زاد المسیر فی علم التفسیر (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ویرایش)
 
(یک نسخهٔ میانیِ همین کاربر نمایش داده نشده است)
سطر ۵: سطر ۵:
 
|تصویر= [[پرونده:زاد المسير فى علم التفسير.jpg|240px|وسط]]
 
|تصویر= [[پرونده:زاد المسير فى علم التفسير.jpg|240px|وسط]]
  
|نویسنده= عبدالرحمن بن علي ابن جوزي
+
|نویسنده= عبدالرحمان بن جوزی
  
 
|موضوع= تفسیر اهل سنت  
 
|موضوع= تفسیر اهل سنت  
سطر ۱۱: سطر ۱۱:
 
|زبان= عربی
 
|زبان= عربی
  
|تعداد جلد=4
+
|تعداد جلد=۴
  
 
|عنوان افزوده1= تحقيق
 
|عنوان افزوده1= تحقيق
  
|افزوده1= عبدالرزاق المهدي
+
|افزوده1= عبدالرزاق المهدی
  
 
|عنوان افزوده2=
 
|عنوان افزوده2=
سطر ۲۵: سطر ۲۵:
 
}}
 
}}
  
« زاد المسير فى علم التفسير» معروف به« زاد المسير»، تفسير متوسط ابن جوزى بوده كه خلاصه‌اى از تفسير بزرگ وى بنام« المغنى فى تفسير القرآن» مى باشد شامل جميع آيات قرآن است. سبك غالب بر اين تفسير، نقلى و روايى و برگرفته از روايات پيامبر صلى الله عليه و آله و صحابه و تابعين مى‌باشد.
+
'''«زاد المسیر فى علم التفسیر»'''، اثر [[عبدالرحمان بن جوزی]] (م، ۵۹۷ ق) است که خلاصه‌اى از [[تفسیر قرآن|تفسیر]] بزرگ وى به نام «المغنى فى تفسیر القرآن» و شامل جمیع آیات [[قرآن]] مى باشد. سبک غالب بر این تفسیر، نقلى و روایى است و برگرفته از روایات [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلى الله علیه و آله و [[صحابه]] و [[تابعین|تابعین]] مى‌باشد.
  
==انگيزه مفسر==
+
==انگیزه مفسر==
  
ابن جوزى در مقدمه كوتاه خود بر تفسير، در بيان انگيزه خود مى‌نويسد:« چون قرآن عزيز اشرف علوم است، فهم معانى آن نيز برترين علم خواهد بود. از جانبى ديگر، با بررسى كتب تفسيرى متوجه شدم كه مفصل از آنها، خواننده را خسته مى‌كند، مختصر از آنها استفاده تام از آن نمى‌شود و متوسط از آنها داراى فوائد كمى است كه مشكلات را بررسى نكرده و به لغات غريب نپرداخته است. بر آن شدم تا مختصرى كه فوائد فراوان را به راحتى در اختيار قرار دهد ارائه دهم». البته تفسير ابن جوزى از تفاسير مختصر محسوب نمى‌گردد، زيرا در چاپهاى 8 و 9 جلدى و هر كدام با بيش از 400 صفحه ارائه شده است، ولى نسبت به علوم مختلفى كه ابن جوزى دارا بوده، اين تفسير از نظر او مختصر محسوب شده است.
+
[[عبدالرحمان بن جوزی|ابن جوزى]] در مقدمه کوتاه خود بر تفسیر، در بیان انگیزه خود مى‌نویسد: «چون [[قرآن|قرآن عزیز]] اشرف علوم است، فهم معانى آن نیز برترین علم خواهد بود. از جانبى دیگر، با بررسى کتب تفسیرى متوجه شدم که مفصل از آنها، خواننده را خسته مى‌کند، مختصر از آنها استفاده تام از آن نمى‌شود و متوسط از آنها داراى فوائد کمى است که مشکلات را بررسى نکرده و به لغات غریب نپرداخته است. بر آن شدم تا مختصرى که فوائد فراوان را به راحتى در اختیار قرار دهد ارائه دهم».  
ايشان در« المغنى فى تفسير القرآن» به طور مفصل و در زاد المسير به شكل متوسط به مباحث پرداخته است و در« تذكرة الاريب فى علم التفسير» كه به شكل مختصر وارد بحث شده، بيشتر به غريب قرآن پرداخته است.
 
