نصاب‌ الصبیان (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(صفحه‌ای جدید حاوی '«نصاب‌ الصبیان» کتابی است که به نظم ترجمه فارسى بسيارى از لغات عربى به فارسی را...' ایجاد کرد)
 
 
(۵ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
«نصاب‌ الصبیان» کتابی است که به نظم ترجمه فارسى بسيارى از لغات عربى به فارسی را بیان نموده است. این کتاب اثر برجسته‌ی [[ابونصر فراهی]] عالم سده‌ی هفتم هجری است که آن را به فرمان نظام الملك حسن وزیر، بهرامشاه نوشت.نصاب الصبیان همانگونه که از نام آن بر می‌آید در اصل برای آموزش کودکان نوشته شده است اما برای هر کسی که خواهان یادگیری عربی باشد مفید است.
+
'''«نصاب‌ الصبیان»''' اثر برجسته‌ [[ابونصر فراهی]] (م، ۶۴۰ ق)، کتابی است که به صورت [[شعر]]، ترجمه فارسى بسیارى از لغات عربى را بیان نموده است. ۲۰۰ بیتی که ابونصر فراهی در نصاب الصبیان گرد آورده، از جمله ابیاتی است که قرنها در مکاتب و مدارس کشورهای اسلامی به عنوان کتاب درسی استفاده و تدریس می‌شده است.
 +
{{مشخصات کتاب
  
==محتوای کتاب نصاب الصبیان==
+
|عنوان=
مطالب مطرح شده در كتاب نصاب الصبيان، اجمالا، عبارت است از: ترجمه فارسى بسيارى از لغات عربى از قبيل اله، الله، رحمان، دليل، هادى، محمد، امين، صحابه، آل، سما، ارض، غبرا، محل، مكان، معان، سقر، نار، جنت، آخرت... ضياء، نور، سنا، فتى، خفيف... جيد، ثوب، رزق، زاد، عرش... فريس، كُمّ، سراويل... قريب، ركن، حميم... فرخ، بيضه، تين... لحيه، اقرع، اشل... تراب، رغام، ثرى... ثمر، حب، تبن و...
 
  
سوره‌هاى مكى و مدنى، اسامى زنان پيامبر، اسامى اولاد پيامبر، اسامى ماه‌هاى رومى، اسامى ماه‌هاى فارسى، اسامى قراء سبعه و...
+
|تصویر=[[پرونده:نصاب الصبیان.jpg|۲۴۰px|وسط]]
  
نمونه‌هايى از كار مؤلف:
+
|نویسنده=ابونصر فراهی
  
به بحر تقارب، تقرب نماى‌
+
|موضوع=واژه نامه
  
بدين وزن، ميزان طبع آزماى‌
+
|زبان=فارسی - عربی
  
فعولن فعولن فعولن فعول‌
+
|تعداد جلد=۱
  
چو گفتى، بگو اى مه دل‌رباى‌
+
|عنوان افزوده1=تصحیح
  
اله است و لله و رحمان خداى،
+
|افزوده1=علامه حسن ‌زاده آملی
  
دليل است و هادى تو گو رهنماى‌
+
|عنوان افزوده2=
  
محمد، ستوده، امين، استوار،
+
|افزوده2=
  
به قرآن ثنا گفت وى را خداى‌
+
|لینک=
  
صحابه است ياران و آل، اهل بيت‌
+
}}
  
كه اسلام و دين شد از ايشان به‌پاى‌
+
== مؤلف ==
 +
«[[ابونصر فراهی|ابونصر مسعود بن ابوبکر فراهی]]» (م، ۶۴۰ ق)، فقیه، شاعر، ادیب و لغت‌شناس [[ایران|ایرانی]] در قرن هفتم هجری است.
  
سما، آسمان، ارض و غبرا، زمين،
+
ابونصر فراهی در [[علم لغت|لغت]] و [[فقه]] و [[حدیث]] مهارت داشت و با اینکه نابینا زاده شد، در [[شعر]] و [[ادبیات عرب|ادب]] عربی و فارسی نیز مقامی بلند یافت و ظاهراً با زبانهای هندی و ترکی نیز آشنایی داشته است. وی از نابینایانی بوده است که هوش سرشار داشته و دربارۀ فراست و روشنی باطن او داستانهایی گفته می‌شده است.
  
