معارج الاصول (کتاب)

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مؤلف

شیخ نجم الدین ابوالقاسم جعفر بن حسن بن یحیى بن سعید هَذلى، معروف به محقق حلى.(م 676 ق)

وى از مفاخر علماى امامیه، مرجع دینى شیعیان عصر خود، فقیه، اصولى، متكلم، ادیب و متولد و متوفی در حله عراق است. سید عبدالكریم بن احمد بن طاووس، سید رضى الدین على بن طاووس و دو خواهرزده اش یعنى علامه حلى و على بن یوسف حلى از وى كسب علم نمودند.

ترجمه كامل وى در بخش كتب فقهى شیعه ذكر شده است.

ارزش و اعتبار

كتاب «معارج الأصول» يكى از ارزشمندترين منابع اصولى شيعه در قرن هفتم است. اين كتاب با توجه به مقام علمى و شامخ محقق حلى، از همان زمان نگارش، بسيار مورد توجه علما و فقهاى شيعه قرار گرفت و تا كنون شرح‌ها و تعليقه‌هاى فراوانى بر آن نگاشته شده است. كتاب معارج الأصول اثرى گرانبها براى دست‌يابى به ديدگاه‌هاى اصولى محقق حلى و پيشرفت علم اصول در قرن هفتم هجرى است.

انگيزه نگارش‌

محقق حلى در مقدمه كتاب، انگيزه خود را از نگارش كتاب اين گونه بيان مى‌فرمايد: «فإنه تكرر من جماعة من الأصحاب - أيّدهم اللَّه بعصمته و شملهم بعام رحمته - التماس مختصرٍ في الأصول، مشتمل على المهم من مطالبه، غير بالغ في الإطالة إلى حد يصعب على طالبه، فأجبتهم إلى ذلك مقتصراً على ما لا بد من الاعتناء به، غير متطاول إلى إطالة مسائله.»

يعنى: بسيارى از علما - ايدهم اللَّه - بارها از اينجانب درخواست نموده بودند تا رساله‌اى مختصر در علم اصول به نگارش درآورم كه شامل مباحث مهم علم اصول باشد و زياد هم طولانى نباشد كه درك آن براى علاقه‌مندان به فراگيرى علم اصول مشكل باشد. من نيز درخواست آنان را اجابت نمودم و اين كتاب را كه شامل مباحث لازم و ضرورى علم اصول است، به رشته تحرير درآوردم بدون آنكه آن را زياد طولانى سازم.

معرفى اجمالى كتاب

این كتاب در موضوع اصول فقه شیعه امامیه است. مؤلف در مقدمه كتاب، علت تألیف این كتاب را چنین بیان كرده است كه یكى از اصحاب از وى درخواست مى كند تا وى كتابى مختصر و مفید در علم اصول بنویسد كه مشتمل بر موضوعات مهم و خالى از حشو و زواید باشد. این كتاب مشتمل بر ده باب از قرار زیر است:

  • باب اول در «المقدمات»؛
  • باب دوم در اوامر و نواهى؛
  • باب سوم در عموم و خصوص؛
  • باب چهارم در مجمل و مبین؛
  • باب پنجم در افعال؛
  • باب ششم در اجماع؛
  • باب هفتم در اخبار؛
  • باب هشتم در ناسخ و منسوخ؛
  • باب نهم، باب دهم در فصول مختلف است: فصل اول در مفتى و مستفتى، فصل دوم در التصرفات غیرمعلومة الحكم والاستصحاب والنافى للحكم، فصل سوم در فیما الحق بأدلة الاصول و لیس منها.

شرح و حاشيه بر كتاب‌

كتاب معارج الأصول بسيار مورد توجه علماى شيعه قرار گرفته و شرح‌ها و حواشى فراوانى بر آن نگاشته شده است مانند:

1 - شرح معارج الأصول، نوشته ميرزا بابا سبزوارى. نسخه‌اى از اين كتاب در كتابخانه مدرسه ملا محمد باقر سبزوارى در شهر مشهد مقدس موجود است.

2 - شرح معارج الأصول، نوشته مير عبد الصمد حسينى، از احفاد مير سيد عليا همدانى حائرى عارف.

3 - شرح معارج الأصول، نوشته سيد أجلّ، مير فيض الله بن عبد القاهر حسينى تفرشى (درگذشت 1025 هجرى قمرى).

