اصول الفقه (کتاب)

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۸ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۳:۰۹ توسط مهدی موسوی (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
اصول الفقه-مظفری.jpg
نویسنده محمدرضا مظفر
موضوع اصول فقه شیعه
زبان عربی
تعداد جلد ۲

اصول الفقه

کتاب «اصول الفقه» تألیف شیخ محمدرضا مظفر (م، ۱۳۹۲ ق)، مشتمل بر یک دوره کامل اصول فقه شیعه با بیانی روان است که در حوزه‌هاى علمیه به‌ عنوان دومین متن درسى علم اصول معین شده است.

مؤلف

شیخ محمدرضا مظفر (۱۳۹۲-۱۳۲۲ ق)، فقیه اصولی و عالم مجاهد شیعه است. وی از شاگردان عالمان بزرگی چون سید علی قاضی، میرزای نائینی و محمدحسین اصفهانی است.

علامه مظفر یکی از پیشگامان تقریب بین مذاهب اسلامی و اصلاحگر اجتماعی بود، که به روز کردن حوزه علمیه نجف در محتوا و شیوه تدریس، تأسیس جمعیت منتدی‌النشر و تأسیس دانشکده فقه را می توان از مهمترین اقدامات او برشمرد.

علاوه بر کتاب «اصول الفقه»، برخی دیگر از آثار مهم او عبارت است از: عقاید الامامیه، تاریخ الاسلام، المنطق، السقیفه، حاشیة المکاسب و حریة الانسان.

معرفی کتاب

«اصول الفقه»، حاصل تفکر و بینش مکتب اصولى میرزای نائینی است که با قلم بسیار رسا و روان و ساده شیخ محمدرضا مظفر تألیف شده است. مرحوم مظفر، این کتاب را براى دانشکده‌اى که خود تأسیس کرده بود، تألیف نمود.

علامه مظفر در این کتاب، ساختار کلى مباحث علم اصول را تغییر داده و به جاى تقسیم مباحث به دو بخش، آنها را به چهار بخش تقسیم کرده است. در گذشته، مؤلفان کتاب‌هاى اصول، مباحث را به دو بخش مباحث الفاظ و مباحث عقلى تقسیم مى‌کردند.

کتاب «اصول الفقه» با این که متنى بسیار ساده و روان دارد، حاوى نکاتى بسیار دقیق است. این کتاب هم از تنظیم و تبویب بدیع برخوردار است و هم نکات دقیق و ظریفى دارد که در کتب قدیم کمتر یافت مى‌شود؛ به قول خود مرحوم مظفر، حلقه مفقوده‌اى است بین «معالم الاصول» و «کفایة الاصول». به هر حال «اصول الفقه»، چون نگینى در میان کتب درسى حوزه است.

با تمام این مزایا، گفته شده این کتاب از دو جهت کاستى دارد: یکی اینکه فاقد اصل برائت و اشتغال و تخییر است. دیگر اینکه به گفته شهید صدر، مرحوم مظفر در مواردى که لازم نیست، بحث را به درازا کشانده است، مثل بحث اعتبارات ماهیت در باب مطلق و مقید و یا مباحث حسن و قبح عقلى و همچنین استصحاب.

استاد محمدى خراسانى بر کتاب «اصول الفقه» شیخ مظفر، شرح و تعلیقه ای به زبان فارسى نوشته است.

محتوای کتاب

این کتاب در دو جلد تنظیم شده و مشتمل بر چند مبحث مقدماتى و چهار مقصد است و هر مقصد، شامل ابواب متعدد و هر باب، حاوى چند مبحث مى‌باشد.

مباحث جلد اول عبارتند از: مدخل، مقدمه، مقصد اول و مقصد دوم. در مدخل کتاب، مباحثى مانند تعریف و موضوع و فایده علم اصول آمده و بعد از آن در مقدمه، چهارده مبحث مطرح کرده و به مسائلى مانند: حقیقت وضع، اقسام وضع، استعمال حقیقى و مجازى، علامات حقیقت و مجاز، صحیح و اعم، حقیقت شرعیه و چند مسئله دیگر پرداخته است.

مقصد اول مشتمل بر مباحث الفاظ است که در هفت باب تنظیم شده: مشتق، اوامر، نواهى، مفاهیم، عام و خاص، مطلق و مقید، مجمل و مبین.

