سید محسن حکیم

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو

آیت الله سید محسن طباطبایی حکیم (۱۳۹۰-۱۳۰۶ ق)، از علماى مجاهد شیعه و از شاگردان میرزای نائینى بود. او عمر پربرکت خود را وقف خدمت به اسلام و مسلمین کرد و به ساختن و تأسیس مدارس، کتابخانه‌ها، مساجد و سایر بناهاى علمى و دینى در عراق اهتمام جدی داشت. آیت الله حکیم در فعالیتهاى سیاسی و اجتماعى مردى شجاع بود و صراحت در بیان آرا و نظرات علمى و شهامت او در فتوا کم نظیر بود.

Sm-hakim.jpg
نام کامل سید محسن طباطبایی حکیم
زادروز ۱۳۰۶ قمری
زادگاه نجف
وفات ۱۳۹۰ قمری
مدفن نجف، مسجد هندى

Line.png

اساتید

آخوند خراسانى، آقا ضیاءالدین عراقى، محمدحسین نائینى، سید محمدسعید حبوبى،...

شاگردان

سید اسماعیل صدر، سید محمدباقر صدر، سید علی حسینی سیستانی، سید اسداللّه مدنی، سید محمدحسین فضل‌اللّه،...

آثار

مستمسک العروة الوثقی، حقائق الأصول، دلیل المناسک، نهج الفقاهة،...

ولادت و خاندان

سید محسن طباطبایی حکیم فرزند سید مهدى، در سال ۱۳۰۶ هجرى قمرى در شهر نجف به دنیا آمد.

جد اعلاى ایشان - حدود چهار قرن پیش - طبیب حاذقى بوده به نام «میر سید على طبیب» که اثر معروفش کتابى است به نام «مجربات طبیة». وى مورد علاقه خاص شاه عباس صفوى بود. او به سبب دانش و فضلش مورد احترام همگان بود و در سفرى که به آستان مقدس علوى مشرف شده بود، به اصرار مردم نجف اشرف که از داشتن یک طبیب ماهر محروم بودند، در آن شهر مقدس رحل اقامت افکند و به «میر سید على حکیم» معروف گشت و احترام مخصوصى در میان مردم عراق پیدا نمود.

تحصیلات‌ و استادان

سید محسن حکیم در سن ۷ سالگى خواندن قرآن را آموخت و در ۹ سالگى به تحصیل علوم اسلامى پرداخت. استعداد سرشار و نبوغ و هوش فوق العاده او از آینده درخشانش خبر مى‌داد.

او دروس مقدماتى را نزد برادر بزرگش «سید محمد حکیم» فراگرفت و سطوح عالى را در محضر جمعى از فضلاى نجف اشرف آموخت. در سال ۱۳۲۶ هجرى قمرى، در بحبوحه جوانى به حوزه درس زعیم بزرگ اسلام، آیت الله آخوند خراسانى راه یافت و سه سال از محضر پربرکت آن بزرگوار استفاده نمود. پس از رحلت آن مرجع عالیقدر، به درس مرحوم آیت الله آقا ضیاءالدین عراقى که به پرورش شاگردان عالیقدر معروف است، قدم گذارد و دو دوره اصول را در محضر درس آن بزرگوار فراگرفت. همزمان، از درس مرحوم آیت الله محمدحسین نائینى و بعضى دیگر از بزرگان نجف نیز بهره‌هاى فراوان برد.

سید محسن حکیم در رسیدن به مقامات معنوى و اخلاقى، بیشتر مدیون عالم پرهیزگار و ربانى، مرحوم «سید محمدسعید حبوبى» است.

تدریس و شاگردان

آیت الله سید محسن حکیم از سال ۱۳۳۳ قمری، تدریس دوره سطح حوزه و از سال ۱۳۳۸ قمرى، درس خارج فقه و اصول خود را تشکیل داد و جمعى از فضلاى جوان نجف از محضرش بهره‌مند شدند. برخی از شاگردان مشهور او عبارت‌اند از:

آثار و تألیفات‌

در سال ۱۳۳۱ هجرى قمرى، هنگامى که آیت الله حکیم نخستین اثر علمى خود را به نام «میراث الزوجة» به دست استاد خود مرحوم سید محمد حبوبى داد، او گفت: «ما تاکنون قدر تو را نمى‌دانستیم؛ اکنون مى‌توانیم بگوییم که تو را مى‌شناسیم».

مرحوم حکیم از علماى پرکار بود و به همین دلیل تألیفات پرارزش و متعددى از خود به یادگار گذاشته که از میان آنها کتب زیر را مى‌توان نام برد:

  1. مستمسک العروة الوثقی، این کتاب شاهکار علمى آیت الله حکیم محسوب مى‌شود و شرحى بر کتاب عروة الوثقى مرحوم آیت الله سید کاظم یزدى است. این کتاب اثرى است جامع، موجز، عمیق، خالى از حشو و زواید و در عین حال ساده و روان و در نوع خود کم نظیر است.
  2. حقائق الأصول، شرح سودمندى بر کفایة الأصول مرحوم آخوند خراسانى است.
  3. دلیل المناسک، شرح استدلالى مختصرى است بر کتاب مناسک حج استاد بزرگوارش مرحوم علامه نائینى‌.
  4. نهج الفقاهة، شرحى است بر کتاب «مکاسب» شیخ انصارى‌.
  5. رسالة فی إرث الزوجة من الزوج، که از نخستین اثرهاى علمى آن فقید سعید است‌.
  6. شرح کتاب النافع‌.
  7. تعلیقه‌اى بر کتاب ریاض (از بحث اجاره تا نکاح).
  8. رساله مختصرى در درایه.

