عصمت حضرت فاطمه(س)
عصمت حضرت فاطمه(س) به معنای مصون بودن دختر پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله از گناه و خطاست. این آموزه در کلام امامیه بر آیه تطهیر، حدیث کسا و روایاتی مانند حدیث بضعه استوار است. بر پایهٔ خوانش شیعه، آیهٔ تطهیر ارادهٔ الهی بر زدودن هر پلیدی از اهل بیت را بیان می‌کند و اصحاب کسا، از جمله حضرت فاطمه سلام الله علیها، را مصداق آن می‌شمارد؛ از این رو او را یکی از چهارده معصوم و گفتارش را حجت می‌دانند. بیشتر عالمان اهل سنت فضیلت او را می‌پذیرند، اما عصمت به معنای کلامی را ویژهٔ پیامبران می‌دانند یا آیه را بر پاکی از شرک حمل می‌کنند.[۱]
محتویات
معنای عصمت
«عصمت» از ریشهٔ «ع-ص-م» و به معنای بازداشتن است. در اصطلاح کلام، علامه حلی در کشف المراد آن را «لطفی الهی» می‌داند که مکلف با آن نه انگیزهٔ فعل قبیح دارد و نه انگیزهٔ ترک واجب. در این تعریف، عصمت امری از سوی خداست و با اختیار انسان پیوند دارد. متکلمان امامیه تأکید می‌کنند معصوم توان گناه دارد و آن را انجام نمی‌دهد؛ زیرا با سلب این توان، تکلیف و پاداش بی‌معنا می‌شود.[۲]
جایگاه در امامیه
امامیه حضرت فاطمه سلام الله علیها را در شمار چهارده معصوم می‌آورد و عصمت او را از گناهان کبیره و صغیره می‌پذیرد؛ این باور در آثار کلامی شیعه با استناد به آیهٔ تطهیر و روایات فضایل او مطرح شده است. گفتار و سیرهٔ او را حجت می‌شمارند و در ماجرای فدک به احتجاج او استناد می‌کنند.[۳]
آیهٔ تطهیر
مستند اصلی عصمت او آیهٔ ۳۳ سوره احزاب است: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «همانا خداوند می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را پاکیزگی کامل بخشد». این آیه در میان آیاتی آمده که با ضمیرهای مؤنث به همسران پیامبر خطاب می‌کنند؛ تغییر ضمیر به جمع مذکر («عَنکُم»: «از شما»، «یُطَهِّرکُم»: «شما را پاک می‌کند») را مفسران شیعه نشانهٔ جدا بودن مخاطبان آیه از همسران دانسته‌اند.[۴]
مفسران شیعه دلالت آیه را چنین صورت‌بندی کرده‌اند: «إنّما» («فقط») حصر می‌رساند؛ «یرید» («می‌خواهد») به قرینهٔ «لیذهب» («تا بزداید») و «یطهرکم تطهیراً» («شما را پاک می‌کند، پاک کردنی کامل») ارادهٔ تکوینی است، نه تشریعی، زیرا پاک‌سازی فعل خداست و ارادهٔ تشریعی همهٔ مکلفان را دربر می‌گرفت. نیز «رجس» («پلیدی») در قرآن شامل گناه نیز می‌شود: «رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ»؛ «پلیدی‌ای از کار شیطان».[۵]
حدیث کسا
شأن نزول آیه در منابع فریقین با حدیث کسا گزارش شده است. بر پایهٔ روایت عایشه در صحیح مسلم، پیامبر صلی الله علیه وآله عبای خود را بر علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام پوشاند و این آیه را خواند. در منابع روایی، پیامبر در همان حال فرمود: «اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي، فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا»؛ «خدایا، اینان اهل بیت من‌اند؛ پلیدی را از آنان بزدای و پاکشان کن». در برخی طرق، ام سلمه پرسید آیا او نیز از اهل بیت است؛ پیامبر او را در دعا داخل نکرد.[۶]
شواهد دیگر
در صحیح مسلم آمده است: «إِنَّمَا فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، يُؤْذِينِي مَا آذَاهَا»؛ «فاطمه پارهٔ من است؛ آنچه او را بیازارد، مرا می‌آزارد». در آیه مباهله، فاطمه سلام الله علیها به باور مفسران مصداق «نِسَاءَنَا» («زنانمان») است و در آیه مودت، مودت خویشاوندان پاداش رسالت دانسته شده است.[۷]
ادلهٔ عقلی
برهان نخست چنین است: (۱) خداوند اذهاب رجس و طهارت مطلق را برای اهل کسا اراده کرده است؛ (۲) رجس هر پلیدی، از جمله گناه و خطا را دربر می‌گیرد؛ (۳) ارادهٔ تکوینی الهی تخلف‌ناپذیر است؛ پس اهل کسا، از جمله فاطمه سلام الله علیها، از گناه و خطا مصون‌اند. اعتبار آن به دو مقدمهٔ دوم و سوم وابسته است که متکلمان بر سرشان بحث کرده‌اند.[۸]
برهان دوم بر قاعدهٔ لطف و امتناع نقض غرض استوار است: (۱) خداوند اهل بیت را مرجع دین قرار داده است؛ (۲) اگر آنان در فهم یا بیان دین خطا کنند، هدایت به غرض خود نمی‌رسد؛ (۳) نقض غرض در حکمت الهی محال است؛ پس آنان در فهم و بیان دین معصوم‌اند. این برهان در اصل برای اثبات عصمت امامان اقامه شده و در بحث عصمت فاطمه سلام الله علیها نیز به کار می‌رود.[۹]
دیدگاه اهل سنت
در منابع اهل سنت، اصل حدیث کسا و شمول آیه بر پنج تن پذیرفته شده است. با این حال، بیشتر مفسران سیاق آیه را دربارهٔ همسران پیامبر می‌دانند و «اهل البیت» را اعم از همسران و اهل کسا می‌شمارند. طبری و ابن کثیر دیدگاهی را از عکرمه نقل کرده‌اند که آیه را ویژهٔ همسران می‌داند؛ در برابر، جمهور مفسران روایت کسا را دلیل اختصاص آیه به پنج تن دانسته‌اند.[۱۰]
برخی مفسران سنی «یرید» را ارادهٔ تشریعی (فرمان به پاکی) خوانده و اذهاب رجس را به حفظ از شرک تفسیر کرده‌اند. در دیدگاه مشهور آنان، عصمت به معنای کلامی ویژهٔ پیامبران است. بر پایهٔ گزارش‌هایی، فخر رازی آیه را بر پاکی اهل کسا از گناه دلالت‌دهنده دانسته، اما نتیجه‌گیری شیعه دربارهٔ امامت را نپذیرفته است.[۱۱]
معتزله و اشاعره
معتزله عصمت را «لطف» می‌دانند که خداوند در حق مکلف می‌کند و او را از گناه بازمی‌دارد، بی‌آنکه توان گناه را از او بگیرد. اشاعره آن را به «منع الهی» و آفرینش طاعت در معصوم تفسیر می‌کنند و عصمت را فعل خدا می‌دانند، نه حالتی در نفس بنده. امامیه هم لطف الهی را می‌پذیرد و هم رسوخ ملکهٔ عصمت را در نفس معصوم.[۱۲]
اختلاف‌های درون‌شیعی
دربارهٔ ماهیت عصمت در میان متکلمان امامیه اختلاف هست: گروهی، مانند شیخ طوسی و سید مرتضی، آن را «لطف» می‌دانند و گروهی، با حکیمان مسلمان، «ملکهٔ نفسانی» راسخ را می‌پذیرند. اختلاف دیگر در دامنهٔ آن است: برخی «رجس» را به گناه محدود می‌کنند و برخی خطا و نسیان را نیز شامل می‌دانند. این اختلاف‌ها به اصل عصمت آسیب نمی‌رساند.[۱۳]
ثمرات کلامی
گفتار و رفتار فاطمه سلام الله علیها حجت است و در احتجاج‌های دینی، از جمله در خطبه فدکیه، بدان استناد می‌شود. چون آیهٔ تطهیر حسن و حسین علیهماالسلام را نیز دربر می‌گیرد، همان استدلال برای اثبات عصمت امامان به کار می‌رود و پیوند این بحث با امامت روشن می‌شود. نیز عصمت او از نبوت جدا می‌شود: او معصوم است ولی پیامبر نیست، و این تفکیک راه بر غلو می‌بندد.[۱۴]
پانویس
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر.
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیه؛ طوسی، التبیان، ذیل آیه.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۹۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ تطهیر؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۶۱ سورهٔ آل عمران و آیهٔ ۲۳ سورهٔ شوری.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت.
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت.
- ↑ طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل آیه.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل آیهٔ تطهیر؛ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت.
- ↑ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم.
- ↑ سبحانی، الإلهیات، بحث عصمت؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ تطهیر؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن کثیر، اسماعیل؛ تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
- حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
- طبری، محمد؛ جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- فخر رازی، محمد؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۳.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