مقصد دوم به ملازمات عقلیه اختصاص دارد که ضمن بحث از اقسام دلیل عقلى و علت نام‌گذارى این مبحث به این نام، این مبحث را به دو باب تقسیم مى‌کند: مستقلات عقلیه؛ غیر مستقلات عقلیه. در باب اول، حسن و قبح عقلى و ملازمه عقلى بین حکم عقل و شرع بیان شده است. در باب دوم، به اجزاء، مقدمه واجب، مسئله ضد، اجتماع امر و نهى و مسئله دلالت نهى بر فساد اشاره مى‌کند و بدین ترتیب جلد اول به پایان مى‌رسد.

مقصد سوم و چهارم، جلد دوم «اصول الفقه» را تشکیل مى‌دهند و مطالب مقصد سوم در قالب یک تمهید، یک مقدمه و نُه باب تنظیم شده است. در مقدمه، مسائلى چون معناى حجت، حجیت علم، موطن حجیت، امارات، ظن نوعى و چند مسئله دیگر از همین دست بررسى مى‌شود. در ابواب نُه‌گانه، کتاب، سنت، اجماع، دلیل عقل، حجیت ظواهر، شهرت، سیره، قیاس و تعادل و تراجیح بررسى شده است.

مقصد چهارم اختصاص به اصول عملیه دارد ولى مرحوم مظفر، تنها به بررسى اصل استصحاب پرداخته است.

منابع

منابع اصول فقه
متون به ترتیب تاریخ وفات مولفین
التذکرة بأصول الفقه

شیخ مفید

(م413ق)

الذریعه

سید مرتضی

(436-335)

عدة الاصول

شیخ طوسی

(460-385)

غنیة النزوع

ابن زهره

(585-510)

تهذیب الوصول

علامه حلی

(726-648)

مبادی الوصول

علامه حلی

(726-648)

القواعد و الفوائد

شهید اول

(786-734)

تمهید القواعد

شهید ثانی

(965-911)

معالم الدین

صاحب معالم

(م1011)

زبدة الاصول

شیخ بهائی

(1030-953)

الوافیه فی الاصول

فاضل تونی

(م 1071)

الفوائد الحائریه

وحید بهبهانی

(م1206)

قوانین الاصول

میرزای قمی

(م1231)

فرائد الاصول

شیخ انصاری

(م1281)

کفایة الاصول

آخوند خراسانی

(م1329)

مفاتیح الاصول

سید محمد مجاهد

(م1342)

فوائد الاصول (نائینی)

میرزا محمدحسین نائینی

(1355-1276)

وقایة الأذهان

محمد رضا نجفی اصفهانی

(م 1362)

اصول الفقه

شيخ محمدرضا مظفر

(م 1383)

منتهی الاصول

سید محمد حسن بجنوردی

(1395-1316)

المعالم الجدیده

سید محمد باقر صدر

(1399-1355)

اصول الاستنباط

سید علی نقی حیدری

(1403-1325)

مناهج الوصول

امام خمینی

(1409-1320)

الاصول العامه

سید محمد تقی حکیم

(1346-)

شروح
شروح معالم الدین ← حاشیه معالم، سلطان العلماء (م 1064) - حاشیه معالم، ملا محمد صالح مازندرانی (م 1081) - هدایة المسترشدین، شیخ محمدتقی اصفهانی (م 1248)
شروح فرائد الاصول ← أوثق الوسائل، میرزا موسی بن جعفر بن احمد تبریزی - بحر الفوائد، میرزا محمد حسن آشتیانی - درر الفوائد فی الحاشیه علی الفرائد، آخوند خراسانی - فوائد الرضویه، آقا رضا همدانی
شروح کفایه ← انوار الهدایه، امام خمینی - حاشیة الکفایه، علامه طباطبائی - الحاشیة علی الکفایه، سید حسین بروجردی - حقائق الاصول، سید محسن حکیم - عنایة الاصول، سید مرتضی حسینی یزدی

منتهی الدرایه، سید محمد جعفر جزائری شوشتری - نهایة الدرایة، آیت الله کمپانی - نهایة النهایة، میرزا علی ایروانی