باب حطه

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به: ناوبری، جستجو
Icon-encycolopedia.jpg

این صفحه مدخلی از دائرة المعارف قرآن کریم است

(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)


از درهاى مسجدالاقصى و جايگاهى مقدس براى توبه در ميان بنى‌اسرائيل.

حطه را در لغت، برگرفته از ريشه «ح ـ ط ـ ط» مى‌دانند.[۱] معانى گوناگون و در عين حال قابل جمعى كه در واژه‌نامه‌هاى عربى براى ريشه ياد شده آمده است، نشان مى‌دهد كه فرونهادن و پايين آوردن چيزى يا كسى از جاى و جايگاه بالاى آن، اعم از اين كه مادى يا معنوى باشد، اصلى‌ترين مؤلفه معنايى آن است.[۲]

از اين‌ رو بر زمين نهادن بار چارپايان،[۳] تنزل مقام برداشتن بار و سنگينى تكليف يا گناه از دوش انسان،[۴] پايين آمدن بهاى كالا[۵] و... از مصاديق گوناگون اين معنا در كاربردهاى متفاوت آن است.

واژه حطّة، دوبار در قرآن آمده است. (سوره بقره/2، 58‌؛ سوره اعراف/7،161) عربى يا دخيل بودن آن از چالش هايى است كه توجه واژه پژوهان قرآنى و مفسران را به خود معطوف ساخته است. ديدگاه مشهور فرهنگ نويسان عربى،[۶] واژه پژوهان قرآنى[۷] و نيز مفسران شيعه[۸] و سنى[۹] آن را عربى مى‌داند. در مقابل برخى از صاحب نظران، حطه را از واژگان دخيل مى‌شمارند با اين تفاوت كه فراء آن را نَبطى،[۱۰] سيوطى عبرى[۱۱] و برخى ديگر سُريانى مى‌دانند،[۱۲] چنان‌كه تلاش شمارى از پژوهشگران اروپايى براى بدست دادن يك ريشه عبرى براى واژه ياد شده، حاكى از وحدت نظر آنان با سيوطى است، هر چند برخى به رغم پذيرش دخيل بودن، ريشه و خاستگاه حطّه را معماگونه خوانده و هيچ‌يك از ريشه‌هاى گفته شده را قانع كننده و پذيرفتنى نمى‌دانند.[۱۳]

نيامدن اين واژه در برخى منابع مربوط به واژگان دخيل قرآن[۱۴] و نيز پراكندگى آراى صاحبان ديدگاه مقابل، مى‌تواند مؤيدى بر ديدگاه مشهور باشد.[۱۵] بنابر آنچه گفته شد به احتمال قريب به يقين حطّه از واژگان عربى و منقول به معناست؛[۱۶] اما از آنجا كه گفتارى از بنى اسرائيلِ عبرى زبان را گزارش مى‌كند، شائبه غيرعربى بودن آن پديد آمده است.

تركيب «باب حطّه» عيناً در قرآن نيامده بلكه نامى است كه دست كم ساختار عربى آن پس از نزول قرآن و به سبب تقارن در كاربرد و نيز ارتباط «الباب» و «حطه» با يكديگر پديد آمده است: «و اِذ قُلنَا ادخُلوا هذِهِ القَريَةَ فَكُلوا مِنها حَيثُ شِئتُم رَغَدًا وادخُلوا البابَ سُجَّدًا وقولوا حِطَّةٌ نَغفِر لَكُم خَطيكُم و سَنَزيدُ المُحسِنين...». (سوره بقره/2،58) مشهور[۱۷] مفسران نخستين[۱۸] و نيز مفسران متأخر شيعه[۱۹] و سنى[۲۰] مراد از «القَريَة» را شهر بيت المقدس و برخى آيه «يقَومِ ادخُلوا الاَرضَ‌ المُقَدَّسَةَ الَّتى كَتَبَ اللّهُ لَكُم...» (سوره مائده/5‌،21) را مؤيّد آن دانسته‌اند.[۲۱]

