جوامع الجامع (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ویرایش)
سطر ۱: سطر ۱:
این كتاب پس از مجمع البیان از معروف‌ترین آثار علامه طبرسی است كه در مدت یك سال (از ماه [[صفر]] 542 تا [[محرم]] 543 ق) و پس از اتمام دو تفسیر گذشته تألیف شده است.<ref>الذریعه، ج ص 248؛ المستدرك علی معجم المؤلفین، عمر رضا كحاله، ص 545.</ref> در این تفسیر گزیده‌گویی شیوه مفسر است و او كوشیده تا مطالب مهم و برجسته و لطایف آن دو كتاب را گردآوری كرده، از برخی مطالب آن دو تفسیر كبیر و الوجیز صرف‌نظر نماید. همچنین حسن ابتكار و لطف تعبیری كه در بیان دقایق آیات و كیفیت توجیه آن بكار رفته و استفاده‌ای كه از كشاف زمخشری شده، باعث شد كه این تفسیر از مجمع البیان ممتاز گردد.<ref>طبرسی و مجمع البیان، ج 1، ص 280.</ref> علامه، جوامع الجامع را به دلیل كمی حجم و فزونی فوایدش، وسیط نیز نامیده است.<ref>جوامع الجامع (به تصحیح ابوالقاسم گرجی)، ج ص برخی به جای جوامع الجامع، از الوسیط یاد كرده‌اند. ر.ك: بحارالانوار، ج 102، ص 26؛ نقد الرجال، ص 266.</ref>
+
'''تفسیر جوامع الجامع''' پس از [[مجمع البیان (کتاب)|مجمع البیا]]<nowiki/>ن از معروف‌ترین آثار [[شیخ طبرسی|علامه طبرسی]] (م، ۵۴۸ ق) است که در مدت یک سال (از ماه [[صفر]] ۵۴۲ تا [[ماه محرم|محرم]] ۵۴۳ ق) و پس از اتمام تفسیر دیگرش تألیف شده است.<ref>الذریعه، ج ۵، ص ۲۴۸؛ المستدرک علی معجم المؤلفین، عمر رضا کحاله، ص ۵۴۵.</ref> طبرسی، جوامع الجامع را به دلیل کمی حجم و فزونی فوایدش، «وسیط» نیز نامیده است.<ref>جوامع الجامع (به تصحیح ابوالقاسم گرجی)، ج ۱، ص ۳؛ برخی به جای جوامع الجامع، از الوسیط یاد کرده‌اند. ر.ک: بحارالانوار، ج ۱۰۲، ص ۲۶؛ نقد الرجال، ص ۲۶۶.</ref> بیشتر مطالب تفسیر جوامع الجامع از [[الکشاف عن حقائق غوامض التنزئل (کتاب)|کشّاف زمخشری]] اقتباس شده و در پاره‌ای از موارد نیز مطالبی از تفسیر [[مجمع البیان]] خود را نقل کرده است. این تفسیر، توسط احمد امیرى شادمهرى به فارسى ترجمه شده است.
 
+
{{مشخصات کتاب
بیشتر مطالب تفسیر جوامع الجامع از كشّاف زمخشری اقتباس شده است. در پاره‌ای از موارد نیز مطالبی از تفسیر [[مجمع البیان]] خود را نقل كرده است. این تفسیر در مقایسه با كشاف امتیازاتی دارد؛ همچون اختصار و حذف زواید و مطالب غیرضروری، نقل روایاتی از طرق [[شیعه]] كه گاهی با تفسیر صاحب كشاف موافق و در بسیاری از مواضع با آن مخالف است و بیان آراء كلامی شیعه امامیه در مواردی كه با دیدگاه معتزله موافق نیست یا نظر شخصی طبرسی در تفسیر آیه با نظر زمخشری مخالف است كه در این صورت طبرسی از نظر صاحب كشاف عدول نموده و آنچه را خود حق می‌دانسته ذكر كرده است.<ref>جوامع الجامع (به تصحیح ابوالقاسم گرجی)، مقدمه مصحح، ص 19.</ref>{{مشخصات کتاب
 