آیت الله حکیم قلمى روان و خالى از ابهام داشت و بسیار خوش قریحه و باذوق و داراى حسن انتخاب بود و به همین دلیل از تألیفات وى به خصوص «مستمسک العروة الوثقى» استقبال فوق العاده‌اى شد.

فعالیت‌های اجتماعى و سیاسى‌

خدمات اجتماعی:

آیت الله سید محسن حکیم بزرگ مردى بود که عمر خود را وقف خدمت به اسلام و مسلمین، وقف علم و دانش، وقف دانش طلبان و تشنگان حقیقت و وقف محرومان و ستمدیدگان اجتماع کرده و صدها اثر جاویدان علمى و اجتماعى از خود به یادگار گذاشت. او در کورانهاى حوادث همچون کوه استقامت نمود و هرگز در برابر حوادث تسلیم نشد و ضعف و ناتوانى از خود نشان نداد. شیعیان جهان به خصوص شیعیان عراق، او را یک سد نیرومند در برابر حوادث مى‌دیدند و موجودیت خود را در حوادث گوناگون در پناه شخصیت او حفظ مى‌کردند.

تواضع و فروتنى او بحدى بود که با آن همه نفوذ و شخصیتى که داشت، هر کس در مجلس او مى‌نشست، احساس مى‌کرد با برادر و دوست نزدیک خود نشسته و کمترین تکلّفى در برخورد و ملاقات او احساس نمى‌کرد و این نشانه روح با عظمت آن عالم ربانى بود.

مرحوم آیت الله حکیم علاقه شدیدى به ساختن و تأسیس مدارس، کتابخانه‌ها، مساجد و سایر بناهاى علمى و دینى داشت. کتابخانه معروف او به نام «مکتبة الإمام الحکیم» در نجف اشرف، یکى از مجهزترین و مدرنترین کتابخانه‌هاى اسلامى است و بیش از یکصد شعبه در سراسر عراق دارد. به فرمان این پیشواى بزرگ، مدارس و مساجد متعددى در نجف اشرف، بغداد، بصره و سایر نقاط عراق و کشورهاى دیگر اسلامى ساخته شده که همیشه نام آن فقید سعید را در خاطره‌ها جاویدان مى‌سازد.

مرحوم آیت الله حکیم براى اداره امور مرجعیت، نظم و سازمان ایجاد کرده بود و براى هر قسمت مسئولى انتخاب کرده بود و از افراد مطلع در اداره این تشکیلات کمک مى‌گرفت و به همین دلیل تشکیلات او با نظم خاصى اداره مى‌شد.

فعالیت‌هاى‌ سیاسی:

آیت الله حکیم در ابراز نظرات علمى خود و فتاوایى که مورد بحث و گفتگو بود شجاعت کم نظیرى داشت و آراء خود را با صراحت تمام ابراز مى‌نمود و شاید در بعضى از مسایل راه را براى دیگران هم مى‌گشود. از مرحوم آیت الله حکیم پرسیدند: نظر حضرت عالى درباره سیاست و دخالت علما در آن چیست؟ ایشان فرمود: «اگر معنى سیاست اصلاح امور مردم روى اصول صحیح عقلایى و رفاه حال و آسایش بندگان خدا باشد، کما این که معناى صحیح سیاست همین است، اسلام تمامش همین است و غیر از سیاست نیست و علما غیر از این کارى ندارند، و اگر منظور معناى دیگرى باشد اسلام از آن بیگانه است».

به همین دلیل هنگامى که دولت انگلستان به قصد استعمار عراق لشکر خود را در دهانه «فاو» در خلیج فارس پیاده کرد و هواپیماهاى متجاوز آنها، بمب بر سر مردم بى‌پناه عراق ریختند، استادش، مرحوم سید محمدسعید حبوبى، فرمان جهاد صادر کرده و خود شخصا به جبهه ناصریه، قدم گذاشت. آیت الله حکیم نیز همراه استاد خویش قدم به جبهه نهاد و شهامت و استقامت عجیبى از خود نشان داد. او مى‌فرمود: «در تمامى مدتى که در جبهه بودم حتى یکبار هم نترسیدم».

وی هنگامى که کمونیست ها رخنه فوق العاده‌اى در تمام دستگاه‌هاى عراق کرده بودند و محیطى پر از وحشت و رعب همه جا را فرا گرفته بود، با صدور فتواى «الشیوعیة کفر و إلحاد»، قدرت آنان را در هم شکست و از خطرى که عراق و مقدسات مذهبى را تهدید مى‌کرد، جلوگیرى نمود.

آیت الله حکیم در مسافرتهاى مکررى که هنگام بروز حوادث ناگوار سیاسى به کاظمین و کربلا مى‌فرمود: موجى از تظاهرات سراسر عراق را فرامى‌گرفت و در چند مرحله با پیروزی هاى چشمگیرى قرین گردید.

وفات‌

مرحوم آیت الله سید محسن حکیم پس از عمرى تلاش بى‌وقفه در راه اعتلاى اسلام و مسلمین، سرانجام بر اثر رفتار ظالمانه بعثى‌هاى عراق، در روز سه‌شنبه ۲۷ ربیع الاول سال ۱۳۹۰ هجرى قمرى در نجف اشرف و در سن ۸۴ سالگى به لقاءالله پیوست و پیکر پاک آن عالم نستوه در مقبره مخصوص کنار مسجد هندى به خاک سپرده شد.

منابع

  • نرم افزار اصول فقه، مرکز نور.
  • ویکی فقه.