ایمان ابوطالب

ایمان ابوطالب به باور شیعهٔ امامیه، یقین ابوطالب بن عبدالمطلب، عمو و کفیل پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، به رسالت آن حضرت و درگذشتن او بر آیین اسلام است. ابوطالب از بزرگان قریش و رئیس بنی هاشم بود و نزدیک ده سال پس از بعثت از برادرزادهٔ خود در برابر مشرکان حمایت کرد. شیعیان با استناد به اشعار او، روایات اهل بیت علیهم السلام و قراین تاریخی، او را مسلمان می‌دانند و این باور را از مسائل کلامی می‌شمارند. در برابر، بیشتر عالمان اهل سنت با تکیه بر گزارشی در صحیح بخاری و حدیث «ضحضاح»، ایمان او را نپذیرفته‌اند.

ایمان ابوطالب
نام کامل	عبد مناف بن عبدالمطلب
زادروز
زادگاه	مکه
وفات	سال دهم بعثت
مدفن	مکه
آثار	اشعار برجای‌مانده

نام و نسب

نام او «عبد مناف» و کنیه‌اش «ابوطالب» است؛ برخی منابع نام «عمران» را نیز آورده‌اند. نسب او عبد مناف بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف (همنام جدّ سومش) بن قصی است و با پیامبر صلی الله علیه و آله در هاشم مشترک می‌شود. پدرش عبدالمطلب رئیس قریش بود. مادرش فاطمه دختر عمرو بن عائذ از بنی مخزوم بود؛ از این‌رو او و عبدالله بن عبدالمطلب، پدر پیامبر، برادران پدری و مادری بودند.

خانواده

همسر او فاطمه بنت اسد از بانوان بنی هاشم بود که پس از مرگ شوهر به مدینه هجرت کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله او را گرامی می‌داشت. فرزندان ابوطالب طالب، عقیل، جعفر و علی علیه السلام بودند و دختری به نام ام‌هانی داشت.

کفالت پیامبر

پس از درگذشت عبدالمطلب، کفالت پیامبر صلی الله علیه و آله که در آن هنگام حدود هشت سال داشت، به ابوطالب رسید. بر پایهٔ گزارش سیره‌نویسان، او با آنکه تنگدست بود، برادرزاده را بر فرزندان خود مقدم می‌داشت و در سفری تجاری به شام او را همراه خود برد. قرآن کریم در سورهٔ ضحی به یتیمی پیامبر و پناه یافتن او اشاره دارد: «أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى»؛ «آیا تو را یتیم نیافت و پناه داد؟». این پناه‌دهی نخست در خانهٔ عبدالمطلب و سپس در خانهٔ ابوطالب بود.

حمایت از پیامبر

از آغاز بعثت، ابوطالب حامی پیامبر صلی الله علیه و آله بود و این حمایت را تا پایان عمر ادامه داد. هنگامی که سران قریش از او خواستند برادرزاده را تسلیم کند، نپذیرفت و در شعری گفت: «وَاللَّهِ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ بِجَمْعِهِمْ / حَتَّى أُوَسَّدَ فِي التُّرَابِ دَفِينًا»؛ «به خدا سوگند آنان با همهٔ گردآوری‌شان به تو دست نمی‌یابند، تا آنکه من در خاک به خاک سپرده شوم». در دنبالهٔ آن، پیامبر را به آشکار کردن فرمان خود فرا خواند: «فَاصْدَعْ بِأَمْرِكَ مَا عَلَيْكَ غَضَاضَةٌ / وَأَبْشِرْ بِذَاكَ وَقَرَّ مِنْهُ عُيُونًا»؛ «پس فرمان خود را آشکار کن که بر تو هیچ نکوهشی نیست، و بدان مژده بده و چشم‌ها را بدان روشن کن».

چون فشار قریش بیشتر شد، او بنی هاشم را در شعب ابوطالب گرد آورد و محاصرهٔ اقتصادی سه‌ساله آغاز شد. بر پایهٔ گزارش سیره، در پایان محاصره به قریش خبر داد که موریانه صحیفهٔ پیمان را خورده است.