  
 
|عنوان=
 
|عنوان=
  
|تصویر= [[پرونده:جوامع الجامع.jpg|240px|وسط]]
+
|تصویر= [[پرونده:جوامع الجامع.jpg|۲۴۰px|وسط]]
  
 
|نویسنده= ابوعلی فضل بن حسن طبرسی
 
|نویسنده= ابوعلی فضل بن حسن طبرسی
سطر ۱۳: سطر ۱۲:
 
|زبان= عربی
 
|زبان= عربی
  
|تعداد جلد= 4
+
|تعداد جلد= ۴
  
|عنوان افزوده1=تصحيح‌
+
|عنوان افزوده1=تصحیح‌
  
 
|افزوده1= ابوالقاسم گرجی
 
|افزوده1= ابوالقاسم گرجی
سطر ۲۳: سطر ۲۲:
 
|افزوده2=
 
|افزوده2=
  
|لینک= [http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/39192/ جوامع الجامع]
+
|لینک= [http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/۳۹۱۹۲/ جوامع الجامع]
  
 
}}
 
}}
 
==مؤلف==
 
==مؤلف==
ابوعلى، فضل بن حسن بن فضل طبرسى، معروف به امين‌الاسلام طبرسى در حدود سال‌هاى 460 تا 470ق در مشهد مقدس به دنيا آمد. پدر او حسن بن فضل است. از مهم‌ترين اساتيد ایشان مى‌توان به: ابوعلى بن شیخ طوسی،  حسن بن حسين حسن بن بابویه قمی رازی، موفق‌الدين بكر آبادى، ابوالحسن، عبيدالله بيهقى، شيخ جعفر دوريستى كه از شاگردان شيخ مفيد است، اشاره نمود. از تألیفات مهم وی، اعلام الوری باعلام الهدی، و دو تفسیر مجمع البیان و جوامع الجامع می باشد. امين‌الاسلام طبرسى در سال 548 هجرى در بيهق از دنيا رفت.
+
[[شیخ طبرسی|فضل بن حسن بن فضل طبرسى]]، معروف به امین‌الاسلام طبرسى در حدود سال‌هاى ۴۶۰ تا ۴۷۰ قمری به دنیا آمد. از مهم‌ترین اساتید ایشان مى‌توان به: [[ابو علی طوسی|ابوعلى بن شیخ طوسی]] و [[جعفر بن محمد دوریستی|شیخ جعفر دوریستى]] که از شاگردان [[شیخ مفید|شیخ مفید]] است، اشاره نمود. از تألیفات مهم وی، [[اعلام الورى (کتاب)|اعلام الوری باعلام الهدی]] و تفسیر [[مجمع البیان (کتاب)|مجمع البیان]] می باشد. امین‌الاسلام طبرسى در سال ۵۴۸ هجرى در سبزوار از دنیا رفت در [[مشهد]] مقدس به خاک سپرده شد.
  
==روش تفسير==
+
==روش تفسیر==
 
      
 
      
اين تفسير به سبك مجمع البيان، منظم و مرتب نيست، بلكه چون كشّاف مطالب بدون عنوان بندى، بدنبال يكديگر آمده است.
+
در [[تفسیر قرآن|تفسیر]] '''جوامع الجامع''' گزیده‌گویی شیوه مفسر است و او کوشیده تا مطالب مهم و برجسته و لطایف دو تفسیر کبیر و الوجیز خود را گردآوری کرده، از برخی مطالب آن صرف‌نظر نماید. همچنین حسن ابتکار و لطف تعبیری که در بیان دقایق آیات و کیفیت توجیه آن بکار رفته و استفاده‌ای که از [[الکشاف عن حقائق غوامض التنزئل (کتاب)|کشاف زمخشری]] شده، باعث شد که این تفسیر از [[مجمع البیان (کتاب)|مجمع البیان]] ممتاز گردد.<ref>طبرسی و مجمع البیان، ج ۱، ص ۲۸۰.</ref>
اين تفسير بسيار موجز و ويژگى مهم آن، ادبى بودن آن است كه با عبارات بسيار كوتاه، آيات قرآنى را تبيين مى‌كند، و شامل تمام آيات قرآن مى‌گردد. شيوه اين تفسير، بيان مسائل مربوط به لغت، اعراب، قرائت، بيان نظم و نكات ادبى و بلاغى است، كه با رعايت گزيده گويى، متنى دقيق و لطيف ارائه داده است. همين امر سبب گرديد تا از طرف شوراى مديريت حوزه علميه قم بعنوان كتاب درس تفسير، در پايه‌هاى اوليه دروس سطح، مورد تدريس قرار گيرد.
+
 