محل و مكان و معان است جاى‌
+
علاوه بر «نصاب الصبیان»، دو کتاب فقهی «لمعة البدر» و «شرح ذات العقدین»، از تألیفات اوست.
  
==شروح نصاب==
+
==معرفی کتاب==
 +
کتاب «نصاب الصبیان» به منظور سهولت تعليم لغات عرب به كودكان و نو آموزان بزرگسال فارسى زبان سروده  شده است. [[ابونصر فراهی]] این کتاب را به فرمان نظام الملك حسن وزير بهرام شاه سرود. 
  
بر «نصاب الصبیان» شروح بسیار نوشته شده از جمله می توان شرح « ریاض الفتیان» ابن حسام در نیمه ی نخست سدۀ هشتم ، شرح « رافع النصاب» از احمد بن الفقیه (818) ، « کنزالفنون» از یک دانشمند در هند در سدۀ یازدهم را نام برد.
+
نصاب الصبیان، نخستین كتاب لغت منظوم عربی به فارسی است كه به سبب ارزش تعلیمی آن در روزگار گذشته و اهمیت آن در تعلیم لغت عربی به نوآموزان، شهرت و رواج تمام داشته است. «نصاب الصبیان» همانگونه که از نام آن بر می‌آید، در اصل برای آموزش کودکان نوشته شده است، اما برای هر کسی که خواهان یادگیری عربی باشد مفید است.  
  
==اقبال عموم به کتاب نصاب الصبیان==
+
تسمیۀ این كتاب به «نصاب» و شمار ابیات آن از آن جهت است كه نصاب نقره، یعنی مقداری كه شرعاً بر آن [[زکات|زكات]] تعلق می‌گیرد، ۲۰۰ درهم است و این تسمیه كنایه از آن است كه كسی كه این ۲۰۰ [[بیت (شعر)|بیت]] را (كه هر بیت آن در پاكی و روشنی به منزلۀ یك درهم سیم خالص است) حفظ كند، غنی شمرده می‌شود.  
دوصد بیتی که او در نصاب الصبیان گرد آورده از جمله ابیاتی است که قرنها در مکاتب و مدارس افغانستان و کشورهای همجوار به عنوان کتاب درسی استفاده میشده و در حوزه های ایران و افغانستان تدریس می شده است.
 
  
پس از نصاب الصبیان تقلیدهاى بسیارى از آن شده كه از مشهورترین آنها «زهرة الادب» در لغت عربى به فارسى است.
+
این کتاب براى تعليم لغت عربى به كودكان با سبكى روان و دلپسند به نظم آمده و با استقبال فراوان مواجه شد و قرنها مورد استفاده نو آموزان فارسی زبان [[ایران]] و [[افغانستان]] و [[ماوراءالنهر|ماوراء النهر]] و [[ترکیه]] قرار گرفته است.
  
==نصاب تصحیح شده توسط علامه حسن زاده==
+
اين كتاب دائرة المعارف كوچكى است كه از قرن هفتم هجرى همچنان در دسترس اطفال دبستان بوده است و براى آموختن زبان عربى بخردسالان هنوز در بعضى مكاتب و مدارس مورد استفاده مى ‏باشد.
  
در دوران معاصر استاد[[ علامه حسن ‌زاده آملی]]، این کتاب را تصحيح نموده و همراه با چندين بيت اشعار ملحقه و اعراب كلمات مشكله و پانوشت‌هاى ارزنده، به امر [[علامه شعرانى]]، با نام ياد شده، به چاپ رسانده است.
+
== محتوای کتاب ==
 +
نسخه های قدیمی این كتاب منظومه‌ای شامل ۲۰۰ [[بیت (شعر)|بیت]] در ۷ [[بحر شعری|بحر]] مختلف و در ۴۰ بند است. و مجموع واژه‌های عربی آن ۲۲۲‘۱ می باشد. اين منظومه با هر لغت عربى يا چند مترادف عربى يك لغت فارسى يا مترادف آنرا همراه دارد. ابونصر فراهى براى اينكه نظم كتاب از حالت يكنواختى خارج شود و كودكان در بخاطر سپردن آن ابيات ملول نشوند، نظم كتاب را بر اوزان مختلف [[علم عروض|عروضى]] تقسيم كرده است و با دقت نظرى كه خاص خود او بوده براى هر يك از الفاظ عربى معانى مناسبى كه غالبا معادل آن است به زبان پارسى سره آورده است.
  
