و اگر این دو موجود نبود، باید بر اساس آن‌ها قیاس کرد. وی درباره سنت می‌گفت: هنگامی که سلسله روایت یک سند به پیامبر صلی الله علیه و آله برسد و اسنادش صحیح باشد، همان سنت است. همچنین می‌گفت: اجماع بیشتر از خبر واحد است و هر خبری که صحیحا وارد شده باشد، باید به ظاهرش عمل کرد و خبری که منقطع باشد، قابل اعتنا نیست، مگر خبر منقطعی که سعید بن مسیب نقل کرده باشد.

برخی دیدگاه‌های شافعی

• رهبر دینی باید از دو ویژگی برخوردار باشد؛ اول اینکه باید قریشی باشد، دوم اینکه مردم نسبت به او باید نظر موافق داشته باشند. و رهبری بدون بیعت -مگر در زمان ضرورت- نامشروع است؛ به همین دلایل، شافعی خلافت حضرت علی علیه السلام را بر حق دانسته و رویارویان با او را -همچون معاویه- اهل بغی (ستمکار) دانسته است.
• احکام دینی را دور از عادت اقوام و از سطح مصلحت اندیشی و صوابدید عقل های عامه یا مصالح مرسله می دانست.
• حدیث فقط بر سخن رسول الله صلی الله علیه وآله صدق می کند.
• علاقه زیاد به صحابه در مکتب شافعی به چشم می خورد.
• توسل و تبرک به اولیای الهی در نظر او جایگاه قابل قبولی دارد.
• پایبندی او به نماز جمعه و نماز جماعت و دو عید برجسته مسلمانان (فطر و قربان).

منابع

• فقه تطبیقی مذاهب پنج‌گانه جعفری، حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی، محمدجواد مغنیه.
• تجزیه و تحلیل زندگانی امام شافعی، عبدالله احمدیان.
• چهار امام اهل سنت و جماعت، محمد رئوف توکلی.
• نرم‌افزار دایرة‌المعارف چهارده معصوم علیهم‌السلام،‌ مؤسسه تبیان.