 +
این تفسیر در مقایسه با کشاف نیز امتیازاتی دارد؛ همچون اختصار و حذف زواید و مطالب غیرضروری، نقل روایاتی از طرق [[شیعه]] که گاهی با تفسیر صاحب کشاف موافق و در بسیاری از مواضع با آن مخالف است و بیان آراء کلامی شیعه [[امامیه]] در مواردی که با دیدگاه [[معتزله]] موافق نیست یا نظر شخصی [[شیخ طبرسی|طبرسی]] در تفسیر [[آیه]] با نظر [[جارالله زمخشری|زمخشری]] مخالف است که در این صورت طبرسی از نظر صاحب کشاف عدول نموده و آنچه را خود حق می‌دانسته ذکر کرده است.<ref>جوامع الجامع (به تصحیح ابوالقاسم گرجی)، مقدمه مصحح، ص ۱۹.</ref>
 +
 
 +
این تفسیر به سبک مجمع البیان، منظم و مرتب نیست، بلکه چون کشّاف مطالب بدون عنوان بندى، بدنبال یکدیگر آمده است.
 +
این تفسیر بسیار موجز و ویژگى مهم آن، ادبى بودن آن است که با عبارات بسیار کوتاه، آیات قرآنى را تبیین مى‌کند، و شامل تمام آیات [[قرآن]] مى‌گردد. شیوه این تفسیر، بیان مسائل مربوط به لغت، اعراب، قرائت، بیان نظم و نکات ادبى و [[بلاغت|بلاغى]] است، که با رعایت گزیده گویى، متنى دقیق و لطیف ارائه داده است. همین امر سبب گردید تا از طرف شوراى مدیریت [[حوزه علمیه قم]] بعنوان کتاب درس [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، در پایه‌هاى اولیه دروس سطح، مورد تدریس قرار گیرد.
  
روش تفسير در پردازش مطالب بدين گونه است كه در آغاز با نام سوره، بيان مكى و مدنى و معناى سوره، تعداد آيات و فضيلت سوره شروع مى‌كند، آنگاه به قرائت، لغت، نحو صرف، و واژه شناسى آيه مى‌پردازد، سپس به بيان و شرح و توضيح معناى آيه پرداخته به مانند زمخشرى، گفته‌هاى تفسيرى را ارائه مى‌كند.
+
[[روشهای تفسیری قرآن|روش تفسیر]] در پردازش مطالب بدین گونه است که در آغاز با نام [[سوره]]، بیان [[سوره های مکی و مدنی|مکى و مدنى]] و معناى سوره، تعداد آیات و فضیلت سوره شروع مى‌کند، آنگاه به قرائت، لغت، [[علم نحو|نحو]]، [[صرف]]، و واژه شناسى [[آیه|آیه]] مى‌پردازد، سپس به بیان و شرح و توضیح معناى آیه پرداخته به مانند [[جارالله زمخشری|زمخشرى]]، گفته‌هاى تفسیرى را ارائه مى‌کند.
  