  
==روش تفسير==
+
البته تفسیر ابن جوزى از تفاسیر مختصر محسوب نمى‌گردد، زیرا در چاپهاى ۸ و ۹ جلدى و هر کدام با بیش از ۴۰۰ صفحه ارائه شده است، ولى نسبت به علوم مختلفى که ابن جوزى دارا بوده، این تفسیر از نظر او مختصر محسوب شده است.
 +
ایشان در «المغنى فى تفسیر القرآن» به طور مفصل و در زاد المسیر به شکل متوسط به مباحث پرداخته است و در «تذکرة الاریب فى علم التفسیر» که به شکل مختصر وارد بحث شده، بیشتر به غریب قرآن پرداخته است.
  
خود درباره روشش مى‌نويسد: در اين كتاب از متون تفسير، ناسخ و منسوخ، اسباب نزول، مكى و مدنى، گنجاندم و امورى كه مورد نياز در تفسير بود به آن افزودم، از تكرار مطالب جز بر وجه اشاره پرهيز نمودم، تا آنجا كه بر اقوال دسترسى پيدا كردم( به غير از موارد ضعيف) به شكل اختصار نقل نمودم، و اگر تفسير آيه‌اى را ذكر نكرده‌ام يا به جهت اين است كه قبلا تفسير شده، يا اينكه معناى آشكارى دارد و نياز بر تفسير ندارد.»
+
==روش تفسیر==
  
روش كلى وى در ورود به مباحث اينگونه است كه با ارائه اطلاعات كلى درباره سوره از قبيل نام، فضيلت، نزول و عدد آيات آن، آغاز مى‌كند، سپس اسباب النزول، لغت و شواهد بر آن، معناى كلمه و اقوال مفسران در آن مورد را به خوبى نقل مى‌نمايد. بعد از آن به احكام مأخوذه از آيه، ناسخ و منسوخ و قراءات مى‌پردازد. و در نهايت مطالبى را در قالب« فصل» در تكميل تفسير آيات بيان مى‌دارد.
+
ابن جوزى درباره روش تفسیری خود مى‌نویسد: «در این کتاب از متون تفسیر، [[ناسخ و منسوخ]]، [[اسباب نزول]]، [[سوره های مکی و مدنی|مکى و مدنى]]، گنجاندم و امورى که مورد نیاز در [[تفسیر قرآن|تفسیر]] بود به آن افزودم، از تکرار مطالب جز بر وجه اشاره پرهیز نمودم، تا آنجا که بر اقوال دسترسى پیدا کردم (به غیر از موارد ضعیف) به شکل اختصار نقل نمودم، و اگر تفسیر آیه‌اى را ذکر نکرده‌ام یا به جهت این است که قبلا تفسیر شده، یا اینکه معناى آشکارى دارد و نیاز بر تفسیر ندارد.»
  
ايشان در نقل اقوال مروى در تفسير آيه، اسباب نزول، معناى لغوى، بلاغى و غير آن، صحيح‌ترين را( به نظر خود) انتخاب مى‌نمايد و تلاش دارد كه عين الفاظ اقوال را نقل كند، و در صورت نقل به معنى، گوشزد مى‌كند. در كنار مطرح كردن قرائتهاى مشهور، به شاذ آنها نيز مى‌پردازد و توجيه قواعدى آن را از متخصصين فن قرائت، بيان مى‌دارد.
+
روش کلى وى در ورود به مباحث اینگونه است که با ارائه اطلاعات کلى درباره [[سوره]] از قبیل نام، فضیلت، [[نزول قرآن|نزول]] و عدد [[آیه|آیات]] آن، آغاز مى‌کند، سپس [[اسباب نزول|اسباب النزول]]، لغت و شواهد بر آن، معناى کلمه و اقوال مفسران در آن مورد را به خوبى نقل مى‌نماید. بعد از آن به [[احکام شرعی|احکام]] مأخوذه از آیه، ناسخ و منسوخ و قراءات مى‌پردازد. و در نهایت مطالبى را در قالب «فصل» در تکمیل تفسیر آیات بیان مى‌دارد.
  