وفات

ابوطالب در سال دهم بعثت و حدود سه سال پیش از هجرت، در مکه درگذشت و سن او محل اختلاف است. این سال، که خدیجه نیز در آن درگذشت، عام الحزن خوانده شده است. محل دفن او را مکه و در برخی گزارش‌ها گورستان معلاة (حجون) دانسته‌اند.

دلایل ایمان

عالمان امامیه برای اثبات ایمان ابوطالب سه دسته دلیل اقامه کرده‌اند: اشعار او، روایات اهل بیت علیهم السلام و قراین تاریخی.

اشعار

در شعر او پیامبر صلی الله علیه و آله با اوصافی ستوده شده است: «وَأَبْيَضُ يُسْتَسْقَى الْغَمَامُ بِوَجْهِهِ / ثِمَالُ الْيَتَامَى عِصْمَةٌ لِلْأَرَامِلِ»؛ «سپیدرویی که ابر به سبب چهرهٔ او طلب باران می‌شود؛ پناه یتیمان و نگهدار بیوه‌زنان». به گزارش برخی منابع، او در شعری دین محمد صلی الله علیه و آله را بهترین ادیان شمرده است.

روایات

در منابع شیعه روایاتی در تصریح به ایمان او نقل شده است. مجلسی در بحار الأنوار بابی با عنوان «إیمان أبي طالب» (ایمان ابوطالب) دارد و در آن روایتی آورده که بر پایهٔ آن، خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده است آتش را بر صلب و شکم و دامانِ کفیل او حرام کرده است.

قراین تاریخی

حمایت ده‌سالهٔ او در شرایطی که کناره‌گیری برایش آسان بود، پذیرش خطر محاصره، و فرا خواندن پیامبر به آشکار ساختن دعوت، قرینه‌هایی بر ایمان او شمرده شده است. نیز پیامبر صلی الله علیه و آله فرزندانش را پس از مرگ او گرامی داشت.

دیدگاه اهل سنت

بیشتر عالمان اهل سنت ایمان ابوطالب را نپذیرفته‌اند و او را بر آیین نیاکان خود دانسته‌اند. مستند اصلی آنان گزارشی در صحیح بخاری است: هنگام وفات، پیامبر صلی الله علیه و آله او را به گفتن کلمهٔ توحید فراخواند، اما او با سخن «أَنَا عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ»؛ «من بر آیین عبدالمطلب هستم» از دنیا رفت. در صحیح مسلم نیز از عباس نقل شده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «هُوَ فِي ضَحْضَاحٍ مِنْ نَارٍ، وَلَوْلَا أَنَا لَكَانَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ»؛ «او در آبگیر کم‌عمقی از آتش است و اگر من نبودم در ژرف‌ترین طبقهٔ دوزخ بود». با این حال برخی عالمان غیرامامی نیز او را مسلمان دانسته‌اند.

بررسی و پاسخ

عالمان شیعه گزارش وفات را از نظر سند و دلالت مخدوش می‌دانند و می‌گویند با قراین زندگی او سازگار نیست. به باور آنان، «ملة عبدالمطلب» آیین توحیدی ابراهیم علیه السلام بود، نه بت‌پرستی؛ زیرا عبدالمطلب خود یکتاپرست بود. دربارهٔ حدیث ضحضاح نیز می‌گویند اگر ابوطالب کافر بود، شفاعت پیامبر به او سود نمی‌رساند، حال آنکه قرآن می‌فرماید: «فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ»؛ «پس شفاعت شفاعت‌کنندگان به آنان سودی نمی‌دهد». به باور آنان، سخن از تخفیف عذاب او به سبب پیامبر نشان می‌دهد که او در شمار کافران نیست.

جایگاه کلامی

ایمان ابوطالب در کلام امامیه جایگاه ویژه‌ای دارد؛ زیرا از یک سو با دفاع او از پیامبر صلی الله علیه و آله و پرورش امام علی علیه السلام و از سوی دیگر با طهارت نسب آن حضرت پیوند می‌خورد. به باور شیعه، پدر امام علی علیه السلام یکتاپرست و مؤمن بود و همین باور مبنای بحث از پاکی نسب ائمه است.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۱.
• ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ الشلبی، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۱.
• امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق؛ ج۷.
• بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۲.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۳۵.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
• یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.