در آغاز آياتى چند كه به يك موضوع مربوط است ذكر شده و سپس به تدريج اجزاء آن آيات آورده شده و در ضمن تفسير آن جزء، قراءت و جهات ادبى از صرف و نحو و لغت و اشتقاق و بلاغت و احيانا كلام و فقه و اصول بيان گرديده است. البته در آيات الاحكام مباحث فقهى را غالبا با اختصار و بنحو ايجاز مطرح مى‌كنند،( مانند سوره مائده آيه 6 بحث{{متن قرآن|« وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ»}})، و تفصيل آن را به كتاب مجمع البيان ارجاع مى‌دهند. مانند ج 1 صفحه 316 ذيل آيه 6 سوره مائده.
+
در آغاز آیاتى چند که به یک موضوع مربوط است ذکر شده و سپس به تدریج اجزاء آن آیات آورده شده و در ضمن تفسیر آن جزء، قراءت و جهات ادبى از صرف و نحو و [[علم لغت|لغت]] و اشتقاق و [[بلاغت]] و احیانا [[علم کلام|کلام]] و [[فقه]] و [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول]] بیان گردیده است. البته در [[آیات الاحکام|آیات الاحکام]] مباحث فقهى را غالبا با اختصار و بنحو ایجاز مطرح مى‌کند، (مانند [[سوره مائده]] آیه ۶ بحث {{متن قرآن|« وَامْسَحُوا بِرُءُوسِکمْ وَأَرْجُلَکمْ إِلَى الْکعْبَینِ»}})، و تفصیل آن را به کتاب مجمع البیان ارجاع مى‌دهند (مانند ج ۱ صفحه ۳۱۶ ذیل آیه ۶ سوره مائده).
  
==نسخ، ترجمه و چاپهاى تفسير==
+
==نسخه‌ها و چاپ‌هاى تفسیر==
 
    
 
    
اين تفسير بارها به اشكال مختلف به چاپ رسيده است. چاپ نخستين آن با چاپ سنگى و قطع رحلى در يك جلد در تهران به سال 1321 قمرى. چاپ ديگر با تصحيح و تعليق شهيد سيد محمد على قاضى طباطبايى در سال 1383 قمرى و در يك مجلد. چاپ سوم در تهران توسط دانشگاه تهران با تصحيح و تعليق دكتر ابو القاسم گرجى در چهار جلد با قطع بزرگ است كه البته همين چاپ در قطع وزيرى توسط ناشر ياد شده و شوراى مديريت حوزه علميه قم، به طور افست نيز انجام گرفته است. دار الاضواء بيروت نيز در سال 1405 قمرى اين كتاب را در چهار جزء و دو مجلد چاپ كرده است. لازم به ياد آورى است كه اين تفسير افزون بر چاپهاى گوناگون توسط احمد اميرى شادمهرى به فارسى ترجمه شده و تاكنون دو جلد آن توسط بنياد پژوهشهاى اسلامى( 1374- 1375) منتشر شده است.
+
این تفسیر بارها به اشکال مختلف به چاپ رسیده است. چاپ نخستین آن با چاپ سنگى و قطع رحلى در یک جلد در [[تهران]] به سال ۱۳۲۱ قمرى. چاپ دیگر با تصحیح و تعلیق شهید [[شهید سید محمد علی قاضی طباطبائی|سید محمد على قاضى طباطبایى]] در سال ۱۳۸۳ قمرى و در یک مجلد. چاپ سوم در تهران توسط دانشگاه تهران با تصحیح و تعلیق دکتر ابو القاسم گرجى در چهار جلد با قطع بزرگ است که البته همین چاپ در قطع وزیرى توسط ناشر یاد شده و شوراى مدیریت [[حوزه علمیه قم]]، به طور افست نیز انجام گرفته است. دار الاضواء بیروت نیز در سال ۱۴۰۵ قمرى این کتاب را در چهار جزء و دو مجلد چاپ کرده است.  
آدرس‌هاى داده شده در مقاله بر اساس چاپ چهار جلدى انتشارات دانشگاه تهران و مركز مديريت حوزه علميه قم و تحقيق دكتر ابو القاسم گرجى مى‌باشد. دكتر گرجى تحقيق خود را بر اساس پنج نسخه خطى و چاپى، انجام داده‌اند.
 
  
*نسخه اول متعلق به كتابخانه مجلس شوراى ملى،
+
دکتر گرجى تحقیق خود را بر اساس پنج نسخه خطى و چاپى، انجام داده‌اند.
  
*نسخه دوم چاپ يك جلدى با تحقيق شهيد سيد محمد على قاضى طباطبايى،
+
*نسخه اول متعلق به کتابخانه مجلس شوراى ملى،
  
*نسخه سوم چاپ سنگى است كه به اشراف جمعى از فضلاى قم تصحيح شده است.
+
*نسخه دوم چاپ یک جلدى با تحقیق شهید سید محمد على قاضى طباطبایى،
  
*نسخه چهارم و پنجم به شماره 81 و 85 متعلق به كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه تهران.
+
*نسخه سوم چاپ سنگى است که به اشراف جمعى از فضلاى قم تصحیح شده است.
  