زاد المسير از اسرائيليات خالى نيست، گر چه به ضعف آنها اشاره دارد، اما در روش عمومى خود در نقل اقوال درباره آنها، ترجيح قولى بر قول ديگر را بيان نمى‌كند، همچنان كه در ساير منقولات، رايى را بر رايى يا معنايى را بر معنايى، مقدم نمى‌دارد و وارد مقوله نقد يا انتخاب( جز موارد اندك، مانند ج 1 ص 165 ذيل آيه 197 سوره بقره) نمى شود.
+
ایشان در نقل اقوال مروى در تفسیر آیه، اسباب نزول، معناى لغوى، [[بلاغت|بلاغى]] و غیر آن، صحیح‌ترین را (به نظر خود) انتخاب مى‌نماید و تلاش دارد که عین الفاظ اقوال را نقل کند، و در صورت نقل به معنى، گوشزد مى‌کند. در کنار مطرح کردن قرائتهاى مشهور، به شاذّ آنها نیز مى‌پردازد و توجیه قواعدى آن را از متخصصین فن قرائت، بیان مى‌دارد.
  
ابن جوزى در معناى لغوى، ادبى، بلاغى و... از آيات ديگر قرآن نيز كمك مى‌گيرد مانند آيه 26 سوره بقره ج 1 ص 47. گاهى نيز به كمك آيات ديگر، بحثى را به شكل موضوعى پى‌گيرى مى‌نمايد. مانند ج 1 ص 51 ذيل آيه 30 سوره بقره درباره خلق حضرت آدم( ع).
+
«زاد المسیر» از [[اسرائیلیات|اسرائیلیات]] خالى نیست، گر چه به ضعف آنها اشاره دارد، اما در روش عمومى خود در نقل اقوال درباره آنها، ترجیح قولى بر قول دیگر را بیان نمى‌کند، همچنان که در سایر منقولات، رایى را بر رایى یا معنایى را بر معنایى، مقدم نمى‌دارد و وارد مقوله نقد یا انتخاب (جز موارد اندک، مانند ج ۱ ص ۱۶۵ ذیل آیه ۱۹۷ [[سوره بقره]]) نمى شود.
  
زاد المسير متعرض آراء فقهى در ذيل آيات احكام مى‌گردد و بر فقه احمد بن حنبل تأكيد دارد. براى نمونه ذيل آيه 102 سوره بقره در بيان حكم سحر ج 1 ص 96.
+
ابن جوزى در معناى لغوى، ادبى، بلاغى و... از آیات دیگر قرآن نیز کمک مى‌گیرد، مانند آیه ۲۶ سوره بقره، ج ۱ ص ۴۷. گاهى نیز به کمک آیات دیگر، بحثى را به شکل موضوعى پى‌گیرى مى‌نماید. مانند ج ۱ ص ۵۱ ذیل آیه ۳۰ سوره بقره درباره خلق [[حضرت آدم علیه السلام|حضرت آدم]] (ع).
  