مرحوم علامه شعرانى، قدس سره، در تقريظى كه بر نصاب مصحح استاد حسن زاده نگاشته است، چنين مى‌گويد:« كتاب نصاب الصبيان كه از زمان تأليف آن تا كنون بيش از هفت صد سال گذشته و هنوز رونق اوليه را از دست نداده است، پيوسته در مكاتب و مدارس از كتب درسى و تعليمى بوده است و به سبب كثرت تداول، تصرف ناسخان بسيار در آن راه يافته و زياده و نقصان در آن بسيار كرده اند، چنان‌كه هيچ يك از نسخ مطبوعه از تحريفات خالى نيست، لذا جناب اديب فاضل آقاى حسن‌زاده آملى كه در بسيارى از علوم زحمت كشيده و مدت‌ها نزد اين بنده ناچيز، به تحصيل پرداخته، به اصرار و ترغيب حقير در نسخ آن، تجديد نظر كامل نمود و همه لغات فارسى و عربى آن را از مدارك معتبره آن، مانند قاموس و منتهى الارب و كنز اللغة و سامى و صحاح و برهان قاطع و جامع و غير آنها تصحيح و معرب ساخت و چنان‌كه هيچ كلمه بدون اطمينان به صحت آن ضبط نگرديد و نيز آنچه از اشعار مرتبط با علم نجوم و قرائت و سيره نبويه بود، از كتب معتبره فن، مانند زيج بهادر خانى، اتقان و مجمع البيان و غير آن تصحيح كرده و هر يك را كه احتياج به توضيح داشت، در ذيل صفحات توضيح داد و چون ملاحظه شد كه در نسخ مطبوعه، بسيارى از اشعار اصلى كتاب را عمدا يا سهوا حذف كرده‌اند، سعى شد تا همه اشعار اصلى ثبت افتد و از اشعار الحاقى كه متعلمان را مفيد بود نيز با علامت مشخصه( م) نوشته گرديد تا از همه جهت، اين نسخه، سودمند باشد».
+
علاوه‏ بر اين، مولف کتاب، اسامى ماههاى عربى و ايرانى و رومى و تركى، و اطلاعاتى درباره امورى از قبيل زنان و فرزندان [[پیامبر اسلام|پيامبر]] و [[ائمه اطهار|ائمّه اثنى عشر]] علیهم السلام و امثال اينها را در آن كتاب بنظم كشيده و در آخر آن آورده است.
  
 +
مطالب مطرح شده در کتاب نصاب الصبیان، بطور اجمال عبارت است از:
  
==وضعيت نشر كتاب‌==
+
ترجمه فارسى بسیارى از لغات عربى از قبیل: اله، [[الله]]، رحمان، دلیل، هادى، محمد، امین، [[صحابه]]، آل، سماء، ارض، غبرا، محل، مکان، معان، سقر، نار، جنت، آخرت... ضیاء، نور، سنا، فتى، خفیف... جید، ثوب، رزق، زاد، [[عرش]]... فریس، کمّ، سراویل... قریب، رکن، حمیم... فرخ، بیضه، تین... لحیه، اقرع، اشل... تراب، رغام، ثرى... ثمر، حب، تبن و...
  
نسخه مصحح علامه حسن زاده، در محرم الحرام 1374، توسط كتاب‌فروشى اسلاميه، طبع و منتشر شد و بعد از آن نيز مكرر به طبع رسيده است.
+
[[سوره های مکی و مدنی|سوره‌هاى مکى و مدنى]]، اسامى زنان [[پیامبر اسلام|پیامبر]]، اسامى اولاد پیامبر، اسامى ماه‌هاى رومى، اسامى ماه‌هاى فارسى، اسامى [[قراء سبعه]] و....
  