سخن آقا بزرگ تهرانى‌

آقا بزرگ تهرانى در كتاب ارزشمند الذريعة درباره اين كتاب مى‌فرمايد: «معارج الأصول متن مختصر في أصول الفقه للمحقق الحلي رحمه‌الله. هو كسائر تصانيفه مما عكف الأصحاب بالشرح و التعليق.» يعنى: كتاب معارج الأصول نوشته محقق حلى است. اين كتاب متنى مختصر در علم اصول فقه است و مانند ديگر تأليفات ايشان بسيار مورد توجه علماى اصحاب قرار گرفته و شرح‌ها و حواشى فراوانى بر آن نگاشته شده است.»

نسخه‌ هاى خطى‌

1 - نسخه‌اى در كتابخانه عمومى آيت الله حكيم در نجف اشرف كه تاريخ نگارش آن 1117 هجرى قمرى و به خط محمد مقيم نگاشته شده است.

2 - نسخه‌اى در كتابخانه كاشف الغطاء در نجف اشرف. اين نسخه به خط احمد بن يوسف نگاشته شده و بر روى آن علامت تملك آيت الله كاشف الغطاء و فرزندان ايشان يكى پس از ديگرى موجود است. 3 - نسخه‌اى در كتابخانه مدرسه فيضيه در شهر مقدس قم.

تاريخ نگارش اين نسخه 1243 هجرى قمرى است و در شهر اصفهان، به خط ابو القاسم ابن احمد حسينى نگاشته شده است‌

وضعیت نشر

این كتاب به وسیله مؤسسه آل البیت علیهم السلام چاپ و منتشر شده است.

منابع

  • محمدرضا ضمیری، کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی
  • مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، نرم افزار اصول فقه[لوح فشرده]، بخش کتابشناسی


منابع اصول فقه

منابع اصول فقه
متون به ترتیب تاریخ وفات مولفین
التذکرة بأصول الفقه

شیخ مفید

(م413ق)

الذریعه

سید مرتضی

(436-335)

عدة الاصول

شیخ طوسی

(460-385)

غنیة النزوع

ابن زهره

(585-510)

تهذیب الوصول

علامه حلی

(726-648)

مبادی الوصول

علامه حلی

(726-648)

القواعد و الفوائد

شهید اول

(786-734)

تمهید القواعد

شهید ثانی

(965-911)

معالم الدین

صاحب معالم

(م1011)

زبدة الاصول

شیخ بهائی

(1030-953)

الوافیه فی الاصول

فاضل تونی

(م 1071)

الفوائد الحائریه

وحید بهبهانی

(م1206)

قوانین الاصول

میرزای قمی

(م1231)

فرائد الاصول

شیخ انصاری

(م1281)

کفایة الاصول

آخوند خراسانی

(م1329)

مفاتیح الاصول

سید محمد مجاهد

(م1342)

فوائد الاصول (نائینی)

میرزا محمدحسین نائینی

(1355-1276)

وقایة الأذهان

محمد رضا نجفی اصفهانی

(م 1362)

اصول الفقه

شيخ محمدرضا مظفر

(م 1383)

منتهی الاصول

سید محمد حسن بجنوردی

(1395-1316)

المعالم الجدیده

سید محمد باقر صدر

(1399-1355)

اصول الاستنباط

سید علی نقی حیدری

(1403-1325)

مناهج الوصول

امام خمینی

(1409-1320)

الاصول العامه

سید محمد تقی حکیم

(1346-)

شروح
شروح معالم الدین ← حاشیه معالم، سلطان العلماء (م 1064) - حاشیه معالم، ملا محمد صالح مازندرانی (م 1081) - هدایة المسترشدین، شیخ محمدتقی اصفهانی (م 1248)
شروح فرائد الاصول ← أوثق الوسائل، میرزا موسی بن جعفر بن احمد تبریزی - بحر الفوائد، میرزا محمد حسن آشتیانی - درر الفوائد فی الحاشیه علی الفرائد، آخوند خراسانی - فوائد الرضویه، آقا رضا همدانی
شروح کفایه ← انوار الهدایه، امام خمینی - حاشیة الکفایه، علامه طباطبائی - الحاشیة علی الکفایه، سید حسین بروجردی - حقائق الاصول، سید محسن حکیم - عنایة الاصول، سید مرتضی حسینی یزدی

منتهی الدرایه، سید محمد جعفر جزائری شوشتری - نهایة الدرایة، آیت الله کمپانی - نهایة النهایة، میرزا علی ایروانی