برخى بر اين باورند كه فرمان ورود ياد شده در آيه مربوط به پس از رهايى بنى اسرائيل از وادى تيه است،[۲۲] در هر صورت دست كم اين معناى سربسته را مى‌توان از آيه برداشت كرد كه خداوند، بنى‌اسرائيل را فرمان داد كه با حالتى خاص از درى معين وارد شده، عبارت مشخصى را بر زبان آورند تا خداوند از خطاهاى گذشته آنان درگذرد؛ اما گروهى با تغيير عبارت مورد نظر جمله‌اى تمسخرآميز بر زبان آورده در نتيجه به عذاب الهى دچار آمدند: «فَبَدَّلَ الَّذينَ ظَلَموا قَولاً غَيرَالَّذى قيلَ لَهُم...» (سوره بقره/2، 59)؛ اما اين كه مراد از «البابَ» كدام در و «سُجَّداً» و «حِطَّةٌ» به چه معناست، مفسران به اختلاف گراييده‌اند. تفسير آيه ياد شده از اين نظر يكى از پرچالش‌ترين مباحث مفسران‌ است.

«ال» تعريف در «الباب» (سوره بقره/2،52‌؛ سوره اعراف/7،161) نشان مى‌دهد كه بنى‌اسرائيل درِ ياد شده را كاملا مى‌شناخته‌اند؛ اما مفسران در تعيين مصداق آن اختلاف دارند. در برابر ديدگاه شمارى از مفسران شيعه[۲۳] و سنى[۲۴] كه «الباب» را دروازه «القَريَة» مى‌دانند، اكثر قريب به اتفاق مفسّران نخست و متأخر،[۲۵] حتى مفسرانى كه قريه را شهر «أريحا» گفته‌اند[۲۶] «الباب» را اشاره به يكى از درهاى بيت المقدس مى‌دانند؛[۲۷] با اين توضيح كه شمارى از اين مفسران روشن نكرده‌اند كه مرادشان از بيت المقدس، شهر قدس است يا مسجدالاقصى (معبد مقدس شهر)؛[۲۸] اما گروهى به صراحت درِ ياد شده را يكى از درهاى مسجدالاقصى خوانده‌اند.[۲۹]

ظاهر عبارت برخى نيز همين را مى‌رساند.[۳۰] ظاهر آيه و فاصله ميان دو بار فرمان به داخل شدن، مؤيد اين ديدگاه است زيرا از آن برمى‌آيد كه بايد دو ورود انجام مى‌گرفت: يك‌بار ورود به شهر قدس و بار ديگر از درِ مسجد‌الاقصى.[۳۱]

اين دسته از مفسران در تطبيق درِ ياد شده با يكى از درهاى چندگانه مسجد و معبد مقدس اختلاف دارند. باب حطه از سوى برخى چون ابن‌عباس، درِ قُبه‌اى (صخره‌مقدس) كه حضرت موسى عليه السلام و بنى‌اسرائيل به سوى آن نماز مى‌گزاردند[۳۲] و نيز درِ بيت ايليا[۳۳] ـ‌ نام يكى از پيامبران بنى‌اسرائيل[۳۴] كه در مسجدالاقصى، غرفه‌اى براى عبادت داشت‌ ـ شناسانده شده است.

برخى به صراحت[۳۵] و برخى ديگر به احتمال،[۳۶] باب حطّه را همان درِ صخره مقدس دانسته‌اند كه روبه‌روى يكى از پلكان هاى شمالى صحن صخره قرار دارد.[۳۷] گزارش ناصرخسرو در سفرنامه خويش به نوعى مؤيد اين ديدگاه است.[۳۸]

بر اساس پاره‌اى گزارش هاى ديگر، باب حطه نزديك محراب مريم مقدس قرار دارد و گويا نام ديگرى براى باب توبه است كه بنى‌اسرائيل، در صورت ارتكاب گناه و براى طلب آمرزش، آنجا به تضرع مى‌آمده‌اند.[۳۹] برخى از كسانى كه درهاى بيت المقدس را نام برده‌اند، در ضلع شمالى آن به جز باب توبه از در ديگرى ياد نكرده‌اند[۴۰] و اين مى‌تواند مؤيّد يكى بودن باب توبه و حطه باشد، چنان‌كه ياد كرد باب حطه به عنوان جايگاهى براى توبه در ميان بنى‌اسرائيل، در پاره‌اى از احاديث شيعه[۴۱] و سنى[۴۲] مى‌تواند مؤيد ديگرى بر يكى بودن آن دو باشد.

حالت بايسته ورود بنى اسرائيل از باب حطه موضوع مورد اختلاف ديگرى است. واژه «سُجَّداً» بيانگر اين حالت است و ظاهراً به سبب آن كه سجده به مفهوم اصطلاحى و شناخته شده آن، آرامش و سكون را مى‌طلبد و با حركتِ هنگام عبور از در سازگار نيست، زمينه اختلاف ياد شده فراهم آمده است.[۴۳]

برخى آن را به معناى ظاهرى و شناخته شده گرفته و بر اين باورند كه بنى‌اسرائيل، بايد پس از عبور و براى سپاسگزارى و خاكسارى، به سجده مى‌افتادند.[۴۴] ديدگاه دوم با توجه به امكان‌پذير نبودن سجده اصطلاحى به هنگام حركت آن را به معناى غيرظاهر آن گرفته‌اند؛ با اين توضيح كه برخى از صاحبان اين ديدگاه با پذيرش نظر ابن‌عباس كه اساس و جوهر هر سجده‌اى را خم شدن در برابر فرد مورد تعظيم مى‌داند، آن را به معناى خميده بودن و حالت ركوع گرفته‌اند.[۴۵]

بعضى در ادامه اين ديدگاه، ورود با حالت خميده را به سبب تنگ و كوتاه بودن باب حطه، گريز‌ناپذير خوانده‌اند.[۴۶] هر چند اين توجيه با گزارش ناصر‌خسرو مبنى بر قرار داشتن باب حطه در زير صخره مقدس سازگار است؛[۴۷] اما با اين استدلال كه در صورت گزيرناپذير بودن، ديگر نيازى به فرمان خداوند نبود، مورد ترديد واقع شده است.[۴۸]

در مقابل گروهى ديگر «سُجَّداً» را به‌ معناى، خشوع، خضوع و تواضع گرفته‌اند با اين استدلال كه سجده، همه جا به معناى شناخته شده آن بكار نمى‌رود[۴۹] و بايد متناسب با موارد كاربرد آن معنا شود، چنان‌ كه در قرآن از سجده خورشيد، ماه، ستارگان، كوه ها و درختان براى خداوند ياد مى‌شود (سوره حج/22، 18) كه قطعاً نمى‌تواند به معناى شناخته شده آن باشد.

مفسران در نصب، رفع و تقدير حطه همچنين در تعيين مصداق جمله‌اى كه بايد بنى‌اسرائيل بر‌ زبان جارى مى‌ساخت نيز به اختلاف گراييده‌اند. ديدگاه مشهور كه آن را مرفوع مى‌خواند به رغم اختلاف در تقدير جمله و انشايى و اخبارى بودن آن، حطه را عربى و به معناى طلب بخشش و آمرزش گناهان مى‌داند.[۵۰]

برخى اين توضيح را آورده‌اند كه افزون بر پشيمانى قلبى، توبه بايد در رفتار (جوارح) و گفتار انسان نيز بازتاب يابد، از اين‌رو بنى‌اسرائيل پس از پشيمانى فرمان يافتند كه خاضعانه از باب حطه عبور كرده، گفتارى مبنى بر طلب آمرزش بر زبان جارى كنند.[۵۱]

معناى طلب آمرزش بودن حطه، در پاره‌اى از احاديث شيعه[۵۲] و سنى[۵۳] كه مورد توجه مفسران نيز قرار گرفته، بازتاب يافته است.[۵۴]

در اين احاديث جايگاه اميرمؤمنان، على عليه السلام و اهل‌ بيت پيامبر صلى الله عليه و آله در ميان مسلمانان همانند باب‌ حطه براى بنى‌اسرائيل خوانده شده است كه ورود از آن (محبت و ولايت آنان) مايه آمرزش گناهان و معيار ايمان به خداست. برخى از مفسران با پذيرش معناى مشهور، مصداق جمله‌اى را كه بايد بنى اسرائيل مى‌گفتند، «لا إله إلا اللّه» مى‌دانند.[۵۵]

ديدگاه دوم با تشبيه «قولوا حِطَّة» به «قولوا لا إله إلا اللّه» كه اساسى‌ترين شعار توحيدى اسلام است به معناى فراگيرترى قائل شده است. بر اساس اين تفسير، حطه به معناى وانهادن همه باورها، انديشه‌ها، اخلاق و رفتارهاى غيرتوحيدى است كه بر دوش انسان سنگينى مى‌كند و بايد اساس برنامه‌هاى زندگى بنى‌اسرائيل قرار مى‌گرفت[۵۶] و سرانجام اين كه برخى با نفى ديدگاه مشهور و در برداشتى كاملا بى‌سابقه، عبور از باب‌ حطه را نمادى از تسليم شدن در برابر قوانين‌ شهرى و گفتن حطه را به معناى آگاهى و اقرار بدست كشيدن از آزادى مطلق و پذيرش شرايط شهرنشينى پنداشته‌اند؛ با اين توضيح كه بنى‌اسرائيل در صحراى سينا، زندگى بيابانى و آزادى داشتند و هنگامى كه فرمان اقامت در شهر را يافتند، خداوند از آنان خواست تا قوانين و شرايط شهرنشينى را گردن نهند زيرا در غير اين صورت شيرازه جامعه از هم مى‌پاشيد.[۵۷] اين دو ديدگاه اخير با ظاهر آيه و ديدگاه مشهور واژه‌پژوهان و مفسران درباره معناى حطه سازگار‌نيست.

از مجموع آيات (سوره بقره/2، 58 ـ 59‌؛ سوره اعراف/7،161 ـ 162) و آنچه تاكنون گفته شد مى‌توان نتيجه گرفت كه باب‌ حطه در ميان بنى‌اسرائيل داراى جايگاهى مقدس و كاملا شناخته شده بوده است و به احتمال زياد همان در صخره مقدس است كه پس از اسلام به نام باب توبه و حطه خوانده شده است.

پانویس[ویرایش]

  1. الصحاح، ج‌3، ص‌1119، «حطط»؛ مقاييس اللغه، ج‌2، ص‌13؛ المصباح، ج‌1، ص‌141، «حط».
  2. مفردات، ص‌242؛ تاج‌العروس، ج‌10، ص‌216، «حطط»؛ ترتيب العين، ص‌186، «حط».
  3. الصحاح، ج‌3، ص‌1119؛ ترتيب العين، ص‌186، «حط»؛ النهايه، ج‌1، ص‌402، «حطط».
  4. ترتيب العين، ص‌186؛ القاموس المحيط، ج‌2، ص‌894‌ـ‌895‌، «حط»؛ تاج‌العروس، ج‌10، ص‌216‌ـ‌217، «حطط».
  5. لسان العرب، ج‌3، ص‌226؛ تاج‌العروس، ج‌10، ص‌216؛ مجمع البحرين، ج‌1، ص‌533‌، «حطط».
  6. الصحاح، ج‌3، ص‌1119؛ ترتيب العين، ص‌186؛ المصباح، ج‌1، ص‌141، «حط».
  7. مفردات، ص‌242؛ الغريبين، ج‌2، ص‌460؛ التحقيق، ج‌2، ص‌243 ـ 244، «حط».
  8. التبيان، ج‌1، ص‌263‌ـ‌264؛ جوامع‌الجامع، ج‌1، ص‌53‌؛ غريب القرآن، ص‌343.
  9. جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌427‌ـ‌428؛ التفسير الكبير، ج‌3، ص‌89-90؛ البحر المحيط، ج‌1، ص‌360.
  10. تاج‌العروس، ج‌10، ص‌218؛ معانى القرآن، ج‌1، ص‌38؛ واژه‌هاى دخيل، ص‌180.
  11. الاتقان، ج‌1، ص‌292؛ المتوكلى، ص‌124.
  12. واژه‌هاى دخيل، ص‌180.
  13. واژه‌هاى دخيل، ص‌180.
  14. ر.ك: هل فى القرآن اعجمى؛ لغات القبائل الواردة فى القرآن.
  15. واژه‌هاى دخيل، ص‌180.
  16. التفسير الكبير، ج‌3، ص‌90؛ البحر المحيط، ج‌1، ص‌360؛ الفرقان، ج‌1، ص‌429.
  17. تفسير ثعالبى، ج1، ص‌79؛ كنزالدقائق، ج2، ص‌17.
  18. جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌426؛ التبيان، ج‌1، ص‌262؛ مجمع البيان، ج‌1، ص‌247.
  19. التبيان، ج‌1، ص‌262؛ مجمع البيان، ج‌1، ص‌247؛ روض الجنان، ج‌1، ص‌302.
  20. كشف‌الاسرار، ج‌1، ص‌203؛ الكشاف، ج‌1، ص‌142؛ التفسير‌الكبير، ج‌3، ص‌88‌.
  21. مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌247؛ البحرالمحيط، ج‌1، ص‌357؛ اللباب، ج‌2، ص‌93.
  22. تفسير منسوب به امام عسكرى عليه السلام، ص‌259؛ التفسير الكبير، ج‌3، ص‌88‌.
  23. جوامع الجامع، ج‌1، ص‌53‌؛ الاصفى، ج‌1، ص‌39؛ كنزالدقائق، ج‌2، ص‌17.
  24. البحرالمحيط، ج1، ص358؛ تفسير جلالين، ص217؛ التفسير‌الكبير، ج‌3، ص‌88‌.
  25. جامع‌البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌426؛ مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌247؛ اللباب، ج‌2، ص‌95.
  26. جامع‌البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌426؛ اللباب، ج‌2، ص‌93.
  27. جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌427؛ اللباب، ج‌2، ص‌95.
  28. تفسير البيضاوى، ج‌1، ص‌104؛ زادالمسير، ج‌1، ص‌85‌.
  29. البحرالمحيط، ج1، ص357؛ نمونه، ج‌1، ص‌268؛ الفرقان، ج‌1، ص‌428.
  30. التبيان، ج1، ص263؛ تفسير قرطبى، ج‌1، ص‌279؛ فتح‌القدير، ج‌1، ص‌88‌.
  31. الفرقان، ج‌1، ص‌428.
  32. التبيان، ج‌1، ص‌263؛ الكشاف، ج‌1، ص‌142؛ روض‌الجنان، ج‌1، ص‌303.
  33. تفسير مجاهد، ج‌1، ص‌203؛ جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌427؛ بيت‌المقدس و تحول قبله، مقدمه، ص‌يب.
  34. قاموس كتاب مقدس، ص‌144.
  35. مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌247؛ البحر المحيط، ج‌1، ص‌358.
  36. الفرقان، ج‌1، ص‌428.
  37. بيت المقدس، ص‌164.
  38. سفرنامه، ص‌64‌.
  39. البحرالمحيط، ج‌1، ص‌358؛ الانس الجليل، ج‌2، ص‌30؛ روح المعانى، مج‌1، ج‌1، ص‌430.
  40. الموسوعة الذهبيه، ج‌8‌، ص‌117.
  41. كتاب سليم بن قيس، ص‌127‌ـ‌128؛ مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام، ج‌2، ص‌147؛ نورالثقلين، ج‌1، ص‌83‌.
  42. المعجم الصغير، ج‌1، ص‌139؛ نظم دررالسبطين، ص‌235؛ كنزالعمال، ج‌2، ص‌435.
  43. التفسير الكبير، ج‌3، ص‌89‌؛ البحر المحيط، ج‌1، ص‌358؛ الفرقان، ج‌1، ص‌428.
  44. التفسير الكبير، ج‌3، ص‌89‌؛ البحرالمحيط، ج‌1، ص‌358؛ روح المعانى، مج‌1، ج‌1، ص‌420.
  45. جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌427‌ـ‌428؛ التبيان، ج‌1، ص‌263؛ التفسير الكبير، ج‌3، ص‌89‌.
  46. التبيان، ج‌5‌، ص‌10؛ روض الجنان، ج‌1، ص‌304؛ روح المعانى، مج‌1، ج‌1، ص‌421.
  47. سفرنامه، ص‌64‌.
  48. التفسيرالكبير، ج‌3، ص‌89‌؛ البحرالمحيط، ج‌1، ص‌358؛ اللباب، ج‌2، ص‌96.
  49. مجمع البيان، ج‌1، ص‌247؛ الكاشف، ج‌1، ص‌110؛ الفرقان، ج‌1، ص‌428.
  50. جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌428، 430؛ التبيان، ج‌1، ص‌263‌ـ‌264؛ الكشاف، ج‌1، ص‌142.
  51. التفسير الكبير، ج‌3، ص‌89‌؛ البحرالمحيط، ج‌1، ص‌358.
  52. بصائر الدرجات، ص‌317؛ الامالى، ص‌133؛ الخصال، ص‌574‌.
  53. جامع الصغير، ج‌2، ص‌177؛ كنزالعمال، ج‌11، ص‌603‌؛ فيض القدير، ج‌4، ص‌469.
  54. تفسير فرات‌الكوفى، ص‌348؛ شواهدالتنزيل، ج‌1، ص‌361؛ ج‌2، ص‌158؛ مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌247.
  55. جامع‌البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌428‌ـ‌429؛ مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌247؛ الدرالمنثور، ج‌1، ص‌173.
  56. التحقيق، ج‌2، ص‌244.
  57. فى ظلال القرآن، ج‌1، ص‌73؛ احسن الحديث، ج‌1، ص‌43؛ قاموس قرآن، ج‌1، ص‌152.

منابع[ویرایش]

حسينعلى يوسف زاده، على اسدى، دائرة المعارف قرآن کریم، ج5، ص217-222.

قرآن
(اسامی و صفات قرآن، اعجاز قرآن، عدم تحریف در قرآن)
اجزاء قرآن آیه، سوره، جزء، حزب، حروف مقطعه ↓ رده ها ↓
ترجمه و تفسیر قرآن تاریخ تفسیر، روشهای تفسیری قرآن، سیاق آیات، اسرائیلیات، تاویل، فهرست تفاسیر شیعه، فهرست تفاسیر اهل سنت، ترجمه های قرآن

سوره های قرآن

آیات قرآن

واژگان قرآنی

شخصیت های قرآنی

قصه های قرآنی

علوم قرآنی

معارف قرآن

علوم قرآنی تاریخ قرآن: نزول قرآن، جمع قرآن، شان نزول، کاتبان وحی، قراء سبعه
دلالت الفاظ قرآن: عام و خاص، مجمل و مبین، مطلق و مقید، محکم و متشابه، مفهوم و منطوق، نص و ظاهر، ناسخ و منسوخ
تلاوت قرآن تجوید، آداب قرائت قرآن، تدبر در قرآن
متن و ترجمه قرآن