طبقات الشافعیة الکبری (کتاب)

کتاب «طبقات الشافعیة الکُبری»، تألیف تاج‌الدین عبدالوهاب سُبکی (م، ۷۷۱ ق)، فرهنگ‌نامه‌ای در شرح‌حال علمای شافعی مذهب -از قرن دوم تا هفتم هجری- و نیز ذکر طبقه و روایات و کتاب‌های بجا مانده از آنهاست.


نویسنده	تاج‌الدین عبدالوهاب سبکی
موضوع	شرح‌حال علمای شافعی
زبان	عربی
تعداد جلد	۱۰

محتوای کتاب

کتاب «طبقات الشافعیة الکُبری» شامل ده جلد است؛ جلد اول از دو مقدمه تشکیل شده که توسط محققین کتاب (عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی) و مؤلف نگاشته شده است و در آن سعی شده برای بیان مقصود خود با آوردن اسناد گوناگون احادیث زیادی را از پیامبر اسلام(ص) نقل نمایند. این روش همانند کاری است که ابن عساکر در کتاب «تبیین کذب المفتری» انجام داده است.

همچنین در مقدمه مؤلف، فصلی در باب برخی اشعار محمد بن ادریس شافعی آمده است. فصل دیگری نیز در بیان شهرهای اسلامی و میزان معتقدان مذهب شافعی در آنها و اسامی کتاب‌هایی درباره علمای آن شهرها آورده است.

جلد دوم، شامل طبقه اول و دوم است. طبقه اول کسانی هستند که با شافعی مجالست داشته‌اند و طبقه دوم کسانی که بعد از سال ۲۰۰ ق. وفات نموده‌اند.

جلد سوم، شامل طبقه سوم است و آنها کسانی هستند که در سال سیصد تا چهارصد قمری وفات یافته‌اند.

جلد چهارم و پنجم، طبقه چهارم را تشکیل می‌دهد؛ کسانی که بین سال‌های ۴۰۰ و ۵۰۰ ق. از دنیا رفته‌اند.

جلد ششم و هفتم، کسانی را که بین سده پنجم و ششم وفات یافته‌اند، در بر گرفته است.

جلد هشتم، طبقه ششم؛ یعنی کسانی را که بین سده ششم و هفتم وفات یافته‌اند، شامل است.

جلد نهم و دهم، مشتمل است بر کسانی که بعد از سال ۷۰۰ ق. وفات یافته‌اند.

برخی مطالب و نکات قابل توجه مؤلف که در این کتاب در معرفی رجال شافعی ذکر کرده، چنین است:

مؤلف، طبقات کتابش را بر اساس حروف معجم دسته بندی نموده است؛ البته از باب تبرک و تیمّن در هر طبقه ای با اسامی احمد و محمد آغاز کرده است.
نویسنده سعی کرده تا جایی که برایش ممکن بوده، علاوه بر نسب، کنیه، مکارم اخلاقی و محسنات رفتاری افراد را در کتاب خود بیان نماید؛ مثلا می‌نویسد: محمد بن احمد بن محمد بن عبدالله بن عباد مکنی به ابوعاصم عبادی هروی، پیشوایی بزرگ، قاضی مذهب، دریایی جوشان از دانش و... بود.
همچنین درصورتی که تاریخ تولد و وفات فردی مشخص باشد آن را نقل کرده است؛ و درصورتی که در موردی نقل قول‌های مختلفی در مورد ولادت و یا وفات فردی وجود دارد، در کتابش می‌آورد.
همچنین مهمترین اساتید و شاگردان او را ذکر می‌کند؛ مثلا می‌نویسد: ابوعاصم عبادی هروی از چهار عالم بزرگ عصر خویش اخذ علم نموده است که عبارتند از: قاضی ابومنصور محمد بن احمد ازدی هروی، قاضی ابوعمر بسطامی، ابوطاهر زیادی و ابواسحاق اسفراینی.
مؤلف سعی کرده گفتار بزرگان درباره افراد را نیز بیان نماید؛ مثلا می‌نویسد: ابن دبیثی در مورد اسعد بن عجلی می‌گوید: او زاهد بود، آگاهی کاملی به مذهب داشت، از دسترنج خود می‌خورد و در اصفهان به فتوای او عمل می‌شد.
همچنین کتاب‌های نگاشته شده توسط فرد را ذکر می‌کند.
همچنین فوایدی از سخنان و یا گفتار و رفتار یک فرد را تحت عنوان فوائد می‌آورد.
همچنین این کتاب مشتمل بر برخی مناظرات است؛ همانند آنچه در مناظره شافعی با احمد بن حنبل درباره ترک کننده نماز بیان شده و یا مناظره ای که از شافعی با ابوعبیده نقل شده است.
برخلاف فقهای اشاعره سنتی، سُبکی با تفکر معتزله و به خصوص ابوالحسن اشعری میانه خوبی دارد. سبکی با تجلیل و تعظیم بسیار، نام او را در «طبقات الشافعیة الکبری» آورده و تا توانسته در مناقب و فضائلش سخن گفته است.

وضعیت کتاب

محققین اثر در انتهای هر جلد از کتاب، فهارس فنی (تراجم، اَعلام، قبائل و اُمم و فرق، اماکن و شهرها و آب‌ها، روزها و وقایع و جنگ‌ها، کتاب‌ها، آیات قرآن، احادیث نبوی، امثال و...) را آورده‌اند. همچنین بخشی را با عنوان تصویبات و استدراکات در انتهای برخی مجلدات آورده‌اند.

محققین در پاورقی‌های کتاب، آدرس آیات و منابع، معنای یک واژه، کیفیت ضبط یک نام و یا محل، نظرات دیگر درباره زمان وفات یک فرد، نسخه بدل و... را بیان کرده‌اند.