نسخه دوم كه با تحقيق دانشمند گرامى شهيد سيد محمد على قاضى طباطبايى انجام گرفته داراى مقدمه‌اى سودمند در 21 صفحه از محقق در شأن قرآن و تفسير آن، ذكر خصوصياتى از كتاب جوامع الجامع و چاپهاى گذشته آن، شرح حال مؤلف و تأليفات او و مصادر تصحيح مى‌باشد، و در پايان همان چاپ، هفت صفحه مطالب مفيد و قابل ملاحظه‌اى را تنبيه نموده‌اند.
+
*نسخه چهارم و پنجم به شماره ۸۱ و ۸۵ متعلق به کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامى دانشگاه تهران.
  
كارهايى كه دكتر ابو القاسم گرجى در تحقيق خود انجام داده‌اند شامل:
+
نسخه دوم که با تحقیق دانشمند گرامى شهید سید محمد على قاضى طباطبایى انجام گرفته داراى مقدمه‌اى سودمند در ۲۱ صفحه از محقق در شأن [[قرآن]] و تفسیر آن، ذکر خصوصیاتى از کتاب جوامع الجامع و چاپهاى گذشته آن، شرح حال مؤلف و تألیفات او و مصادر تصحیح مى‌باشد، و در پایان همان چاپ، هفت صفحه مطالب مفید و قابل ملاحظه‌اى را تنبیه نموده‌اند.
  
1- مقدمه‌اى شامل شرح حال مؤلف، مولفات او و معرفى جوامع الجامع.
+
کارهایى که دکتر ابو القاسم گرجى در تحقیق خود انجام داده‌اند شامل:
  
2- تصحيح نسخه دوم كه متن كتاب قرار داده شد.
+
۱- مقدمه‌اى شامل شرح حال مؤلف، مولفات او و معرفى جوامع الجامع.
  
3- حاشيه و تعليق.
+
۲- تصحیح نسخه دوم که متن کتاب قرار داده شد.
  
4- اعراب و شكل كلمات‌
+
۳- حاشیه و تعلیق.
  
5- نقطه گذارى‌
+
۴- اعراب و شکل کلمات‌
  
6- شماره آيات‌
+
۵- نقطه گذارى‌
  
7- تهيه فهرستهاى مختلف،( فهرست مطالب، فهرست آيات مورد استشهاد، فهرست روايات، فهرست كتب، فهرست اسماء، فهرست طوائف و جماعات، فهرست ازمنه و امكنه)
+
۶- شماره آیات‌
 +
 
 +
۷- تهیه فهرستهاى مختلف.
  
 
==منابع مقاله==
 
==منابع مقاله==
+
۱- تفسیر جوامع الجامع، چهار جلد توسط انتشارات دانشگاه تهران و مرکز مدیریت حوزه علمیه قم با تحقیق دکتر ابو القاسم گرجى و مقدمه ایشان.
1- تفسير جوامع الجامع چهار جلد توسط انتشارات دانشگاه تهران و مركز مديريت حوزه علميه قم با تحقيق دكتر ابو القاسم گرجى و مقدمه ايشان.
 
  
2- دانشنامه قرآن و قرآن پژوهى جلد 1 و 2 به كوشش بهاء الدين خرمشاهى انتشارات دوستان تهران 1377
+
۲- دانشنامه قرآن و قرآن پژوهى، جلد ۱ و ۲ به کوشش بهاء الدین خرمشاهى انتشارات دوستان تهران ۱۳۷۷.
  
3- طبقات مفسران شيعه دكتر عقيقى بخشايشى ج 2 انتشارات دفتر نشر نويد اسلام قم 1372 چاپ اول‌
+
۳- طبقات مفسران شیعه، دکتر عقیقى بخشایشى ج ۲ انتشارات دفتر نشر نوید اسلام قم ۱۳۷۲ چاپ اول‌.
  
4- المفسرون حياتهم و منهجهم سيد محمد على ايازى چاپ انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1414 قمرى 1373 شمسى‌
+
۴- المفسرون حیاتهم و منهجهم، سید محمد على ایازى چاپ انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ۱۴۱۴ قمرى ۱۳۷۳ شمسى‌.
  