در تفسير آياتى كه رنگ و بوى ولايت حضرت على( ع) را دارند، عموما طبق روش مفسران معتدل اهل سنت رفتار مى‌نمايد. بطور مثال ذيل آيه 67 سوره مائده{{متن قرآن|«يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ...»}}آراء و احاديثى نقل مى‌كند كه با ظاهر الفاظ، زمان نزول و اينكه آخرين سوره نازل شده بر پيامبر( ص) است، سازگارى ندارد.
+
مؤلف زاد المسیر متعرض آراء فقهى در ذیل [[آیات الاحکام|آیات احکام]] مى‌گردد و بر فقه [[احمد بن حنبل]] تأکید دارد. براى نمونه ذیل آیه ۱۰۲ سوره بقره در بیان حکم سحر، ج ۱ ص ۹۶.
  
در آنجايى نيز كه مفسر ذيل آيه 55 سوره مائده ج 1 ص 561، به عنوان احتمال اول، قصه انفاق انگشتر در حال ركوع، از طرف حضرت على عليه السلام را مطرح مى‌نمايد و قول ابن عباس، مقاتل و مجاهد را نقل مى‌كند، محقق تفسير در پاورقى، كلام ابن كثير در تفسيرش را مبنى بر توهم حال بودن جمله{{متن قرآن|«وَهُمْ رَاكِعُونَ»}}و نيز بيان ابن تيميه« كه اين از وضع رافضه است» را نقل مى‌كند كه خود نشانه حقد و كينه محقق نسبت به على عليه السلام و شيعه است.
+
در تفسیر آیاتى که رنگ و بوى [[ولایت]] [[امام علی علیه السلام|حضرت على]] (ع) را دارند، عموما طبق روش مفسران معتدل [[اهل سنت]] رفتار مى‌نماید. بطور مثال ذیل آیه ۶۷ [[سوره مائده]] {{متن قرآن|«یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ...»}} آراء و [[حدیث|احادیثى]] نقل مى‌کند که با ظاهر الفاظ، زمان نزول و اینکه آخرین سوره نازل شده بر [[پیامبر اسلام|پیامبر]] (ص) است، سازگارى ندارد.
  
==مصادر تفسير==
+
در آنجایى نیز که مفسر ذیل آیه ۵۵ سوره مائده، ج ۱ ص ۵۶۱، به عنوان احتمال اول، قصه [[انفاق]] انگشتر در حال [[رکوع]]، از طرف حضرت على علیه السلام را مطرح مى‌نماید و قول [[ابن عباس]]، مقاتل و مجاهد را نقل مى‌کند، محقق تفسیر در پاورقى، کلام ابن کثیر در تفسیرش را مبنى بر توهم حال بودن جمله {{متن قرآن|«وَهُمْ رَاکعُونَ»}} و نیز بیان [[ابن تیمیه]] که «این از وضع رافضه است» را نقل مى‌کند، که خود نشانه حقد و کینه محقق نسبت به على علیه السلام و [[شیعه|شیعه]] است.
  
مهمترين مصادرى كه ابن جوزى از آنها نقل كرده عبارتند از، جامع البيان طبرى، مشكل القرآن و غريب القرآن ابن قتيبة، معانى القرآن فراء و زجاج،« الحجة فى القراءات» ابو على فارسى، مجاز القرآن ابو عبيده،« النكت و العيون فى تفسير القرآن» ماوردى، كه در نقل اقوال و تقسيم و ترتيب ابواب و مباحث... از آن زياد متأثر شده است.
+
==مصادر تفسیر==
  
در لغت از فراهيدى، خليل بن احمد، ابن قتيبة و ابو عبيده، در نحو از فراء، زجاج، اخفش، محمد بن قاسم نحوى و كسائى، در قرائت از حجدرى، عاصم و مانند اينها، مطالب را نقل مى‌نمايد.
+
مهمترین منابع و مصادرى که ابن جوزى از آنها نقل کرده عبارتند از، [[تفسیر طبری (کتاب)|جامع البیان طبرى]]، مشکل القرآن و غریب القرآن ابن قتیبة، معانى القرآن فراء و زجاج، «الحجة فى القراءات» ابو على فارسى، مجاز القرآن ابو عبیده، «النکت و العیون فى تفسیر القرآن» ماوردى، در نقل اقوال و تقسیم و ترتیب ابواب و مباحث... از آن زیاد متأثر شده است.
  