 +
نمونه‌اى از شعر مؤلف:
 +
 +
به بحر تقارب، تقرب نماى‌ * بدین وزن، میزان طبع آزماى‌
 +
 +
فعولن فعولن فعولن فعول‌ * چو گفتى، بگو اى مه دل‌رباى‌
 +
 +
اله است و الله و رحمان خداى * دلیل است و هادى تو گو رهنماى‌
 +
 +
محمد، ستوده، امین، استوار * به قرآن ثنا گفت وى را خداى‌
 +
 +
صحابه است یاران و آل، اهل بیت‌ * که اسلام و دین شد از ایشان به‌پاى‌
 +
 +
سما، آسمان، ارض و غبرا، زمین * محل و مکان و معان است جاى‌
 +
 +
==شرح و تصحیح کتاب==
 +
اهمیت این كتاب امروز به سبب اشتمال آن بر شمار قابل توجهی از لغات اصیل و درست فارسی و معانی و معادلهای آنها به زبان عربی است. رواج بسیار این كتاب در مدارس قدیم موجب شد كه در طول زمان بر ابیات آن افزوده شود و نیز قطعاتی در [[تغزل (شعر)|تغزل]] و نیز در تعیین اوزان بندها در آغاز بخشهای مختلف آورده شود، چنانكه در نسخه‌ها و چاپهای جدید این كتاب، شمار ابیات آن، به بیش از ۵۰۰ و گاهی به بیش از ۶۰۰ [[بیت (شعر)|بیت]] می‌رسد.
 +
 +
شهرت و رواج فراوان نصاب الصبیان فراهی در مدارس قدیم كشورهای اسلامی در ادوار مختلف موجب شده است كه تقلیدهاى بسیارى بالغ بر ۳۰ منظومه از آن شده که از مشهورترین آنها «زهرة الادب» اثر شکرالله بن شهاب الدین احمد قاضی در لغت عربى به فارسى است.
 +
 +
همچنین بر نصاب الصبیان شروح بسیار نوشته شده، از جمله می توان به تعلیقۀ میرسید شریف جرجانی؛ شرح «ریاض الفتیان» ابن حسام در نیمه نخست سدۀ هشتم؛ شرح «رافع النصاب» از احمد بن الفقیه (۸۱۸ ق) و «کنز الفنون» از دانشمندی در هند در سدۀ یازدهم را نام برد. در دوران معاصر نیز، استاد [[علامه حسن زاده آملی|علامه حسن ‌زاده آملی]]، این کتاب را تصحیح نموده و همراه با چندین [[بیت (شعر)|بیت]] اشعار ملحقه و اعراب کلمات مشکله و پانوشت‌هاى ارزنده، به امر [[علامه شعرانى]]، به چاپ رسانده است.
 +
 +
علامه شعرانى، در [[تقریظ|تقریظى]] که بر این تصحیح نگاشته است، مى‌گوید: «کتاب نصاب الصبیان که از زمان تألیف آن تاکنون بیش از هفت صد سال گذشته و هنوز رونق اولیه را از دست نداده است، پیوسته در مکاتب و مدارس از کتب درسى و تعلیمى بوده است و به سبب کثرت تداول، تصرف ناسخان بسیار در آن راه یافته و زیاده و نقصان در آن بسیار کرده اند، چنان‌که هیچ یک از نسخ مطبوعه از تحریفات خالى نیست، لذا جناب ادیب فاضل آقاى حسن‌زاده آملى که در بسیارى از علوم زحمت کشیده و مدت‌ها نزد این بنده ناچیز، به تحصیل پرداخته، به اصرار و ترغیب حقیر در نسخ آن، تجدید نظر کامل نمود و همه لغات فارسى و عربى آن را از مدارک معتبره آن، مانند قاموس و منتهى الارب و کنز اللغة و سامى و صحاح و برهان قاطع و جامع و غیر آنها تصحیح و معرب ساخت و چنان‌که هیچ کلمه بدون اطمینان به صحت آن ضبط نگردید و نیز آنچه از اشعار مرتبط با علم نجوم و قرائت و سیره نبویه بود، از کتب معتبره فن، مانند زیج بهادرخانى، اتقان و [[مجمع البیان (کتاب)|مجمع البیان]] و غیر آن تصحیح کرده و هر یک را که احتیاج به توضیح داشت، در ذیل صفحات توضیح داد و چون ملاحظه شد که در نسخ مطبوعه، بسیارى از اشعار اصلى کتاب را عمدا یا سهوا حذف کرده‌اند، سعى شد تا همه اشعار اصلى ثبت افتد و از اشعار الحاقى که متعلمان را مفید بود نیز با علامت مشخصه (م) نوشته گردید تا از همه جهت، این نسخه، سودمند باشد».
 