 +
== پانویس ==
 +
<references />
 
==منابع==
 
==منابع==
 
 
*محمدرضا ضمیری، کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی.
 
*محمدرضا ضمیری، کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی.
 
*مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، نرم افزار جامع التفاسیر [لوح فشرده]، بخش کتابشناسی.
 
*مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، نرم افزار جامع التفاسیر [لوح فشرده]، بخش کتابشناسی.
 
*مجموعه [[گلشن ابرار (کتاب)|گلشن ابرار]]، جلد ۱، زندگی نامه "شیخ طبرسی" از محمدباقر پورامینی.
 
*مجموعه [[گلشن ابرار (کتاب)|گلشن ابرار]]، جلد ۱، زندگی نامه "شیخ طبرسی" از محمدباقر پورامینی.
{{تفسیر قرآن}}
 
==متن کتاب جوامع الجامع==
 
[http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/38621/تفسير-جوامع-الجامع 1.جوامع الجامع]
 
  
[http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/39192/تفسير-جوامع-الجامع 2.جوامع الجامع]
+
==متن کتاب ==
  
[http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/39281/ترجمه-تفسير-جوامع-الجامع 3. ترجمه تفسير جوامع الجامع]
+
* [http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/38621/تفسير-جوامع-الجامع '''جوامع الجامع''']
 +
* [http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/39192/تفسير-جوامع-الجامع '''جوامع الجامع''']
 +
* [http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/39281/ترجمه-تفسير-جوامع-الجامع '''ترجمه تفسير جوامع الجامع''']
 +
{{تفسیر قرآن}}
 
[[رده:تفاسیر]]
 
[[رده:تفاسیر]]
 
[[رده:تفاسیر ادبی]]
 
[[رده:تفاسیر ادبی]]
 
[[رده: آثار فضل بن حسن طبرسی]]
 
[[رده: آثار فضل بن حسن طبرسی]]

نسخهٔ ‏۱۲ سپتامبر ۲۰۲۰، ساعت ۰۵:۵۱

تفسیر جوامع الجامع پس از مجمع البیان از معروف‌ترین آثار علامه طبرسی (م، ۵۴۸ ق) است که در مدت یک سال (از ماه صفر ۵۴۲ تا محرم ۵۴۳ ق) و پس از اتمام تفسیر دیگرش تألیف شده است.[۱] طبرسی، جوامع الجامع را به دلیل کمی حجم و فزونی فوایدش، «وسیط» نیز نامیده است.[۲] بیشتر مطالب تفسیر جوامع الجامع از کشّاف زمخشری اقتباس شده و در پاره‌ای از موارد نیز مطالبی از تفسیر مجمع البیان خود را نقل کرده است. این تفسیر، توسط احمد امیرى شادمهرى به فارسى ترجمه شده است.

۲۴۰px
نویسنده ابوعلی فضل بن حسن طبرسی
موضوع تفاسیر شیعه
زبان عربی
تعداد جلد ۴
تصحیح‌ ابوالقاسم گرجی

جوامع الجامع

مؤلف

فضل بن حسن بن فضل طبرسى، معروف به امین‌الاسلام طبرسى در حدود سال‌هاى ۴۶۰ تا ۴۷۰ قمری به دنیا آمد. از مهم‌ترین اساتید ایشان مى‌توان به: ابوعلى بن شیخ طوسی و شیخ جعفر دوریستى که از شاگردان شیخ مفید است، اشاره نمود. از تألیفات مهم وی، اعلام الوری باعلام الهدی و تفسیر مجمع البیان می باشد. امین‌الاسلام طبرسى در سال ۵۴۸ هجرى در سبزوار از دنیا رفت در مشهد مقدس به خاک سپرده شد.