==روش تحقيق==
+
در [[علم لغت|لغت]] از [[خلیل بن احمد فراهیدی|خلیل بن احمد فراهیدى]]، ابن قتیبة و ابو عبیده، در [[علم نحو|نحو]] از فراء، زجاج، [[اخفش]]، محمد بن قاسم نحوى و کسائى، در قرائت از حجدرى، عاصم و مانند اینها، مطالب را نقل مى‌نماید.
  
تحقيق اين اثر توسط عبد الرزاق المهدى انجام گرفته است. در مقدمه تحقيق همراه با شرح حالى از ابن جوزى توضيح و روش تفسيرى وى، تلاش انجام شده را به شكل ذيل عنوان مى‌دارد:
+
==وضعیت کتاب==
  
1- مستند كردن احاديث مرفوع و شبه آن.
+
تحقیق این اثر توسط عبد الرزاق المهدى انجام گرفته است. در مقدمه تحقیق همراه با شرح حالى از ابن جوزى توضیح و روش تفسیرى وى، به این موارد پرداخته شده است: مستند کردن [[حدیث مرفوع‌‌|احادیث مرفوع]] و شبه آن؛ تعیین ارزش احادیث با عناوین صحیح، حسن، ضعیف و... و اشاره‌اى به بعضى راویان آن؛ شماره گذارى احادیث؛ مشخص نمودن احادیثى که [[تصحیف و تحریف|تصحیف یا تحریف]] شده‌اند؛ مشخص نمودن آیات با رقم و سوره؛ شرح برخى مفردات؛ بیان برخى اقوال و نقل آنها از منابع؛ نقل مطالب از تفاسیر دیگر از جمله تفسیر قرطبى، ابن کثیر و... .
  
2- تعيين ارزش احاديث با عناوين صحيح، حسن، ضعيف و... و اشاره‌اى به بعضى راويان آن.
+
«زاد المسیر» به دفعات زیاد چاپ و انتشار یافته است، از جمله:
  
3- شماره گذارى احاديث.
+
۱- چاپ اول المکتب الاسلامى بیروت، به تصحیح و تعلیق محمد زهیر الشاویش، و شعیب الارنؤوط و عبد القادر الارنؤوط در سال ۱۳۸۴ ق- ۱۹۶۴ م.
  
4- مشخص نمودن احاديثى كه تصحيف يا تحريف شده‌اند.
+
۲- دمشق در ۸ مجلد به سال ۱۹۶۷ م.
  
5- مشخص نمودن آيات با رقم و سوره.
+
۳- دار الفکر بیروت، چاپ اول به سال ۱۴۰۷ ق در ۸ مجلد به تحقیق محمد بن عبد الرحمن عبد الله و ابو هاجر سعید بسیونى زغلول، که چاپ چهارم آن به سال ۱۴۰۷ ق- ۱۹۸۷ م بوده است.
  
6- شرح برخى مفردات.
+
۴- چاپ دار الکتب العلمیة بیروت به سال ۱۴۱۴ ق- ۱۹۹۴ م. ۵- المدهش بغداد به سال ۱۳۴۸ ق.
  
7- بيان برخى اقوال و نقل آنها از منابع
+
نسخه حاضر از طرف دار الکتاب العربى بیروت به سال ۱۴۲۲ ق- ۲۰۰۱ م با تحقیق عبد الرزاق المهدى، به عنوان چاپ اول در ۴ مجلد به بازار کتاب عرضه شده است.
  
8- نقل مطالب از تفاسير ديگر از جمله تفسير قرطبى، ابن كثير و...
+
==منابع==
 
 
==چاپها==
 
 
 
زاد المسير به دفعات زياد چاپ و انتشار يافته است، از جمله:
 
 
 
1- چاپ اول المكتب الاسلامى بيروت، به تصحيح و تعليق محمد زهير الشاويش، و شعيب الارنؤوط و عبد القادر الارنؤوط در سال 1384 ق- 1964 م.
 