==منابع==
 
==منابع==
==منابع==
 
* [[انجمن مفاخر فرهنگی]]، [[اثرآفرینان]]، ج1، ص190.
 
*[http://lib.ahlolbait.com/book/35668/%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2-%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%DB%8C%D8%A7-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86 خود آموز نصاب الصبیان]
 
*[http://iranak.org/data/node/3474 ابونصر فراهی، ایرانک]، بازیابی:8 شهریور 1393
 
*[http://abunasr.loxblog.com/ ابونصر فراهی، بزرگ اما ناشناخته، وبلاگ ابونصر]، بازیابی:8 شهریور 1393
 
  
==پیوندها==
+
* "ابونصر فراهی"، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
[http://lib.ahlolbait.com/book/read/35668/%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2-%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%DB%8C%D8%A7-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86/page/1/first کتاب نصاب الصبیان]
+
 
 +
*[[انجمن مفاخر فرهنگی]]، [[اثرآفرینان]]، ج۱، ص۱۹۰.
 +
*[http://iranak.org/data/node/3474 "ابونصر فراهی"، سایت ایرانک]، بازیابی: ۸ شهریور ۱۳۹۳.
 +
*[http://abunasr.loxblog.com/ "ابونصر فراهی، بزرگ اما ناشناخته"، وبلاگ ابونصر]، بازیابی: ۸ شهریور ۱۳۹۳.
  
 
[[رده:کتابهای درسی حوزه]]
 
[[رده:کتابهای درسی حوزه]]
 +
[[رده:کتاب‌های ادبی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۰ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۰۷:۵۹

«نصاب‌ الصبیان» اثر برجسته‌ ابونصر فراهی (م، ۶۴۰ ق)، کتابی است که به صورت شعر، ترجمه فارسى بسیارى از لغات عربى را بیان نموده است. ۲۰۰ بیتی که ابونصر فراهی در نصاب الصبیان گرد آورده، از جمله ابیاتی است که قرنها در مکاتب و مدارس کشورهای اسلامی به عنوان کتاب درسی استفاده و تدریس می‌شده است.

۲۴۰px
نویسنده ابونصر فراهی
موضوع واژه نامه
زبان فارسی - عربی
تعداد جلد ۱
تصحیح علامه حسن ‌زاده آملی

مؤلف

«ابونصر مسعود بن ابوبکر فراهی» (م، ۶۴۰ ق)، فقیه، شاعر، ادیب و لغت‌شناس ایرانی در قرن هفتم هجری است.

ابونصر فراهی در لغت و فقه و حدیث مهارت داشت و با اینکه نابینا زاده شد، در شعر و ادب عربی و فارسی نیز مقامی بلند یافت و ظاهراً با زبانهای هندی و ترکی نیز آشنایی داشته است. وی از نابینایانی بوده است که هوش سرشار داشته و دربارۀ فراست و روشنی باطن او داستانهایی گفته می‌شده است.

علاوه بر «نصاب الصبیان»، دو کتاب فقهی «لمعة البدر» و «شرح ذات العقدین»، از تألیفات اوست.