روش تفسیر

در تفسیر جوامع الجامع گزیده‌گویی شیوه مفسر است و او کوشیده تا مطالب مهم و برجسته و لطایف دو تفسیر کبیر و الوجیز خود را گردآوری کرده، از برخی مطالب آن صرف‌نظر نماید. همچنین حسن ابتکار و لطف تعبیری که در بیان دقایق آیات و کیفیت توجیه آن بکار رفته و استفاده‌ای که از کشاف زمخشری شده، باعث شد که این تفسیر از مجمع البیان ممتاز گردد.[۳]

این تفسیر در مقایسه با کشاف نیز امتیازاتی دارد؛ همچون اختصار و حذف زواید و مطالب غیرضروری، نقل روایاتی از طرق شیعه که گاهی با تفسیر صاحب کشاف موافق و در بسیاری از مواضع با آن مخالف است و بیان آراء کلامی شیعه امامیه در مواردی که با دیدگاه معتزله موافق نیست یا نظر شخصی طبرسی در تفسیر آیه با نظر زمخشری مخالف است که در این صورت طبرسی از نظر صاحب کشاف عدول نموده و آنچه را خود حق می‌دانسته ذکر کرده است.[۴]

این تفسیر به سبک مجمع البیان، منظم و مرتب نیست، بلکه چون کشّاف مطالب بدون عنوان بندى، بدنبال یکدیگر آمده است. این تفسیر بسیار موجز و ویژگى مهم آن، ادبى بودن آن است که با عبارات بسیار کوتاه، آیات قرآنى را تبیین مى‌کند، و شامل تمام آیات قرآن مى‌گردد. شیوه این تفسیر، بیان مسائل مربوط به لغت، اعراب، قرائت، بیان نظم و نکات ادبى و بلاغى است، که با رعایت گزیده گویى، متنى دقیق و لطیف ارائه داده است. همین امر سبب گردید تا از طرف شوراى مدیریت حوزه علمیه قم بعنوان کتاب درس تفسیر، در پایه‌هاى اولیه دروس سطح، مورد تدریس قرار گیرد.

روش تفسیر در پردازش مطالب بدین گونه است که در آغاز با نام سوره، بیان مکى و مدنى و معناى سوره، تعداد آیات و فضیلت سوره شروع مى‌کند، آنگاه به قرائت، لغت، نحو، صرف، و واژه شناسى آیه مى‌پردازد، سپس به بیان و شرح و توضیح معناى آیه پرداخته به مانند زمخشرى، گفته‌هاى تفسیرى را ارائه مى‌کند.

در آغاز آیاتى چند که به یک موضوع مربوط است ذکر شده و سپس به تدریج اجزاء آن آیات آورده شده و در ضمن تفسیر آن جزء، قراءت و جهات ادبى از صرف و نحو و لغت و اشتقاق و بلاغت و احیانا کلام و فقه و اصول بیان گردیده است. البته در آیات الاحکام مباحث فقهى را غالبا با اختصار و بنحو ایجاز مطرح مى‌کند، (مانند سوره مائده آیه ۶ بحث « وَامْسَحُوا بِرُءُوسِکمْ وَأَرْجُلَکمْ إِلَى الْکعْبَینِ»)، و تفصیل آن را به کتاب مجمع البیان ارجاع مى‌دهند (مانند ج ۱ صفحه ۳۱۶ ذیل آیه ۶ سوره مائده).

نسخه‌ها و چاپ‌هاى تفسیر

این تفسیر بارها به اشکال مختلف به چاپ رسیده است. چاپ نخستین آن با چاپ سنگى و قطع رحلى در یک جلد در تهران به سال ۱۳۲۱ قمرى. چاپ دیگر با تصحیح و تعلیق شهید سید محمد على قاضى طباطبایى در سال ۱۳۸۳ قمرى و در یک مجلد. چاپ سوم در تهران توسط دانشگاه تهران با تصحیح و تعلیق دکتر ابو القاسم گرجى در چهار جلد با قطع بزرگ است که البته همین چاپ در قطع وزیرى توسط ناشر یاد شده و شوراى مدیریت حوزه علمیه قم، به طور افست نیز انجام گرفته است. دار الاضواء بیروت نیز در سال ۱۴۰۵ قمرى این کتاب را در چهار جزء و دو مجلد چاپ کرده است.

دکتر گرجى تحقیق خود را بر اساس پنج نسخه خطى و چاپى، انجام داده‌اند.