 
 
2- دمشق در 8 مجلد به سال 1967 م.
 
 
 
3- دار الفكر بيروت، چاپ اول به سال 1407 ق در 8 مجلد به تحقيق محمد بن عبد الرحمن عبد الله و ابو هاجر سعيد بسيونى زغلول، كه چاپ چهارم آن به سال 1407 ق- 1987 م بوده است.
 
 
 
4- چاپ دار الكتب العلمية بيروت به سال 1414 ق- 1994 م. 5- المدهش بغداد به سال 1348 ق.
 
 
 
==نسخه حاضر==
 
 
 
نسخه حاضر از طرف دار الكتاب العربى بيروت به سال 1422 ق- 2001 م با تحقيق عبد الرزاق المهدى، به عنوان چاپ اول در 4 مجلد به بازار كتاب عرضه شده است. توضيح تحقيق و پاورقى آن قبلا گذشت 3- 516-27- 9953:  BS
 
 
 
==منبع==
 
 
 
نرم افزار جامع التفاسیر ، بخش کتابشناسی
 
  
 +
* [[نرم افزار جامع تفاسیر نور|نرم افزار جامع التفاسیر]]، بخش کتابشناسی.
 
{{تفسیر قرآن}}
 
{{تفسیر قرآن}}
 
[[رده: تفاسیر]]
 
[[رده: تفاسیر]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۱، ساعت ۰۶:۲۲

زاد المسير فى علم التفسير.jpg
نویسنده عبدالرحمان بن جوزی
موضوع تفسیر اهل سنت
زبان عربی
تعداد جلد ۴
تحقيق عبدالرزاق المهدی

«زاد المسیر فى علم التفسیر»، اثر عبدالرحمان بن جوزی (م، ۵۹۷ ق) است که خلاصه‌اى از تفسیر بزرگ وى به نام «المغنى فى تفسیر القرآن» و شامل جمیع آیات قرآن مى باشد. سبک غالب بر این تفسیر، نقلى و روایى است و برگرفته از روایات پیامبر صلى الله علیه و آله و صحابه و تابعین مى‌باشد.

انگیزه مفسر

ابن جوزى در مقدمه کوتاه خود بر تفسیر، در بیان انگیزه خود مى‌نویسد: «چون قرآن عزیز اشرف علوم است، فهم معانى آن نیز برترین علم خواهد بود. از جانبى دیگر، با بررسى کتب تفسیرى متوجه شدم که مفصل از آنها، خواننده را خسته مى‌کند، مختصر از آنها استفاده تام از آن نمى‌شود و متوسط از آنها داراى فوائد کمى است که مشکلات را بررسى نکرده و به لغات غریب نپرداخته است. بر آن شدم تا مختصرى که فوائد فراوان را به راحتى در اختیار قرار دهد ارائه دهم».

البته تفسیر ابن جوزى از تفاسیر مختصر محسوب نمى‌گردد، زیرا در چاپهاى ۸ و ۹ جلدى و هر کدام با بیش از ۴۰۰ صفحه ارائه شده است، ولى نسبت به علوم مختلفى که ابن جوزى دارا بوده، این تفسیر از نظر او مختصر محسوب شده است. ایشان در «المغنى فى تفسیر القرآن» به طور مفصل و در زاد المسیر به شکل متوسط به مباحث پرداخته است و در «تذکرة الاریب فى علم التفسیر» که به شکل مختصر وارد بحث شده، بیشتر به غریب قرآن پرداخته است.