معرفی کتاب

کتاب «نصاب الصبیان» به منظور سهولت تعليم لغات عرب به كودكان و نو آموزان بزرگسال فارسى زبان سروده شده است. ابونصر فراهی این کتاب را به فرمان نظام الملك حسن وزير بهرام شاه سرود.

نصاب الصبیان، نخستین كتاب لغت منظوم عربی به فارسی است كه به سبب ارزش تعلیمی آن در روزگار گذشته و اهمیت آن در تعلیم لغت عربی به نوآموزان، شهرت و رواج تمام داشته است. «نصاب الصبیان» همانگونه که از نام آن بر می‌آید، در اصل برای آموزش کودکان نوشته شده است، اما برای هر کسی که خواهان یادگیری عربی باشد مفید است.

تسمیۀ این كتاب به «نصاب» و شمار ابیات آن از آن جهت است كه نصاب نقره، یعنی مقداری كه شرعاً بر آن زكات تعلق می‌گیرد، ۲۰۰ درهم است و این تسمیه كنایه از آن است كه كسی كه این ۲۰۰ بیت را (كه هر بیت آن در پاكی و روشنی به منزلۀ یك درهم سیم خالص است) حفظ كند، غنی شمرده می‌شود.

این کتاب براى تعليم لغت عربى به كودكان با سبكى روان و دلپسند به نظم آمده و با استقبال فراوان مواجه شد و قرنها مورد استفاده نو آموزان فارسی زبان ایران و افغانستان و ماوراء النهر و ترکیه قرار گرفته است.

اين كتاب دائرة المعارف كوچكى است كه از قرن هفتم هجرى همچنان در دسترس اطفال دبستان بوده است و براى آموختن زبان عربى بخردسالان هنوز در بعضى مكاتب و مدارس مورد استفاده مى ‏باشد.

محتوای کتاب

نسخه های قدیمی این كتاب منظومه‌ای شامل ۲۰۰ بیت در ۷ بحر مختلف و در ۴۰ بند است. و مجموع واژه‌های عربی آن ۲۲۲‘۱ می باشد. اين منظومه با هر لغت عربى يا چند مترادف عربى يك لغت فارسى يا مترادف آنرا همراه دارد. ابونصر فراهى براى اينكه نظم كتاب از حالت يكنواختى خارج شود و كودكان در بخاطر سپردن آن ابيات ملول نشوند، نظم كتاب را بر اوزان مختلف عروضى تقسيم كرده است و با دقت نظرى كه خاص خود او بوده براى هر يك از الفاظ عربى معانى مناسبى كه غالبا معادل آن است به زبان پارسى سره آورده است.

علاوه‏ بر اين، مولف کتاب، اسامى ماههاى عربى و ايرانى و رومى و تركى، و اطلاعاتى درباره امورى از قبيل زنان و فرزندان پيامبر و ائمّه اثنى عشر علیهم السلام و امثال اينها را در آن كتاب بنظم كشيده و در آخر آن آورده است.

مطالب مطرح شده در کتاب نصاب الصبیان، بطور اجمال عبارت است از:

ترجمه فارسى بسیارى از لغات عربى از قبیل: اله، الله، رحمان، دلیل، هادى، محمد، امین، صحابه، آل، سماء، ارض، غبرا، محل، مکان، معان، سقر، نار، جنت، آخرت... ضیاء، نور، سنا، فتى، خفیف... جید، ثوب، رزق، زاد، عرش... فریس، کمّ، سراویل... قریب، رکن، حمیم... فرخ، بیضه، تین... لحیه، اقرع، اشل... تراب، رغام، ثرى... ثمر، حب، تبن و...

سوره‌هاى مکى و مدنى، اسامى زنان پیامبر، اسامى اولاد پیامبر، اسامى ماه‌هاى رومى، اسامى ماه‌هاى فارسى، اسامى قراء سبعه و....