  • نسخه اول متعلق به کتابخانه مجلس شوراى ملى،
  • نسخه دوم چاپ یک جلدى با تحقیق شهید سید محمد على قاضى طباطبایى،
  • نسخه سوم چاپ سنگى است که به اشراف جمعى از فضلاى قم تصحیح شده است.
  • نسخه چهارم و پنجم به شماره ۸۱ و ۸۵ متعلق به کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامى دانشگاه تهران.

نسخه دوم که با تحقیق دانشمند گرامى شهید سید محمد على قاضى طباطبایى انجام گرفته داراى مقدمه‌اى سودمند در ۲۱ صفحه از محقق در شأن قرآن و تفسیر آن، ذکر خصوصیاتى از کتاب جوامع الجامع و چاپهاى گذشته آن، شرح حال مؤلف و تألیفات او و مصادر تصحیح مى‌باشد، و در پایان همان چاپ، هفت صفحه مطالب مفید و قابل ملاحظه‌اى را تنبیه نموده‌اند.

کارهایى که دکتر ابو القاسم گرجى در تحقیق خود انجام داده‌اند شامل:

۱- مقدمه‌اى شامل شرح حال مؤلف، مولفات او و معرفى جوامع الجامع.

۲- تصحیح نسخه دوم که متن کتاب قرار داده شد.

۳- حاشیه و تعلیق.

۴- اعراب و شکل کلمات‌

۵- نقطه گذارى‌

۶- شماره آیات‌

۷- تهیه فهرستهاى مختلف.

منابع مقاله

۱- تفسیر جوامع الجامع، چهار جلد توسط انتشارات دانشگاه تهران و مرکز مدیریت حوزه علمیه قم با تحقیق دکتر ابو القاسم گرجى و مقدمه ایشان.

۲- دانشنامه قرآن و قرآن پژوهى، جلد ۱ و ۲ به کوشش بهاء الدین خرمشاهى انتشارات دوستان تهران ۱۳۷۷.

۳- طبقات مفسران شیعه، دکتر عقیقى بخشایشى ج ۲ انتشارات دفتر نشر نوید اسلام قم ۱۳۷۲ چاپ اول‌.

۴- المفسرون حیاتهم و منهجهم، سید محمد على ایازى چاپ انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ۱۴۱۴ قمرى ۱۳۷۳ شمسى‌.

پانویس

  1. الذریعه، ج ۵، ص ۲۴۸؛ المستدرک علی معجم المؤلفین، عمر رضا کحاله، ص ۵۴۵.
  2. جوامع الجامع (به تصحیح ابوالقاسم گرجی)، ج ۱، ص ۳؛ برخی به جای جوامع الجامع، از الوسیط یاد کرده‌اند. ر.ک: بحارالانوار، ج ۱۰۲، ص ۲۶؛ نقد الرجال، ص ۲۶۶.
  3. طبرسی و مجمع البیان، ج ۱، ص ۲۸۰.
  4. جوامع الجامع (به تصحیح ابوالقاسم گرجی)، مقدمه مصحح، ص ۱۹.

منابع

  • محمدرضا ضمیری، کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی.
  • مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، نرم افزار جامع التفاسیر [لوح فشرده]، بخش کتابشناسی.
  • مجموعه گلشن ابرار، جلد ۱، زندگی نامه "شیخ طبرسی" از محمدباقر پورامینی.

متن کتاب

***
تفسیر قرآن
درباره تفسیر قرآن: تفسیر قرآن -تاریخ تفسیر - روشهای تفسیری قرآن
اصطلاحات: اسباب نزول -اسرائیلیات -سیاق آیات
شاخه های تفسیر قرآن:

تفسیر روایی (تفاسیر روایی) • تفسیر اجتهادی (تفاسیر اجتهادی) • تفسیر فقهی ( تفاسیر فقهی) • تفسیر ادبی ( تفاسیر ادبی) • تفسیر تربیتی ( تفاسیر تربیتی) • تفسیر كلامی ( تفاسیر كلامی) • تفسیر فلسفی ( تفاسیر فلسفی ) • تفسیر عرفانی (تفاسیر عرفانی ) • تفسیر علمی (تفاسیر علمی)

روشهای تفسیری قرآن:
تفاسیر به تفکیک مذهب مولف: