نصاری

نصاری، نام قرآنی مسیحیان و یکی از دو گروه اهل کتاب در قرآن است. قرآن مسیحیان را در کنار یهودیان و صابئیان یاد می‌کند و با آنکه برخی عقاید آنان را رد می‌کند، گروهی از آنان را به سبب ایمان و فروتنی می‌ستاید. در سیرهٔ نبوی، هیئت مسیحیان نجران با پیامبر (ص) دیدار کرد و پس از گفت‌وگو، بر پرداخت جزیه و ماندن بر دین خود توافق کرد.

واژه

«نصرانی» به یک مسیحی و «نصاری» جمع آن است. قرآن این واژه را در چند آیه به کار برده و مسیحیان را در کنار یهودیان از اهل کتاب شمرده است.

جایگاه در قرآن

قرآن در آیهٔ ۶۲ سوره بقره می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ»؛ «کسانی که ایمان آوردند و یهودیان و نصارا و صابئیان، هر کس به خدا و روز آخرت ایمان آورد و کار شایسته کند، پاداش او نزد پروردگارش است.» این آیه نشان می‌دهد که ملاک نجات، ایمان و عمل صالح است، نه تنها نام و عنوان.

در برابر، قرآن برخی عقاید مسیحیان را به شدت رد می‌کند. در سوره مائده می‌فرماید: «لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ»؛ «به‌یقین کسانی که گفتند خدا همان مسیح، پسر مریم است، کافر شدند.» و در سوره توبه از گفتار آنان که مسیح را پسر خدا خواندند، به عنوان نمونه‌ای از غلو یاد می‌کند.

با این حال، قرآن مسیحیان را یکسان نمی‌بیند. در آیهٔ ۸۲ سورهٔ مائده می‌فرماید: «وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُم مَّوَدَّةً لِّلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ»؛ «و نزدیک‌ترین آنان به مؤمنان در دوستی، کسانی را می‌یابی که گفتند: ما نصارا هستیم؛ زیرا از آنان کشیشان و راهبان‌اند و آنان تکبر نمی‌ورزند.»

قرآن همچنین به رهبانیت مسیحیان اشاره می‌کند و آن را بدعتی می‌داند که خود آنان پدید آوردند: «وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ»؛ «و رهبانیتی که خود بدعت نهادند، ما آن را بر آنان مقرر نکرده بودیم، مگر برای طلب خشنودی خدا.» این آیه، رهبانیت را نه یک تکلیف الهی، بلکه پدیده‌ای خودساخته می‌شمارد، هرچند انگیزهٔ رضای خدا را در آن می‌پذیرد.

وفد نجران

در سال‌های پایانی عمر پیامبر (ص)، هیئتی شصت‌نفره از مسیحیان نجران به مدینه آمد. ابن هشام می‌نویسد که در میان آنان چهارده تن از بزرگان بودند و سه تن ادارهٔ کارشان را در دست داشتند: عاقب (عبدالمسیح)، سید (ایهیم) و ابوحارثه بن علقمه، اسقف و دانشمند آنان. آنان با جامه‌های یمنی به مسجد پیامبر (ص) درآمدند و هنگام نماز، رو به مشرق ایستادند؛ پیامبر (ص) فرمود آنان را آزاد بگذارند.

چون بحث دربارهٔ عیسی (ع) به درازا کشید، آیهٔ مباهله نازل شد: «فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ»؛ «بگو: بیایید تا فرزندانمان و فرزندانتان و زنانمان و زنانتان و خودمان و خودتان را بخوانیم، سپس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.»

هیئت از مباهله پرهیز کرد. عاقب به آنان گفت: «شما دانستید که محمد پیامبر فرستاده‌شده است» و هشدار داد که مباهله، نابودی آنان را در پی دارد؛ پس پیشنهاد کرد با پیامبر (ص) صلح کنند. آنان نزد پیامبر (ص) آمدند و گفتند مباهله نمی‌کنند و بر دین خود می‌مانند، اما از او خواستند مردی امین همراهشان بفرستد تا در اختلاف‌های مالیشان داوری کند. پیامبر (ص) فرمود: «شامگاه نزد من آیید تا مردی نیرومند و امین همراه شما بفرستم» و ابو عبیده را با آنان فرستاد.

احکام اهل کتاب

بر پایهٔ سوره توبه، با اهل کتابی که ایمان نمی‌آورند، تا زمانی که جزیه بپردازند و فروتن باشند، جنگ شود. در سوره مائده نیز خوردن غذای اهل کتاب و ازدواج با زنان پاک‌دامن آنان برای مسلمانان حلال شمرده شده است. فقیهان شیعه، مسیحیان را از اهل ذمه می‌دانند که با پرداخت جزیه، جان و مالشان در پناه جامعهٔ اسلامی است.

ارزیابی

قرآن دربارهٔ مسیحیان دوگانه سخن نمی‌گوید، بلکه میان عقاید آنان و رفتارشان تفکیک می‌کند: از یک سو تثلیث و الوهیت مسیح را رد می‌کند و از سوی دیگر مسیحیان فروتن و اهل ایمان و عمل را می‌ستاید. در سیرهٔ پیامبر (ص)، برخورد با هیئت نجران نمونه‌ای از گفت‌وگوی مسالمت‌آمیز و پیمان‌بندی با مسیحیان است. این الگو در فقه اسلامی با نهاد اهل ذمه و جزیه ادامه یافت.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۲.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۲۱.