نمونه‌اى از شعر مؤلف:

به بحر تقارب، تقرب نماى‌ * بدین وزن، میزان طبع آزماى‌

فعولن فعولن فعولن فعول‌ * چو گفتى، بگو اى مه دل‌رباى‌

اله است و الله و رحمان خداى * دلیل است و هادى تو گو رهنماى‌

محمد، ستوده، امین، استوار * به قرآن ثنا گفت وى را خداى‌

صحابه است یاران و آل، اهل بیت‌ * که اسلام و دین شد از ایشان به‌پاى‌

سما، آسمان، ارض و غبرا، زمین * محل و مکان و معان است جاى‌

شرح و تصحیح کتاب

اهمیت این كتاب امروز به سبب اشتمال آن بر شمار قابل توجهی از لغات اصیل و درست فارسی و معانی و معادلهای آنها به زبان عربی است. رواج بسیار این كتاب در مدارس قدیم موجب شد كه در طول زمان بر ابیات آن افزوده شود و نیز قطعاتی در تغزل و نیز در تعیین اوزان بندها در آغاز بخشهای مختلف آورده شود، چنانكه در نسخه‌ها و چاپهای جدید این كتاب، شمار ابیات آن، به بیش از ۵۰۰ و گاهی به بیش از ۶۰۰ بیت می‌رسد.

شهرت و رواج فراوان نصاب الصبیان فراهی در مدارس قدیم كشورهای اسلامی در ادوار مختلف موجب شده است كه تقلیدهاى بسیارى بالغ بر ۳۰ منظومه از آن شده که از مشهورترین آنها «زهرة الادب» اثر شکرالله بن شهاب الدین احمد قاضی در لغت عربى به فارسى است.

همچنین بر نصاب الصبیان شروح بسیار نوشته شده، از جمله می توان به تعلیقۀ میرسید شریف جرجانی؛ شرح «ریاض الفتیان» ابن حسام در نیمه نخست سدۀ هشتم؛ شرح «رافع النصاب» از احمد بن الفقیه (۸۱۸ ق) و «کنز الفنون» از دانشمندی در هند در سدۀ یازدهم را نام برد. در دوران معاصر نیز، استاد علامه حسن ‌زاده آملی، این کتاب را تصحیح نموده و همراه با چندین بیت اشعار ملحقه و اعراب کلمات مشکله و پانوشت‌هاى ارزنده، به امر علامه شعرانى، به چاپ رسانده است.

علامه شعرانى، در تقریظى که بر این تصحیح نگاشته است، مى‌گوید: «کتاب نصاب الصبیان که از زمان تألیف آن تاکنون بیش از هفت صد سال گذشته و هنوز رونق اولیه را از دست نداده است، پیوسته در مکاتب و مدارس از کتب درسى و تعلیمى بوده است و به سبب کثرت تداول، تصرف ناسخان بسیار در آن راه یافته و زیاده و نقصان در آن بسیار کرده اند، چنان‌که هیچ یک از نسخ مطبوعه از تحریفات خالى نیست، لذا جناب ادیب فاضل آقاى حسن‌زاده آملى که در بسیارى از علوم زحمت کشیده و مدت‌ها نزد این بنده ناچیز، به تحصیل پرداخته، به اصرار و ترغیب حقیر در نسخ آن، تجدید نظر کامل نمود و همه لغات فارسى و عربى آن را از مدارک معتبره آن، مانند قاموس و منتهى الارب و کنز اللغة و سامى و صحاح و برهان قاطع و جامع و غیر آنها تصحیح و معرب ساخت و چنان‌که هیچ کلمه بدون اطمینان به صحت آن ضبط نگردید و نیز آنچه از اشعار مرتبط با علم نجوم و قرائت و سیره نبویه بود، از کتب معتبره فن، مانند زیج بهادرخانى، اتقان و مجمع البیان و غیر آن تصحیح کرده و هر یک را که احتیاج به توضیح داشت، در ذیل صفحات توضیح داد و چون ملاحظه شد که در نسخ مطبوعه، بسیارى از اشعار اصلى کتاب را عمدا یا سهوا حذف کرده‌اند، سعى شد تا همه اشعار اصلى ثبت افتد و از اشعار الحاقى که متعلمان را مفید بود نیز با علامت مشخصه (م) نوشته گردید تا از همه جهت، این نسخه، سودمند باشد».

منابع

  • "ابونصر فراهی"، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.