روش تفسیر

ابن جوزى درباره روش تفسیری خود مى‌نویسد: «در این کتاب از متون تفسیر، ناسخ و منسوخ، اسباب نزول، مکى و مدنى، گنجاندم و امورى که مورد نیاز در تفسیر بود به آن افزودم، از تکرار مطالب جز بر وجه اشاره پرهیز نمودم، تا آنجا که بر اقوال دسترسى پیدا کردم (به غیر از موارد ضعیف) به شکل اختصار نقل نمودم، و اگر تفسیر آیه‌اى را ذکر نکرده‌ام یا به جهت این است که قبلا تفسیر شده، یا اینکه معناى آشکارى دارد و نیاز بر تفسیر ندارد.»

روش کلى وى در ورود به مباحث اینگونه است که با ارائه اطلاعات کلى درباره سوره از قبیل نام، فضیلت، نزول و عدد آیات آن، آغاز مى‌کند، سپس اسباب النزول، لغت و شواهد بر آن، معناى کلمه و اقوال مفسران در آن مورد را به خوبى نقل مى‌نماید. بعد از آن به احکام مأخوذه از آیه، ناسخ و منسوخ و قراءات مى‌پردازد. و در نهایت مطالبى را در قالب «فصل» در تکمیل تفسیر آیات بیان مى‌دارد.

ایشان در نقل اقوال مروى در تفسیر آیه، اسباب نزول، معناى لغوى، بلاغى و غیر آن، صحیح‌ترین را (به نظر خود) انتخاب مى‌نماید و تلاش دارد که عین الفاظ اقوال را نقل کند، و در صورت نقل به معنى، گوشزد مى‌کند. در کنار مطرح کردن قرائتهاى مشهور، به شاذّ آنها نیز مى‌پردازد و توجیه قواعدى آن را از متخصصین فن قرائت، بیان مى‌دارد.

«زاد المسیر» از اسرائیلیات خالى نیست، گر چه به ضعف آنها اشاره دارد، اما در روش عمومى خود در نقل اقوال درباره آنها، ترجیح قولى بر قول دیگر را بیان نمى‌کند، همچنان که در سایر منقولات، رایى را بر رایى یا معنایى را بر معنایى، مقدم نمى‌دارد و وارد مقوله نقد یا انتخاب (جز موارد اندک، مانند ج ۱ ص ۱۶۵ ذیل آیه ۱۹۷ سوره بقره) نمى شود.

ابن جوزى در معناى لغوى، ادبى، بلاغى و... از آیات دیگر قرآن نیز کمک مى‌گیرد، مانند آیه ۲۶ سوره بقره، ج ۱ ص ۴۷. گاهى نیز به کمک آیات دیگر، بحثى را به شکل موضوعى پى‌گیرى مى‌نماید. مانند ج ۱ ص ۵۱ ذیل آیه ۳۰ سوره بقره درباره خلق حضرت آدم (ع).

مؤلف زاد المسیر متعرض آراء فقهى در ذیل آیات احکام مى‌گردد و بر فقه احمد بن حنبل تأکید دارد. براى نمونه ذیل آیه ۱۰۲ سوره بقره در بیان حکم سحر، ج ۱ ص ۹۶.

در تفسیر آیاتى که رنگ و بوى ولایت حضرت على (ع) را دارند، عموما طبق روش مفسران معتدل اهل سنت رفتار مى‌نماید. بطور مثال ذیل آیه ۶۷ سوره مائده «یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ...» آراء و احادیثى نقل مى‌کند که با ظاهر الفاظ، زمان نزول و اینکه آخرین سوره نازل شده بر پیامبر (ص) است، سازگارى ندارد.

در آنجایى نیز که مفسر ذیل آیه ۵۵ سوره مائده، ج ۱ ص ۵۶۱، به عنوان احتمال اول، قصه انفاق انگشتر در حال رکوع، از طرف حضرت على علیه السلام را مطرح مى‌نماید و قول ابن عباس، مقاتل و مجاهد را نقل مى‌کند، محقق تفسیر در پاورقى، کلام ابن کثیر در تفسیرش را مبنى بر توهم حال بودن جمله «وَهُمْ رَاکعُونَ» و نیز بیان ابن تیمیه که «این از وضع رافضه است» را نقل مى‌کند، که خود نشانه حقد و کینه محقق نسبت به على علیه السلام و شیعه است.

مصادر تفسیر

مهمترین منابع و مصادرى که ابن جوزى از آنها نقل کرده عبارتند از، جامع البیان طبرى، مشکل القرآن و غریب القرآن ابن قتیبة، معانى القرآن فراء و زجاج، «الحجة فى القراءات» ابو على فارسى، مجاز القرآن ابو عبیده، «النکت و العیون فى تفسیر القرآن» ماوردى، در نقل اقوال و تقسیم و ترتیب ابواب و مباحث... از آن زیاد متأثر شده است.

در لغت از خلیل بن احمد فراهیدى، ابن قتیبة و ابو عبیده، در نحو از فراء، زجاج، اخفش، محمد بن قاسم نحوى و کسائى، در قرائت از حجدرى، عاصم و مانند اینها، مطالب را نقل مى‌نماید.

وضعیت کتاب

تحقیق این اثر توسط عبد الرزاق المهدى انجام گرفته است. در مقدمه تحقیق همراه با شرح حالى از ابن جوزى توضیح و روش تفسیرى وى، به این موارد پرداخته شده است: مستند کردن احادیث مرفوع و شبه آن؛ تعیین ارزش احادیث با عناوین صحیح، حسن، ضعیف و... و اشاره‌اى به بعضى راویان آن؛ شماره گذارى احادیث؛ مشخص نمودن احادیثى که تصحیف یا تحریف شده‌اند؛ مشخص نمودن آیات با رقم و سوره؛ شرح برخى مفردات؛ بیان برخى اقوال و نقل آنها از منابع؛ نقل مطالب از تفاسیر دیگر از جمله تفسیر قرطبى، ابن کثیر و... .

«زاد المسیر» به دفعات زیاد چاپ و انتشار یافته است، از جمله:

۱- چاپ اول المکتب الاسلامى بیروت، به تصحیح و تعلیق محمد زهیر الشاویش، و شعیب الارنؤوط و عبد القادر الارنؤوط در سال ۱۳۸۴ ق- ۱۹۶۴ م.

۲- دمشق در ۸ مجلد به سال ۱۹۶۷ م.

۳- دار الفکر بیروت، چاپ اول به سال ۱۴۰۷ ق در ۸ مجلد به تحقیق محمد بن عبد الرحمن عبد الله و ابو هاجر سعید بسیونى زغلول، که چاپ چهارم آن به سال ۱۴۰۷ ق- ۱۹۸۷ م بوده است.

۴- چاپ دار الکتب العلمیة بیروت به سال ۱۴۱۴ ق- ۱۹۹۴ م. ۵- المدهش بغداد به سال ۱۳۴۸ ق.

نسخه حاضر از طرف دار الکتاب العربى بیروت به سال ۱۴۲۲ ق- ۲۰۰۱ م با تحقیق عبد الرزاق المهدى، به عنوان چاپ اول در ۴ مجلد به بازار کتاب عرضه شده است.

منابع

***
تفسیر قرآن
درباره تفسیر قرآن: تفسیر قرآن -تاریخ تفسیر - روشهای تفسیری قرآن
اصطلاحات: اسباب نزول -اسرائیلیات -سیاق آیات
شاخه های تفسیر قرآن:

تفسیر روایی (تفاسیر روایی) • تفسیر اجتهادی (تفاسیر اجتهادی) • تفسیر فقهی ( تفاسیر فقهی) • تفسیر ادبی ( تفاسیر ادبی) • تفسیر تربیتی ( تفاسیر تربیتی) • تفسیر كلامی ( تفاسیر كلامی) • تفسیر فلسفی ( تفاسیر فلسفی ) • تفسیر عرفانی (تفاسیر عرفانی ) • تفسیر علمی (تفاسیر علمی)

روشهای تفسیری قرآن:
تفاسیر به تفکیک مذهب مولف: